Qazaqtyń ulttyq ádebıeti men mádenıetiniń tarıhynda Jambyl Jabaevty jan-jaqty bilgen, tyǵyz qarym-qatynasta bolǵandardyń biri – Sábıt Muqanov. Ol Jambyl shyǵarmalaryn jarııalaý jáne zertteý isine úlken úles qosty. Aqyn shyǵarmalarynyń qashan, qalaı hatqa túskeni, jınaqtarynyń qurastyrylýy, ómirbaıandyq materıaldary qalaı jınalǵanynan bastap, aqyndyq jolynyń bastalýy, ortasy (ustazy, zamandastary), shyǵarmalarynyń janry, taqyryby, kórkemdigi haqynda baǵaly eńbekter jazdy. Jambyldyń salt júrip, tabıǵat pen onyń qubylystaryn, dalada jaıylǵan mal, jaıqalǵan eginmen baılanysty sátterdi kórýge qumar bolǵandyǵyn aıtyp, sezimin qozǵaǵan kórinisterdi kórkem sózge aınaldyrǵan jyrlarynyń jazylyp alynbaǵanyna ókinish bildirgen. 1946 jyly jarııalanǵan Jambyl shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵynyń jalpy redaksııasyn basqaryp, alǵysózin jazǵan Sábeń aqynmen birge júrgen kezderinde baıqaǵan, oıǵa túıgen jaılaryn estelik qylyp aıtyp, onyń shyǵarmalary týraly ǵylymı negizdelgen tujyrymdar jasaǵan. Jazýshynyń Jambyl týraly qazaqsha, oryssha 15-ten astam ǵylymı maqalasy respýblıkalyq gazet-jýrnaldarda basyldy.
1978 jyly jarııalanǵan «О́sý joldarymyz» degen eńbeginde Jambyldyń sýyrypsalmalyq ónerine joǵary baǵa bergen. Al onyń portretinde ózine-ózi tańǵalyp tamsanýdan góri tarıhı derek, ǵylymı tujyrym basym. Sábıt Muqanov Jambylǵa ǵana emes onyń tyńdaýshysyna da erekshe mán beredi. «Jákeńniń tyńdaýshysy» degen sózdiń de erekshe maǵynasy bar. Ony «Birneshe aýdan bolyp otyrǵan Shapyrashty jáne oǵan kórshi Dýlat rýlarynda Jambylmen qatar jasaǵan birde-bir adam joq eken. Osy eki rýda Jákeńnen keıingi qart aqyndar deıtin Kenen men Úmbetáliniń ekeýi de Jákeńniń alǵashqy uldary – Qojamberdi men Qojashtan kishi eken. Sondyqtan da Jákeńniń shákirtteri sanalatyn, Jákeńniń jyrlaryn kóp biledi deıtin Kenen, Úmbetáli, taǵy basqalar ustazdarynyń aıtystaryn ǵana este saqtap, ózge óleńderin óte az biledi», degenindegi aqynnyń aınalasy men jaqyn ortasyna mán bere zer salǵanyn ańǵartady.
Aqynǵa úkimettik deńgeıde kóńil bóline bastaýy 1936 jyldan bastalady. Sol jyly aprel aıynda Almaty qalasynda bolatyn qazaqstandyq birinshi aqyndar sletinde Jákeń erekshe kózge tústi de, sol sletten bastap, buryn keń Qazaqstannyń Alataý ólkesine ǵana málim Jákeńniń aty búkil Qazaqstanǵa tarady» degeni sol sharanyń basy-qasynda júrgen uıymdastyrýshy qatarynyń sózi sııaqty. Osy slet tek úkimetti ǵana emes, ádebı ortany da eleń etkizgeni ańǵarylady.
Jambyl Jabaevtyń shyǵarmashylyǵynan jaqsy habardar Sábıt tókpe aqyn bolǵanmen, qaǵaz ben qalamǵa esesin jiberip alǵan Jambyl atamyzdyń hatshylary qaı jyldan qaı jylǵa deıin kim bolǵan degendi de tasqa tańba basqandaı etip aıtady. «1936-1938 jyldary aqynnyń qasynda bolyp, jyrlaryn jazyp alyp otyrǵan aqynymyz – Qalmaqan Ábdiqadyrov. 1938-1942 jyldardyń arasynda aqyn Taıyr Jarokov, 1942 jyldan bastap, Jákeń dúnıeden kózin jumǵansha únemi qasynda bolyp, barlyq jyrlaryn jazyp otyrǵan aqynymyz – Ǵalı Ormanov» degeni – tarıh úshin taptyrmas qujat. 1936-1941 jyldardyń arasynda Jambyldyń barlyq jyrlaryn orys tiline aýdarǵan – Pavel Nıkolaevıch Kýznesov. Osy eńbegi úshin 1940 jyly P.N.Kýznesovqa «Qurmet belgisi» ordeni berildi. Keıin P.N.Kýznesov ózi suranyp maıdanǵa ketkennen soń, aqynnyń Otan soǵysyna arnalǵan óleńderiniń kóbin orys tiline Mark Arkadevıch Tarlovskıı aýdardy.
«Jákeńniń 1936 jyly jazylyp alynǵan jyrdyń sany – 16, óleń joly – 1350 shamaly; 1937 jyly jazylyp alynǵan jyrynyń sany – 40, óleń joly – 4500 shamaly; solardyń ishinde «Klım batyr», «О́tegen batyr» sııaqty uzaq eki poema bar», deıdi. Bul sıfrlardan ańǵaratynymyz, eger jazyp alýshy kisi bolsa, Jákeńniń jyrdy qalaı óndirip aıtatyndyǵy edi. 92 jasynda, bir jylda 4500 joldaı jyr aıtqan Jákeń, 25, 30 jastarynda bir jylda qansha jyr aıta alǵanyn shamalaýǵa bolady. Kez kelgen darynnyń qabilet-qarymy satylap damıtyny sııaqty, Jambyl Jabaevtyń da búkil Jetisý eline asqan dańqy jaıylǵan tusy Qulmambetpen aıtysyp, ony jeńgennen keıin ekenine de shyǵarmashylyq portretten qanyqpyz. Bul 1881 jyl. S.Muqanovtyń aıtýynsha, aıtystyń kólemi 600 joldaı. Osy aıtysta Muqanov eki jaǵdaıǵa arnaıy toqtala ketýdi jón sanaǵan. Onyń biri – «burynǵy kezdesken aqyndarmen sóz qaǵysýdan ári barmaıtyn, ózin ilgeri aqyndardyń shákirti kóretin Jákeńniń Qulmambetpen aıtysy – onyń ózindik aqyndyq bet ala bilgendigin, eseıgen aqyn bolǵandyǵyn dáleldeıdi» degeninde Jabaevtyń aıtysta shákirttik qalyptan kánigi shıraǵan, minezdi aqyn qalpyn qýana qýattaǵanyna kýá bolamyz. Al «ekinshiden, ol kezdegi jáne odan burynǵy qazaq aqyndarynyń aıtystarynan erekshe oryn alatyn saryn – eki jaqtyń da óz rýlarynyń baılaryn maqtaý bolýshy edi. Myna aıtysta Qulmambet sol eski dańǵylmen tarta jónelgende, Jambyl tyńnan salǵan súrleýdeı bir jol taýyp:
Adamdyqty aıt, erlikti,
batyrlyqty aıt,
El birligin saqtaǵan
tatýlyqty aıt,
degen bir shýmaqty mysalǵa keltiredi.
Bul sebepterdiń birinshisinen Jambyl Jabaevtyń shyǵarmashylyǵyna akademık jazýshynyń zerdeleı, oı qorytyp qaraıtynyn ańǵarý qıyn emes. Al ekinshi sebebin jastaıynan baı-manaptardy jek kórip ósken jetim Sábıtke aqyn baılarda ketken esesin alyp bergendeı áser etedi.
Alyp aqynnyń kúndelikti tirshilikte aıaqasty shyǵarylǵan usaq óleńderinen bastap, aıtýly aıtystary da nazardan tys qalmaǵan. Muqanov Jambyl týraly zertteýinde aqynnyń jatqa aıtatyn úlken jyrlardyń oqıǵasyn, ýaqytyn tarıhpen baılanysty baıandaıdy.
Bizdiń aıtpaǵymyz, Jákeńniń qaı jyly qansha jyr aıtqanyn esepteý emes, onyń revolıýsııadan buryn, tipti 1936 jylǵa deıin aıtqan jyrlarynyń kóbi umytylǵanyn oqyrman esine salý. 1936 jyldan bastap, qazaq gazetteri men orys jáne basqa baýyrlas elder tilinde aqynnyń jyr jınaqtary kitap bolyp shyǵa bastady. 1936 jyldan bastap, Jákeńniń revolıýsııadan buryn hám keıin shyǵarǵan jyrlaryn qurastyrý mindeti Jazýshylar Odaǵyna júkteledi. Jambyl Jabaevtyń jyrlaryn jazyp alýǵa Jazýshylar Odaǵynan Ábdilda, Qalmaqan, Taıyr, Ǵalı sııaqty qazaq jazba poezııasynyń kórnekti aqyndaryn bólýi de osydan.
I tom jarııalanǵannan keıin, ondaǵy olqylyqtardy kórgen odaq aqynnyń ómirbaıandyq materıaldaryn jınaı túsýge, revolıýsııadan burynǵy jyrlarynan Jákeńniń esinde qalǵanyn jazyp alýǵa kiristi. Osy ıgilikti jumys bastala bergende, Uly Otan soǵysynyń órti laýlady. Otanshyl aqyn Jákeń jastyń qaıratyn boıyna jınap, Otan qorǵaý taqyrybyna jyr artynan jyr shyǵarady. Al eski jyrlaryn eske túsirýge aqynda ýaqyt bolmady. Sondyqtan soǵys jyldarynda Jákeńniń qasynda bolǵan Ǵalı Ormanov kóp ýaqytyn aqyn óleńderin jazyp alýǵa jumsady. Jáne Ǵalıdyń tabysy da az bolǵan joq. Ol Jákeńniń revolıýsııadan buryn aıtqan usaq jyrlarynan 40 shaqtysyn jazyp alyp, Aıkúmispen aıtysyn, Nurılamen aqyndardyń aıtysyn jáne Jambyldyń bergen tóreligin tapty. Bulardyń bári – Jákeńniń aqyndyq beınesin aıqyndaı túsýge asa qajetti materıaldar edi.
Jákeń aqyndyǵynyń ústine sheber áńgimeshil kisi edi. Qazaq eliniń, kórshiles shyǵys elderiniń basynan ótken keıbir qyzǵylyqty oqıǵalardy aıtqanda, tyńdaýshylar kórkem povest, ıa roman oqyǵandaı kúı keshetin. Biraq ókinishtisi, sol áńgimelerdiń eshqaısysy jazyp alynbady.
Uly aqyn Jambyl Jabaev eline rýhanı sarqylmas qazyna, asyl mura qaldyrdy. Ol, mine, óz halqymen 175 jyl birge ómir súrip, dúldúl ata qalpymen poezııa kóshin bastap keledi. Ýaqyt ótken saıyn ol muranyń baǵasy sheksiz arta túsetini sózsiz.
Saltanat JAMBYLOVA,
Jambyl Jabaev ádebı memorıaldy mýzeıiniń meńgerýshisi