Kelesi aptada Qytaıdyń bastamashylyǵymen «17+1» formatyndaǵy sammıt ótpek. Shyǵys jáne Ortalyq Eýropa elderi qatysatyn bul jıynnyń ý-shýy biter emes. Taıaýda Baltyq jaǵalaýy elderi atalǵan is-sharaǵa asa mán bermeıtinin ańǵartty.
Máselen, Estonııa men Lıtva sammıtke el basshylary barmaıtynyn málimdedi. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Baltyq jaǵalaýy elderiniń bul qadamy Qytaıdyń óńirdegi yqpalyna narazylyqty bildiredi. «Qazirgi tańda «17+1» sammıtine Lıtva prezıdent ne premer-mınıstr deńgeıinde qatyspaıdy», dedi Lıtvanyń Eýropalyq odaqtaǵy turaqty ókildiginiń baspasóz hatshysy.
Estonııa úkimetiniń habarlaýynsha, jıynǵa syrtqy ister mınıstri Eva-Marııa Lıımets qatyspaq. «Biz Eýropalyq odaqtyń «27+1» formatyn durys kóremiz jáne Qytaımen ara qatynasymyzdy Eýropalyq odaqtyń ortaq saıasatymen rettegimiz keledi», dep habarlady Estonııa premer-mınıstriniń keńsesi.
Sammıtke Latvııa premer-mınıstriniń qatysyp-qatyspaýy da ekitalaı. Onyń baspasóz qyzmeti taratqan aqparatqa súıensek, kezdesýge joǵary deńgeıli basshylardyń barý múmkindigi áli de talqylanyp jatyr.
Aldaǵy aptada ótetin sammıttiń formaty áý basynda, 2012 jyly «16+1» retinde qurylǵan-dy. Oǵan Ortalyq jáne Shyǵys Eýropanyń 16 memleketi qatysatyn. Keıinirek, 2019 jyly osy platformaǵa Grekııanyń qosylýymen «17+1» bolyp ózgerdi. Bul bastamaǵa Eýropalyq odaqqa múshe Bolgarııa, Horvatııa, Chehııa, Majarstan, Polsha, Rýmynııa, Slovakııa men Slovenııa qosylǵan.
Atalǵan format quryla sala, qart qurlyq saıasatkerleriniń synyna ushyrady. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, osyndaı tásil arqyly Beıjiń bıligi «bólip al da, bıleı ber» saıasatyn qoldanbaq.
Mundaı qaýip bekerden-beker týyndap otyrmaǵan sııaqty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qart qurlyq demokratııalyq batys jáne sosıalıstik shyǵys blok bolyp bólingeni málim. Keıinirek eki tarap ortaq kelisimge qol jetkizgen. Biraq Qytaıdyń yqpalymen Eýropa taǵy ekige qaq jarylýy múmkin. Sarapshylar Qytaıdyń aralasýy qurlyqtyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigine nuqsan keltirýi múmkin dep esepteıdi.
Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Beıjiń Eýropalyq odaqtyń qatal erejelerine baǵynbaı-aq, birqatar memleketpen saýda-ekonomıkalyq baılanysyn nyǵaıtady. Ekinshiden, «17+1» prosesine qosylǵan elder Qytaı úshin Batysqa ashylǵan qaqpa ispetti.
Bastapqyda atalǵan platforma dostyq, ortaq paıda jáne Qytaı men Eýropalyq odaqtyń tıimdi strategııalyq áriptestigin kózdeıtini aıtylǵan. Degenmen Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderi kelisimniń túpki mánin durys uǵynbaǵan tárizdi. О́ıtkeni «17+1» prosesine múshe memleketter Qytaımen EO erejelerine saı áreket etpeıdi. Esesine, ár el Beıjiń bıligimen jeke-dara ekijaqty qarym-qatynas ornatýǵa tıis. Nátıjesinde, kelissózder kezinde qart qurlyqtaǵy memleketterdiń múddesi ǵana emes, Beıjiń bıliginiń degeni de júredi. Bul óz kezeginde Qytaı úshin óte qolaıly.
Úshinshiden, Qytaıdyń Shyǵys Eýropadaǵy saıası bedeli arta túspek. «17+1» prosesi arqyly Qytaı halyqaralyq arenadaǵy jaqtaýshylar sanyn arttyra tústi. Mysaly, 2017 jyly Qytaıdaǵy zańgerlerdiń azapqa tartylýy týraly Eýropalyq odaq elderiniń ortaq kelisimin Vengrııa tarapy qabyldamaı tastady. Sondaı-aq Grekııa BUU Adamzat quqyǵy keńesiniń Qytaıdy aıyptaýyn EO málimdemesine engizýge qarsy boldy. Ońtústik Qytaı teńizi máselesinde de Majarstan men Grekııa Qytaıdyń soıylyn soqty. Nátıjesinde, daýǵa qatysty qabyldanǵan qararda Qytaıdyń aty atalǵan joq.
Munyń bári Batys Eýropa elderiniń «17+1» prosesine qaýippen qaraýyna sebep bolyp otyr. Onyń ústine, qazirgi tańda qart qurlyqtyń Qytaıǵa qyryn qarap turǵany málim. Esterińizde bolsa, byltyr qyrkúıekte Qytaıdyń syrtqy ister mınıstri Van I Eýropalyq odaqqa múshe birneshe memleketke jumys saparymen baryp, ońbaı «taıaq jep» qaıtqan edi. Italııaǵa sapary kezinde Van Ige Gonkongtyń avtonomııalyq mártebesi men ondaǵy halyqtyń azattyǵy týraly suraq qarsha borady. Parıjde qart qurlyqtyń dıplomattary Beıjińniń musylmandardy qýdalaý saıasatyna alańdaýshylyq bildirdi.
Germanııada jýrnalısterge suhbat berip turǵan Van I Chehııa Senatynyń prezıdenti Mılosh Vystrchıldiń Taıvanǵa barǵan saparyn synǵa alǵan-dy. Onyń aıtýynsha, Chehııa osy qadamy arqyly Qytaıǵa satqyndyq jasap, 1,4 mıllıard qytaılyqtyń jaýyna aınaldy. Sondaı-aq dıplomat Chehııa osy áreketi úshin jaýap beretinin de jetkizdi. Dıplomat I-diń Eýropa aýmaǵynda turyp, qart qurlyqtyń ókiline ses kórsetip, astamsyp sóıleýi Germanııanyń syrtqy ister mınıstri Heıko Maasqa unaǵan joq. О́zine sóz kezegi tıgende Maas qytaılyq áriptesiniń úrkitýin negizsiz dep aıyptap, ony tyıyp tastady. Budan bólek, 5G tehnologııa máselesinde de EO Qytaıǵa jyly qabaq tanytpady. Huawei kompanııasynyń qart qurlyqtaǵy naryqqa enýi qıyndaı tústi.
Eýropanyń «17+1» formatyna alańdaýynyń taǵy bir sebebi bar. Búginge deıin Qytaıdyń Shyǵys jáne Ortalyq Eýropaǵa salǵan ınvestısııasynyń kólemi 8,6 mıllıard dollardan asyp ketken. Áli de ınvestısııa tartyla beredi. Biraq Qytaı Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderine ınvestısııa quıatyny jóninde úıip-tógip ýáde berse de, ony oryndaýǵa asyqpaıtyn syńaıly. Derekterge súıensek, óńirdegi Qytaı ınvestısııasynyń kólemi aıtarlyqtaı kóp emes. Máselen, Sı Szınpın 2016 jylǵy saparynda bir jyl ishinde 3 mıllıard dollar eýrodan astam ınvestısııa ákeletinin málimdegen bolatyn. Biraq atalǵan soma aıtylǵan kúıinde qaldy.
Budan bólek ýáde etilgen birqatar ınvestısııa Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderiniń qorjynyna túsken joq. Joǵaryda «17+1» formatyna múshe memleketterge quıylǵan qarjynyń kólemi 8,6 mıllıard dollardy quraıtynyn aıttyq. Salystyryp qarasaq, Qytaı búginge deıin atalǵan forýmǵa múshe emes Fınlıandııaǵa 12 mıllıard eýro, Nıderlandqa 10,2 mıllıard eýro ınvestısııa salǵan.
«Osydan-aq Qytaıdyń qanshalyqty ýádege berik» ekenin ańǵarý qıyn emes. Beıjiń bıliginiń basty maqsaty – ekonomıkany saıasattandyrý sııaqty. Endeshe, ekonomıkalyq áriptestikti jeleý etken Qytaı Eýropadaǵy yqpalyn kúsheıte tústi dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Qytaı ýáde etken qarajatty forýmǵa múshe memleketterge bergen kúnniń ózinde onyń tıgizer teris áseri jeterlik. Jalpy, Beıjiń bıligi shetelge qarjy quıyp, óz degenin oryndatýǵa tyrysyp júrgeni belgili. Johns Hopkins atyndaǵy halyqaralyq mekteptiń derekterine súıensek, Afrıka memleketteriniń Qytaıǵa bereshegi 143 mlrd dollarǵa jetken.
Halyqaralyq qarjy qorynyń málimetine súıensek, Afrıkadaǵy kedeı elderdiń jartysyna jýyǵy Qytaıǵa boryshker. Al Garvard bıznes mektebi Beıjiń bergen qarajattyń 50 paıyzy kópshilik nazarynan tys qalyp, naqty soma eki el bıligine ǵana málim ekenin aıtady. Degenmen «qara qurlyqtyń» Qytaıǵa qaryzyn dóp basyp aıtý qıyn. О́ıtkeni Beıjiń bıligi ekijaqty kelisimde kórsetilgen sandardy syrtqa jarııa etpeıdi. Jalpylama málimet bergenimen, resmı qujatta ne jazylǵany bir Qudaıǵa, sosyn Qytaıǵa ǵana aıan.
Beıjiń «jumsaq saıasat» qoldaný arqyly Afrıkadaǵy saıası yqpalyn kúsheıtýiniń astary bar. Mundaı qadam – tikeleı ekonomıkalyq paıda ákelmese de, álemdik shahmat taqtasynda qajet gambıt. «Qara qurlyqta» 50-den astam memleket bar. Olardyń bári BUU, Halyqaralyq olımpıada komıteti sekildi halyqaralyq uıymdarǵa múshe. «Kúlsheli bala súımekke jaqsy» demekshi, olar shartarapqa belgili uıymdarda Qytaıdyń sózin sóıleýi qajet. Kedeı, baı ekenine qaramastan, ár memleket – bir daýys. Endeshe, «sý ishken qudyǵyna túkirmeıtinin» Beıjińge qaryz elder de, Qytaı da jaqsy túsinedi.
Beıjiń aqshalaı qaryz berip, onyń ornyna eldegi strategııalyq mańyzdy nysandardy alýy múmkin. Bulaı dep aıtýymyzdyń ózindik sebebi bar. Birneshe jyl buryn Shrı-Lanka bıligi Qytaıdan 1,1 mlrd dollar ınvestısııa tartyp, Hambantota portyn salǵan edi. Alaıda Shrı-Lanka boryshyn ýaqtyly óteı alǵan joq. Aqyrynda ony keshirý maqsatynda strategııalyq mańyzdy portty Qytaıǵa 99 jylǵa jalǵa berdi.
Qoryta aıtqanda, Qytaı Eýropa elderimen qarym-qatynasyn jaqsartyp, «jumsaq saıasatyn» qoldanýǵa tyrysqanymen, qart qurlyqtyń mundaı aıla-sharǵyǵa kóne qoıýy ekitalaı. Baltyq jaǵalaýy elderiniń aldaǵy sammıtke el basshylary barmaıtyny týraly málimdeýi jıynnyń mańyzyn túsiredi. Qysqasy, Eýropalyq odaqtyń da bir saýsaǵy búgýli ekenin ańǵarý qıyn emes.