Byltyrdan beri birtindep qymbattaı bastaǵan jumyrtqanyń baǵasy aqpan aıynda sharyqtaý shegine jetken sııaqty. Alty aı aralyǵynda bir dana jumyrtqanyń naryqtaǵy resmı quny 30 teńgeden ósip, 57 teńgege deıin jetti. Qazir bul baǵa jekelegen saýda núktelerinde 60 teńgeni quraǵan. Iаǵnı, 10 dana jumyrtqany bir jyl buryn 300 teńgege satyp alǵan tutynýshy endi oǵan 600 teńge tóleýge májbúr. Demek, ishki naryqta jumyrtqa baǵasy 100 paıyzǵa deıin qymbattap otyr.
Bylaı qarasańyz, otandyq ónimniń bási joǵarylaǵanǵa qýaný kerek sııaqty. Jalpy, daıyn ónimniń baǵasyn buldap ótkizý óndiristiń paıdasyn eselep, óndirýshiniń mańdaı terin óteýge jol ashady. Alaıda, bul jaǵdaı ishki naryqtaǵy suranystyń 90 paıyzǵa jýyǵyn qamtyp otyrǵan qus fabrıkalarynyń jumysyna kúmán týǵyzady. О́ıtkeni, naryqtaǵy qubylýdy zerttep otyrǵan mamandar bul úrdistiń suranysty tolyqtaı qamtýdan týmaǵanyn, kerisinshe tutynýshylar arasynda jumyrtqa tapshylyǵy paıda bola bastaǵanyn aıtýda. Iаǵnı, tutyný naryǵyna jóneltiletin jumyrtqa óniminiń kólemi kúrt kemip ketken. Al munyń birneshe sebebi bar kórinedi.
Birinshiden, 2020 jyly elimizdiń birneshe oblysyndaǵy qus ósiretin sharýashylyqtary kenetten taralǵan derttiń saldarynan orasan shyǵynǵa ushyraǵan. Joq, bul álemdi ábigerge túsirgen koronavırýs indetinen kelgen zaýal emes, qus tumaýynyń kesirinen bolǵan jaǵdaı. «Qazaqstan jumyrtqa óndirýshiler qaýymdastyǵy» uıymynyń deregine súıensek, ótken jyly elimizdegi fabrıkalar jumyrtqa týatyn taýyqtyń besten birinen aıyrylǵan eken. Iаǵnı, kenetten bas kótergen «qus tumaýy» 2,5 mln bas qusty qyryp jiberipti. Budan kelgen qarjylaı shyǵyn 3 mlrd teńgeden asyp, jaǵdaı shaǵyn sharýashylyqtardyń bankrot bolýyna deıin jetken kórinedi. Al karantın saldarynan zardap shekken iri kásiporyndar qatarynda Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy 3 sharýashylyq, Qostanaı men Almaty oblystaryndaǵy 2 sharýashylyq bar. Jumyrtqa óndirisindegi iri oıynshy sanatyndaǵy bul fabrıkalardyń «taýyq qorasyndaǵy» qus sany 2.3 mln basqa deıin kemigen eken. Nátıjesinde, naryqqa shyǵatyn jumyrtqa sany kemip, bul óz kezeginde baǵanyń ósýine túrtki bolǵany. Derek boıynsha, 2020 jyly otandyq jumyrtqa óndirisiniń qarqyny 8,8 paıyzǵa tómendegen. Iаǵnı, naryqqa jiberilgen ónim kólemi 3,7 mlrd dana jumyrtqa shamasynda bolǵan. Bul ishki naryqty qamtý kórsetkishisiniń 2019 jylmen salystyrǵanda 11,3 paıyzǵa azaıǵanyn bildiredi.
Ekinshiden, jumyrtqa baǵasynyń qymbattaýy sharýashylyqtarǵa indet salqyny tıgenge deıin-aq baıqalǵan degen pikir bar. Jáne ol negizsiz emes. Máselen, sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 2020 jyldyń birinshi jartysynda-aq jumyrtqa quny 20 paıyzǵa ósken kórinedi. Sarapshylar munyń bir sebebin syrtqy naryqqa shyǵaratyn qus ónimderiniń jalpy kóleminiń artqanynan izdeıdi. Iаǵnı, byltyr qazaqstandyq jumyrtqanyń eksporttyq úlesi ishki naryqtaǵy suranystan asyp ketýi múmkin. Ári munyń jany bar. Qazaqstanda «qus tumaýy» beleń alǵan tusta sharýashylyq basshylary shyryldaı bastaǵan bolatyn. Mysalǵa, Taldyqorǵan qalasyndaǵy «Koger LDT» kompanııasynyń basshysy Svetlana Ivanova buǵan deıin kóshi elderge esh kedergisiz jóneltilgen jumyrtqa men taýyq etiniń eksporty toqtaǵanyn aıtqan edi. Iаǵnı, indettiń taralýy týraly habar taralǵannan keıin kompanııanyń negizigi tutynýshysy bolyp kelgen Tájikstan tarapy daıyn ónimdi qabyldaýdan bas tartqan.
Qazir bul jaǵdaı ońalyp, syrtqy naryqqa shyǵatyn ónim kedergisiz jóneltilýde eken. Biraq, qus eti men jumyrtqa eksporttaıtyn kompanııa ókili elden shyǵatyn ónim kólemi ishki suranystyń tepe-teńdigin buzbaıdy degen pikirde. Salystyrý úshin alsaq, byltyr Qazaqstandaǵy qus sharýashylyǵynyń daıyn ónimi 96,6 paıyzǵa jetken, al munyń 4,2 paıyzy shekara asqan kórinedi. Onyń ústine el turǵyndarynyń jumyrtqa tutynýy tapshylyq týdyratyndaı deńgeıge jetpegen-mys. Tamaqtaný ınstıtýtynyń málimetinshe, ortasha eseppen alǵanda ár qazaqstandyq 3 kúnde 2 dana ǵana jumyrtqa jeıdi eken.
Úshinshiden, Úkimettiń qus sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa qatysty saıasatyndaǵy birizdiliktiń bolmaýy da ónimniń baǵasyna yqpal etetin kórinedi. Anyǵynda, qazir Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qus sany 80 000 bastan asqan iri sharýashylyqtarǵa qana qoldaý jasap otyr eken. Iаǵnı, iri kólemde ǵana daıyn ónim shyǵarǵan kompanııalarǵa shyǵynnyń 25 paıyzyna deıingi somasy keri qaıtarylady. Onyń ishinde jylyna 20 mln dana jumyrtqa óndiretin sharýashylyqqa ár dana jumyrtqa úshin 1 teńgeden qosymsha aqy tólenedi. Bul Úkimet bekitken kesimdi normatıv. Al otandyq qus fabrıkalarynyń kóbi bul talapqa saı emes. Sondyqtan sýbsıdııaǵa ıek artpaı, óndirisin óz kúshtermien júrgizýge májbúr-mys. Al qus ósirý isi qyrýar qarjyny talap etedi. Sala mamandary solaı deıdi. Fabrıkalardaǵy joǵarǵy tehnıkalyq talap údesinen shyǵý úshin engiziletin ozyq tehnologııa men eńbek kúshi úshin jumsalatyn qarjyny aıtpaǵanda, kún saıyn qustarǵa qajetti jem taýyp berýdiń ózi úlken máselege aınalyp otyrǵan sııaqty. Jáne bul negizsiz de emes. Derekke júginsek, byltyr qus azyǵy 20 paıyzǵa deıin qymbattaǵan eken. Al mamandar jumyrtqanyń ózindik quynyń 70 paıyzy osy jem-shópke baılanysty deıdi. Iаǵnı, azyq baǵasy 2020 jyly baıqalǵan jumyrtqa qunynyń ósýine birden bir yqpal etkeni anyq jáne bul jerdegi qymbatshylyq kórsetkishi 14 paıyzǵa deıin jetken. Shynymen, qazir naryqtaǵy 1 tonna bıdaıdyń baǵasy 90 000 teńgeniń ústinde. Birer jyl buryn ol 55 000 teńge bolǵan eken. Al qus azyǵyna qajetti arpanyń ár tonnasy 2019 jyly 45 000 teńgeniń tóńireginde bolsa, byltyr onyń quny 75 000 teńgeni quraǵan. Demek, qus azyǵynyń baǵasyna qosylǵan shyǵyn jumyrtqanyń ózindik qunyn kóterýge ákelgen. 2020 jyldyń sońynda bul alshaqtyq 40 paıyz shamasynda bolypty.
- Jaǵdaı bulaı bola berse, naryqta qus eti men jumyrtqa tapshylyǵy áli de paıda bola beredi. Áńgime otandyq ónim týraly. Onsyz da Úkimet biz óndirigen ónim úshin kók tıyn sýbsıdııa tólemeıdi. Qustarǵa der kezinde vaksına egilmeýiniń de astarynda sharýashylyqtardaǵy qarjy qıyndyǵy sebep bolǵany anyq. О́ıtkeni, otandyq óndiristiń ónimi arzan, ózindik qundy ázer ótep otyr. Naryqta sheteldik taýyq eti erkin satylyp jatyr. Máselen, azyq-túlik sóresindegi Reseıdiń arzan óniminen kóz súrinedi. Mundaı jaǵdaı qus fabrıkalarynyń jumysy shatqaıaqtamaǵanda qaıtedi? - degen bolatyn bizge bergen pikirinde «Koger LDT» kompanııasynyń dırektory Svetlana Ivanova.
Aıtpaqshy, ótken jyldyń esebi boıynsha Almaty oblysy qus eti men jumyrtqa óndirýdegi kóshbasshylar qatarynan kórindi. Ásirese, aımaqta qus etin eksporttaý sońǵy úsh jylda 2 ese ósken. О́ńirde bul baǵytta biraqtar oń nátıje bar. О́ndiristiń ilkimdiligi de ózin aqtap otyr. Máselen, byltyr Ile aýdanynda iske qosylǵan «NaýryzAgro» qus fabrıkasy jylyna 32 mln dana ınkýbasııalyq jumyrtqa shyǵarýǵa qabiletti bolsa, Uıǵyr aýdanyndaǵy «OTAN GreenFood» qus fabrıkasy jylyna 30 myń tonna qus etin óndirýge úles qosyp keledi. Sondaı-aq, bıyl óńirde «Prıma qus» seriktestigi qýaty 37 myń tonna et óndirýge jetetin fabrıkany iske qospaqshy. Iаǵnı, aımaq jurty, onyń ishinde Almaty sııaqty alyp megapolıstiń tutynýshylary ónimnen tapshylyq kórmeýi tıis. Alaıda, bul jumys Qazaqstandaǵy qus sharýashylyǵyn damytý men sapaly ónim óndirisin qalyptastyrýǵa qatysty qordalanǵan máseleni túbegeıli sheshpeıdi...