Solaqaı Sonnı

Bolashaq boks juldyzy 1932 jyldyń 8 mamyrynda AQSh-tyń Arkanzas shtatynda dúnıege keldi. Sol kezdegi barlyq qara násildiler sekildi Lıstondar otbasy da kedeıliktiń azabyn ábden tartty. Ákesi Tobıdiń eki áıeli boldy. Alǵashqysy 15 náresteni dúnıege ákelse, ekinshisi 10 bala tapty. Sonnı sol shańyraqtaǵy 24-nshi perzent. Olardyń barlyǵy da óz betterinshe ósti. О́ıtkeni ishimdikke ábden salynǵan Tobıdiń olardy baǵyp-qaǵýǵa murshasy bolmady. Ol araqqa sylqııa to­ıyp alyp, áıelderin alma-kezek sabaıtyn. Ákeleriniń qaharynan qoryqqan uldary men qyzdary kóp jaǵdaıda úıdegi jyly tósekte emes, mal qorada nemese dalada ashyq aspan astynda túneıtin. Osyndaı azapqa shydaı almaǵan ekinshi áıeli eki-úsh balasyn jetektep, Mıssýrı shtatynda ornalasqan Sent-Lýıs qalasynda turatyn týǵan-týystaryna kóship barady.

Sodyr ákesinen kóp taıaq jegen Son­nıdiń de shydamy taýsylady. Bir kúni ol anasyn izdep, Sent-Lýıske sapar shegedi. Úlken shaharǵa kelgen kezden bastap, bozbala teris jolǵa túsedi. Qylmystyq top quryp, urlyq isteıdi, páterler men túrli mekemelerdi tonaıdy, tóbeles kezinde sýyq qarý qoldanyp, qarsy kelgender­ge tapansha kezendi. Aqyry isti bolyp, 17 ja­synda 2,5 jylǵa túrmege qamalady.

Temir tor jas jigitti tárbıeleı alma­dy. Bostandyqqa shyqqannan keıin de ol jaman ádetinen arylǵan joq. Keri­sinshe, ójettigi, birbetkeıligi, sal­qy­n­­­qan­dylyǵy, batyldyǵy jáne qaty­gez­di­gimen kózge túsken Lıstonnyń qyl­mys áleminde bedeli kúrt artty. Sent-Lýıs­tiń nebir baýkespe urylary men bas­buzarlarynyń barlyǵy da Sonnımen sanasatyn. Tipten ol ataqty gangster Frenkı Karboneniń ózimen dos bolǵan de­gen de sybys bar.

Túrmeden shyqqan bette Sonnı taǵy da urynady. Birde taksı toqtatyp, úı­ine bara jatqanda kólikti polıseıler toqtatady. Qujattardy tekserý barysynda tártip saqshysy júrgizýshige jón-josyqsyz kıligedi. Sonnı músápirge ara­­sha túspek bolǵan edi, zań qyzmetkeri onyń ar-namysyna tıetin sózder aıtady. Lıston áýelde úndemedi. Al polıseı qoıar emes. Ol ony «qara násildi qaraqshy» dep balaǵattaıdy. Sol kezde Sonnıdiń sol judyryǵy saqshynyń ıegine saq ete qaldy. Eki búktetilip túsken saqshy qara joldyń boıynda uzaq ýaqyt boıy es-tússiz jatty. Sóıtip Lıston ekinshi ret temir torǵa jabylady.

Túrmeniń óziniń jazylmaǵan zańy bar. Ol óte qatal zań. Temir qapasta kim myqty, sol ústemdik júrgizedi. Osaldar myqtylardyń buıryǵyn buljytpaı oryndaýy tıis. Sonnı de kóptiń biri bo­lyp qalǵysy kelmeıdi. Kúsh-qýaty bo­ıyna syımaı jalyndap turǵan jas jigit te qasyndaǵylarǵa ámirin júrgizgisi kel­di. Sol maqsatyna jetý úshin qara jumystan bosaǵanda qap uryp, temir-tersek kóterip mashyqtandy. Denesi ká­dim­gideı shıryǵyp, soqqan jerin oıyp túsiretindeı deńgeıge jetti. Ásirese, onyń sol qolynyń joıqyndyǵy tańdan­dyratyn. Sonnıdiń solaqaıynyń dámin tatqan talaı tarlanboz esinen talyp jatqanyn kózi qaraqty kórermender áli umyta qoımaǵan bolar.

Ekinshi márte túrmege túsken Lıs­ton­nyń ómirge degen kózqarasy túbegeıli ózgeredi. Sol kezde ol óziniń boıyndaǵy bula kúshti beker bosqa sarqyǵansha, sport­pen aınalysýdyń áldeqaıda tıimdi ekenin túsindi. О́ıtkeni sharshy alańǵa tek qarsylasyńdy uryp-soǵý úshin ǵana shyqpaısyń. Ár jekpe-jekte jeńiske jetseń, syıaqy alasyń. Sol arqyly mate­rıaldyq jaǵdaıdyńdy da túzeýge múm­kindik bar. Sony qaperine myqtap túıgen Sonnı túzeý mekemesinde qyzmet etip júrgen din qyzmetkeri Aloıs Stı­venstiń qol astynda jattyǵyp, judy­ryqtasý óneriniń qyr-syryna qanyǵady.

1952 jyly túrmeden bosaǵan Sonnı bilikti bapker Djonnı Tako jetekshilik etetin boks zalyna keledi. Sol jerde jat­paı-turmaı jattyqty. Alǵashynda to­maǵa-tuıyq júretin jigit birte-birte bap­kerine syr ashatyn boldy. Ońashada óziniń balalyq shaǵy, ákesinen kórgen azaby, basynan keshken oqıǵalary týraly Takoǵa táptishtep turyp áńgimelep beretin. Iá, Djonnı de Sonnıdiń «tegin jigit» emestigin ishi sezetin. Durystap baptasań, dap-daıyn chempıon. Tek tilin taýyp, oń baǵyt berý kerek. Osy jaıttyń barlyǵyn oı eleginen ótkizgen Tako oǵan bar bilgenin úıretedi.

Qyraǵy bapker qatelespegen eken. Alǵashynda áýesqoılar arasynda kúsh sy­nasqan Sonnı qysqa ǵana merzim ar­a­­­- lyǵynda eleýli tabystarǵa qol jet­kizedi. Atap aıtsaq, 1952 jyly Chıkago­da dástúrli túrde ótip turatyn «Altyn qolǵap» týrnırinde bas júldeni oljalady. Fınaldyq saıysta ol anaý-mynaý emes, Helsınkı Olımpıadasynyń jeńimpazy Edvard Sanderstiń ózinen basym tústi. Sondaı-aq túrli halyqara­lyq týrnırlerde AQSh chempıondary Djý­lıýs Grıffın men Lý Graff, Eýropa birinshiliginiń qola júldegeri German Shraıbaýer syndy sańlaqtardy sabaıdy.

1953 jyldyń kúzinde Sonnı Lıston kásipqoı rıngtegi tusaýkeser kezdesýin ótkizip, Don Smıtti birinshi raýndta-aq uryp jyǵady. Bir jylda segiz jekpe-jek ótkizgen ol jeti ret jeńiske jetti. Lıston tek Martı Marshalǵa upaı sanymen ese jiberedi. Esesine odan keıin AQSh boksshysy qarsy kelgenderdiń barlyǵyn qoǵadaı japyryp, san mıllıon jankúıerdiń nazaryn ózine aýdardy. Bir keremeti, 1955-1963 jyldar aralyǵynda qatarynan 29 ret rıngke kóterilgen ol barlyq básekeni óz paıdasyna sheshti. Jáne de bul jeńisterdiń birde-bireýi esh kúmán týǵyzǵan joq. Osy oraıda «Buryndary men kóshede adam­dardy soqqyǵa jyqqanym úshin talaı ret isti bolyp, túrmege qamaldym. Qarabet bolyp, eldiń qarǵysyn aldym. Al qazir rıngte adamdardy ońdyrmaı sabaǵanym úshin ájeptáýir aqsha alamyn. Sonymen qosa, maqtaý sózder estip, eldiń alǵysyna bólenip júrmin. Mine, ómir degen osy!», dep Sonnıdiń ázildegeni bar.

Lıstonnyń dańqy shartarapqa tez taralǵanymen, jankúıerler oǵan bir­den jyly qabaq tanyta qoımady. Jan­kúıerler oǵan túrli laqap attar qoıýdan jalyqpady. «Gangster», «Kıng Kong», «Jyrtqysh», «Qara maımyl», «Tas dáýi­riniń adamy» degen ataýlardyń barlyǵy da Sonnıge qaratylyp aıtyldy. Birneshe ret túrmege túsip, qylmys álemimen baı­lanysy bar adamnyń zor bedelge ıe bolyp, úlde men búldege ora­nýyn qoǵam qa­byldaı almady. Al boks­shynyń ózi ondaı alypqashpa áńgi­melerge asa mán ber­meıtin. Onyń oıy – tek chempıondyq tájdi ıelený edi.

Aıtqandaı-aq, árbir jeńis ony altyn belbeýge jaqyndata tústi. Aqyry, 1962 jyly Sonnı Lıston álem chem­pıony Floıd Pattersonmen kúsh synasý qurmetine ıe boldy. Qos tarlannyń aıqasy Chıkagoda uıymdastyryldy. Alaıda bul kórinisti «aıqas» dep aıtýǵa da kelmeıdi. Altyn belbeý sarapqa sa­lynǵan saıysta Patterson oǵan qarsylyq kórsetip te jarytpady. Kezdesý birinshi raýndta-aq aıaqtaldy. Álem chempıonyn tu­ǵyrdan taıdyrý úshin nebári 126 sekýnd jetkilikti boldy. Sóıtip asa aýyr salmaqtyń altyn belbeýi Sonnı Lıstonǵa buıyrdy.

Araǵa bir jyl salyp, qarymta kezdesý uıymdastyryldy. Biraq Las- Vegasta ótken kezdesýdiń Chıkagodaǵy jekpe-jekten esh aıyrmashylyǵy bolmady. Birinshi raýnd bel ortaǵa jetken tusta Patterson taǵy da jer qushyp jatty. Bul báseke bar-joǵy 130 sekýndqa sozyldy. Sol sátte sportsúıer qaýym «Arkanzastyń aıýyn» aldaǵy bes-alty jylda endi eshkim toqtata almaıdy dep topshylady.

Alaıda ol sát uzaq kúttirmedi. Altyn belbeýdi ıelengenine jarty jyldan endi asqanda soıqan soqqyly Sonnıdi sabasyna túsiretin sańlaq tabyldy. Ol – kásipqoı bokstyń bolashaq koroli Kassıýs Kleı edi. Lıstonnyń dańqy dúrkirep turǵan shaǵynda Lýısvıldiń týmasy chempıondy san márte jekpe-jekke shaqyrdy. О́z-ózin jarnamalaýdy unatatyn jigittiń bul áreketin jan­kúıerler avantıýrlik qadam dep eseptedi.

Alǵa qoıǵan maqsatyn júzege asyrmaı tynym tappaıtyn Kleı aqyry Lıs­tonmen aıqasý múmkindigine ıe bol­dy. Qos sańlaq 1964 jyldyń 25 aqpa­nynda Maıamı-Bıchte kúsh synasty. Kóp­shi­lik Sonnı jeńedi dep joramaldady. Biraq altynshy raýndtan keıin «qolym kó­tertpeıdi, kózim kórýden qaldy» degen jeleýmen álem chempıony jekpe-jek­ti jalǵastyrýdan bas tartty. Sóıtip Lıston altyn belbeýden aıyryldy...

Keıipkerimiz 1970 jyldyń 30 jel­toqsanynda 39 jasqa qaraǵan shaǵynda jumbaq jaǵdaıda kóz jumdy. Birer kún tórkininde qonaqta bolǵan áıeli úıine oralǵan bette kúıeýiniń óli denesin kó­rip, dereý polısııaǵa habarlaıdy. Biraq áıgi­li boksshynyń neden nemese kimniń qoly­nan ólgeni áli kúnge deıin anyqtalǵan joq. Osy oqıǵa jaıynda kúni búginge deıin san túrli áńgimeler órbýde. Bireýler «Lıston esirtki zattardy mólsherden tys paıdalanǵan. Sodan júregine salmaq tústi» dese, endi bireýler «Sonnıdiń túbine jetken óziniń sybaılastary. Ony óltirgen mafııanyń músheleri» degen ýájdi alǵa tartty.

Mine, 1953-1970 jyldary sharshy alań­dy shaıqaǵan AQSh-tyń ataqty boks­shy­synyń taǵdyry osyndaı.