Balalardy qorǵaý zańdyq negizde júrgiziledi

Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda balalardy qorǵaý, astyq naryǵy, halyqaralyq sharttar, mektep, memlekettik satyp alýǵa qatysty qujattar qaraldy.

Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda balalardy qorǵaý, astyq naryǵy, halyqaralyq sharttar, mektep, memlekettik satyp alýǵa qatysty qujattar qaraldy.

Kún tártibinde qyzý talqyǵa túsken «Balalardyń densaýlyǵy men damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý máseleleri týraly» zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy. Májilis depýtaty Aldan Smaıyldyń jetekshiligimen jumys tobynda ázirlengen zań jobasynda balalardyń psıhofızıologııalyq erekshelikterin eskere otyryp, ártúrli jas toptaryndaǵy balalarǵa arnalǵan aqparattyq ónimniń (bas­pa, aýdıo-beıne ónimderdiń, BAQ jáne taǵy basqalar) mazmunyna qoıylatyn arnaıy talaptardy bekitý kózdeledi. Aqparattyq ónimniń «6–», «6+», «12+», «16+» jáne «18+» sekildi jas sanaty belgisi berilip, árbir jas sanaty boıynsha solarǵa tán krıterııler aıqyndalady. Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksine aqparattyq ónimdi daıyndaýǵa jáne taratýǵa tartqany, kıno jáne beınetýyndylardy kópshilikke kórsetý qaǵıdalaryn buzǵany, buqaralyq aqparat quraldarynda balalardyń densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin materıaldardy jarııalaýǵa ruqsat bergeni úshin jaýaptylyq kózdelgen.

Ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardy balalardyń densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý salasyndaǵy memlekettik saıasatty iske asyrýdy qamtamasyz etý jónindegi quzyretpen qamtamasyz etý jaıy da nazardan tys qal­mapty. Sondaı-aq, balalardyń densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin, olardyń ómirine yqtımal qaýip tóndiretin aqparattyq ónimdi nasıhattaý úshin jarnamany paıdalanýǵa, kámeletke tolmaǵandar paıdalanatyn bilim berý jáne tárbıeleý, oqý-ádistemelik pánder men kerek-jaraqtarynda, oqýlyqtarda, dápterler men kúndelikterde jarnama ornalastyrýǵa tyıym salýdy belgileý qarastyrylady.

A.Smaıyldyń sózine qaraǵanda, balalardyń densaýlyǵy men damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý jónindegi zańdyq aktiler alǵash ret Ulybrıtanııa men AQSh-ta qabyldanypty. Máselen, Anglııada 1990 jyly beınejazý týraly arnaıy zań qabyldanyp, balalardy erotıkalyq jáne ózge de jaǵymsyz aqparattardan qorǵaý qolǵa alynǵan.

Al AQSh-ta 1998 jyly káme­letke tolmaǵandardyń jeke ómi­rin qorǵaý zańdyq aktisi qa­byl­danyp, alǵash ret balalar veb-saıtyn klasıfıkasııalaý nor­masy engizilipti. Iаǵnı, bul balalarǵa kórýge bolmaıtyn aq­parattyq resýrstarǵa kirýge jol bermeıdi. Sóz oraıy kelgende aıta keter jaıt, Japonııa 2009 jyly aqparattyq ónimderdi tańbalaý zańyn qabyldaǵan.

Zań jobasy týraly óz oıyn ortaǵa salǵan Májilis Tóraǵa­sy N.Nyǵmatýlın múddeli mı­nıstr­likter men qurylymdar ta­rapynan keshendi is-qımyldyń qajet ekenin de erekshe atady. Spıker bul rette ashyqtyq pen qol­jetimdilik balanyń damýy men densaýlyǵyna zııan keltiretin aqparattardyń shyǵýyna jol bermeýi tıis. Bizdiń barlyǵymyz da aqparattyń ashyqtyǵyn, ja­rııa­lylyǵyn, qoljetimdiligin qol­daımyz. Alaıda, biz osylar­dyń kóleńkesinde basqa Batys mem­leketterinde zańmen qatań qadaǵalanatyn, paıdasyz jaq­qa jol ashyp almaýymyz kerekti­gin túsinýimiz qajet, dedi N.Nyǵ­ma­týlın. Sondaı-aq, depýtattar Á.Toıbaev, N.Sabılıanov, A.Pepenın, T.Ibraev jáne óz­ge­leri balalardy qatygezdikke, zorlyq-zombylyqqa jáne ózge­ de jaǵymsyz áreketterge ıter­me­leıtin aqparattarǵa qarsy zań jobasy týraly oń kózqarastaryn bildire otyryp, birqatar saýaldar qoıyp tıisti aqparattar aldy. Osylaısha, talqylaýdan ótken «Balalardyń densaýlyǵy men damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý máseleleri týraly» zań jobasy ilespe túzetýlerimen birinshi oqylymda qoldaý tapty.

Budan basqa keshegi otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine astyq naryǵyn retteý máse­le­leri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy da birinshi oqy­lym­da maquldandy. Bul qujat elektrondyq astyq qolhattary júıesin jáne astyq qabyldaý kásipornyn nemese maqta óńdeý uıymdaryn ýaqytsha basqarýdy jetildirýge baǵyttalǵan. Mysaly, astyq qabyldaý kásipornynyń tehnıkalyq syıymdylyǵy kólemi sheginde astyq qolhattaryn jáne onyń bólikterin berýdi júzege asyrý usynylǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekovtiń málimdeýinshe, engizilgen ózgerister mınıstrlikke astyq týraly tolyq aqparattar alýyna múmkindik beredi.

Jalpy otyrysta, sonymen qatar, «Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń halyqaralyq sharttar máseleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ma­qul­dan­dy. Májilis depýtattary M.Áshimbaev, Z.Balıeva jáne Q.Sultanov bastamashy bolǵan zań jobasynda shet memlekettermen ekijaqty halyqaralyq sharttardy Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tilinde jáne tarap­tardyń kelisýi boıynsha ózge de tilderde jasasý kózdeletin óz­gerister bar.

Qyrǵyzstanda mektep salý týraly Qazaqstan-Qyrǵyzstan úkimetaralyq kelisimine túzetýler engizýge baılanysty hattamany ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy da depýtattardyń qoldaýyna ıe boldy. Kelisimge sáıkes qyrǵyz taraby eki nysandy turǵyzý úshin Bishkek pen Osh qalalarynan jer telimderin berse, ol jerlerge «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» aksıonerlik qoǵamy qarjysyna eki mektep salynady. Al memlekettik satyp alý máseleleri boıynsha zań jobasy birqatar ózgertýlerimen ekinshi oqylymda maquldandy. Prezıdenttiń memlekettik satyp alý júıesin odan ári jetildirýge baǵyttalǵan tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda ázirlengen zań jobasy memlekettiń qatysýy bar zańdy tulǵalardan taýarlardy, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdi satyp alý kezinde olardyń jasyryn monopolııasyn bolǵyzbaýdy, taýarlarǵa, jumystar men kórsetiletin qyzmetterge baǵalardyń biryńǵaı aqparattyq júıesin qurýdy, sondaı-aq, memlekettik satyp alýdy biryńǵaı uıymdastyrýshynyń jumys isteýin qarastyrady.

Asqar TURAPBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».