Kópten kózimiz shalmaǵannan keıin bolar, osy kúni kógildir ekrannan balalar fılmin izdemeıtin halge de kelgen ekenbiz. Sebebi «balalar fılmi» degen sózdiń ózi eskirgen keńestik ataý-termınder qatarynda zııannan basqa paıdasy joq sala sekildi bizden áldeqashan alystap ketipti. Qatelespesek, «qazir balalar fılmi joq, bar bolǵan kúnniń ózinde olar ony kórmeıdi» dep daýryǵyp, dabyl qaǵyp kele jatqanymyzǵa shırek ǵasyr ýaqytqa taıady.
Biraq telefonǵa telmirip, onlaın ómirdiń dámin alǵan balalar ózderi týraly fılm túgil, teledıdar qaraýdy da qoıǵan qazir. Sebebi qala, dala balasy jappaı qyzyǵyp, jabyla kóretin qyzyq joq onda. Qyzyqtyń bári telefonda tur. «Múmkin qazir sheteldik anımasııalyq fılmder kóp bolǵannan keıin de, balalar fılmi joq bolǵan shyǵar» degen de oı týady. Al ol mýltfılmderge bala túgil, eresek kórermenniń ózi eki mınýt kóz salsa jetip jatyr, eligip, ıirimine qalaı batyp bara jatqanyn bilmeı de qalady. Áıtse de tek úlken ekrandaǵy balalar fılmi ǵana bere alatyn áserdi anımefılm tolyqtaı bere ala ma?
Aıaq astynan ulttyq kınematografııanyń kóshbasshy fılmderiniń qataryndaǵy «Meniń atym Qoja» bastaǵan balalar kınotýyndysynyń tizimin barlaı qarap shyǵýdyń múmkindigi týyp qaldy. «Qazaqfılm» qorytyndylaǵan málimetke qaraǵanda, búginde alpysqa aıaq basyp, aqsaqal jasyna jetip qalǵan «Qoja» ekranǵa shyqqan 1963 jyldan bastap 1990 jylǵa deıingi jıyrma jeti jylda A.Qarsaqpaev bastaǵan Q.Qasymbekov, Sh.Beısembaev, V.Pusyrmanov, B.Shmanov, S.Raıbaev sekildi rejısserler tup-týra 18 fılm túsirgen eken.
Jalpy, Keńes Odaǵy boıynsha jyl saıyn balalarǵa arnalǵan 70 fılm jaryqqa shyǵyp otyrdy desek, «Qazaqfılm» úlesine eki-úsh jylǵa bir fılmnen keledi. Tek tórt jyldan keıin, 1994 jyly Qanymbek Qasymbekov «Saǵan kúshik kerek pe?» degen fılmin kórermenge usynǵan soń, onsyz da qalǵyp júrgen qazaq rejısserleri birjola qalyń uıqyǵa ketip, tek 2009 jyly, on bes jyl ótkende ǵana «oıanady». On bes jylda birde-bir fılm túsirilmegen. Sábıt Qurmanbekovtiń «Seker» fılmi talaı jyl tynyshtyqta jatqan salanyń tynysyn ashqandaı, 2009 jyldan bastap D.Salamattyń «Báıterek», T.Baıtýkenov pen T.Qasymanovtyń «Sýper Baha», E.Nurmuhambetov pen B.Elýbaıdyń «Ańshy bala», A.Ibraevtyń «Ańyzdar kitaby. Qupııa orman», D.Manabaevtyń «Lotereıa», Á.Súleeva, A.Raıbaevtyń «Jeńis semseri», T.Temenovtiń «Bizdiń qalanyń hanzadasy», B.Elýbaevtyń «Bala ǵashyq» sekildi fılmderi júlgesin úzbesten, úmit otyn úrlegendeı, biriniń izin biri ala otyryp kórermenge jol tartady. Otyz jylda on fılm! Bul az ba, kóp pe, buǵan kúlý kerek pe, jylaý kerek pe?
Kıno óndirisi qanat jaımaǵan shaqtyń ózinde shedevr týǵyzǵan rejısserler kásibı bilim-biligi artyp, qarajat quıylyp, qural-saımanyna deıin jańarǵan kezde, taqyr jerde kıno jasaǵan Qarsaqpaevtardyń erligin qaıtalap, bir shabytty shyǵarma týdyra almaǵany nelikten? Kınodaǵy bul keńistiktiń bosań tartyp bara jatýy jas óskinderdiń tanym-tárbıesine sózsiz áser etpeı qoımaıtynyn bile tura, buǵan jaýapty adam men mekemeniń bári beıǵamdyqqa boı aldyrdy. Balalar kınosynyń mektebi baıaý qalyptasqany óz aldyna, qazir bul sala boıynsha maman da tapshy. Balalar fılmin túsirýge qulyqty maman az, sebebi onyń tabysy joq, al tabys joq jerde damýdyń da bolmaıtyny belgili. Soǵan qaramastan úlken qarjynyń árdaıym jetistik kepili bola bermeıtinin de túsinip qaldyq. Másele kimniń, neni, qalaı túsiretinine kelip tireletini belgili boldy. Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy qurylǵaly beri «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń kóptegen múmkindigi shekteldi, al onyń búgingi basshysy Aqan Sataevtyń aıtýyna qaraǵanda, kelesi jyldan bastap otandyq kınoóndiris salasyn úlken ózgeris kútip tur. Eger bul ózgeris jasalatyn bolsa, rejısserler biraz táýelsizdikke qol jetkizbek. Onyń ishinde balalar fılmin de jandandyrý kózdelgen, joba-jospary da daıyn. Al balalar kınosynyń eń basty maqsaty bala tanymyn qalyptastyrý ǵoı. Bul máseleniń ótkirligi ásirese búgin sezilip otyr. Balalar kınosy dep ádette basty rólde balalar oınaıtyn, 12-13 jasqa deıingi tálim-tárbıege baǵyttalǵan, zorlyq-zombylyǵy joq, biraq saýatty oılastyrylǵan shıelenisti oqıǵasy bar fılmdi aıtamyz. Eshqandaı shablonǵa baǵynbaıtyn, biraq oıy da, boıy da ósip kele jatqan balǵyn bolmystyń boıyna alǵashqy adamgershilik dánin egip, óz basyndaǵy jaǵdaıdy fılm keıipkerleriniń taǵdyrymen salystyra otyryp, óz betinshe oılap, sheshim qabyldaı alatyn jeke tulǵany tárbıeleýdi tap osy balalar fılmi ditteıtin-di. Búginde sonyń bári basqasha. Onyń ornynda kún saıyn telearna jańalyqtaryndaǵy jasóspirimder jasaıtyn qylmys, qatygezdik bala tárbıesiniń quldyrap bara jatqanynan habardar etedi. Árıne, ekran, kıno ata-ana tárbıesin almastyra almaıdy, biraq jaqsy fılm balany tárbıeleý jolyndaǵy kómekshi qural bola alatyny anyq. Sondyqtan zamannyń qatygezdiginen alystatyp, bala boıyna qarapaıym qundylyqtardy sińirý úshin olar kóretin fılmderdi tek telearnalarǵa ǵana tabystap qoımaı, ınternet kózi sekildi kúndelikti paıdalanatyn aqparat alańynyń bárine ornalastyrýdyń qajettiligi hám mańyzdylyǵy baıqalyp otyr.
Balalar – úlkennen de ótken talǵampaz kórermen. Tatymsyz fılmge kóz qyryn da salmaıdy. Mysaly, balalar kórip otyrǵan fılmin Disney nemese qazaqstandyq ónim dep qarastyrmaıdy, olar úshin eki-aq ereje bar: boıaýy qanyq, keıipkerleri erekshe, eliktirip áketer oqıǵasy bar tartymdy fılm nemese oqıǵasy baıaý, tanymyna aýyr, ish pystyratyn qyzyqsyz fılm. Jaqsy fılmniń formýlasy = qyzyqty sıýjet + erekshe keıipker + talantty rejısser. Jetistik syrynyń bir sebebi osynda, rejıssýrada jasyrylǵany anyq.
Ekinshiden, ssenarıı. Rejıssýranyń jandy jeri, balalar kınosynyń eń talmaý tusy osy. Rejısserler «Maǵan aqsha ber, men balalar fılmin túsiremin» dep qulshyna bermeıdi. Álemdik tájirıbede aldymen ıdeıa týady, ssenarıı jazylady, qujattary daıyndalyp baryp, qarjynyń qulaǵynan ustap otyrǵannyń esigin tek sodan keıin ashady. «Eldiń balasy» degendi estisek, bala túgil, ózimiz ezý tartamyz. Oraıy kelgende, osy «eldiń balasynyń» erligin aıtýǵa týra keledi. Byltyr «Kıno – balalarǵa» degen halyqaralyq kıno baıqaýynda, naqtyraq aıtqanda, Reseıdiń ártúrli qalalarynyń mektep oqýshylary túsirgen 50 fılm baq synaǵan. Kásibı rejısseri túgili, buǵanasy qatpaǵan balasyna deıin qolyna kamera alyp, fılm túsirip júr, erlik emeı, eńbek emeı nemene bul? Árıne, ómirlik tájirıbege baı, kásibı bilim alǵan rejısserdiń túsirgen jumysy bólek, biraq búgingi balanyń neni qajet etetinin, onyń ne sezinetinin, olardyń qyzyǵýshylyǵyn, armanyn, oıyn ishten biletindikten, jasóspirimderdiń mundaı iri qadamǵa barýy – «Tık Tok» túsirgenine máz bolyp júrgenderge úlgi bolarlyq is.
Balalar kınosy ekonomıkalyq jaǵynan eń tıimsiz sala dedik. Odan eshkim paıda tappaıdy, tabysqa da kenelmeıdi. Kórermen tarapynan suranysqa ıe bolýdan qalyp bara jatqan qaýpi tipti qorqynyshty. Otandyq kınematograftaǵy otyz jylǵa jýyq toqyraý kezeńinde sheteldik kınonyń áserimen tárbıelengen jas ata-analardyń tutas bir býyny qalyptasty. Disney men Gollıvýdtyń salqyny ótip ketken sol ata-analardyń betin beri qaratyp, qaıta kóz jetkizýdiń ózi kınoger qaýymyna ońaıǵa soqpaıyn dep tur. О́ıtkeni qandaı jaqsy fılm jaryqqa shyqsa da, áleýmettik jelidegi pikirdi oqysań, «qazaqtyń qolynan ne kelýshi edi» dep jaratpaı otyratyndar osylar. Batystyq ólshem boıyna sińip ketkender ulttyń shyǵarmashylyq ónimin aldymen sol mejemen mólsherleıdi. Qazaq kınosyna «amerıkalyq kózben» qaraý da óz aldyna jabysqan bir sor. Sondyqtan kıno, ásirese balalar kınosy úlken ıdeologııalyq saıasat bolǵandyqtan, memleket ózi qoldaý kórsetpese, «men túsireıinshi» dep ózdiginen qulshynyp shyǵatyn rejısserdiń shyǵatyn túri kórinbeıdi. Balalar fılmin joqtaǵan maqalalar jazyldy, suhbattar berildi, dóńgelek ústelder ótkizildi, qararlar qabyldandy, úlken minberlerden iri sózder aıtyldy, biraq solardyń barlyǵy bir ǵana máseleni – jańa jaǵdaıda, zamanaýı turǵyda balalar kınosyn damytý degen ózekti máseleni sheshýge kómektese alǵan joq. Bári túsinedi, bári biledi, biraq másele túıini sheshilmeıdi.
Búgingi balalar degenimiz – óz otbasynyń irgetasy, ata-anasynyń úmiti ǵana emes, endi 10-15 jyldan keıin osy eldiń taǵdyryn sheshetin adamdar. Eger olarǵa búgin «eń myqty ónim sheteldiki» dep, ózderi kórmegen, estimegen eldiń mýzykasy men mýltfılmi arqyly jat eldiń ıdeologııasyn synalatyp sińire bersek, júreginde óz Otanyna degen sezim men qurmettiń oshaǵy bolmasa, bolashaqtaǵy qazaq eliniń azamattaryn qaı taraptardan tabatynymyz belgisiz.
ALMATY