Aqyn dańqy alasarmaıdy

Sheginis jasap, 1936 jylǵa oralaıyq. Sáýir aıynda respýb­lıka kompartııasynyń birinshi hatshysy L.Mırzoıan ókimetke, Oraz Isaevqa Parıjden telefon soǵady. «Qazaqty aqyn halyq deý­shi edik qoı. Sonymyz ras bolsa, on­­kúndikke aqyn aparaıyq» deı­­di. Bul árıne, qýanyshty habar. Bi­raq salmaǵy zil-batpan aýyr edi.

О́ıtkeni Máskeýdiń tórinde Sta­lın otyr. Qateleskendi kesh­peıdi. Sondyqtan jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq kerek. On­daı aqsuńqar aramyzda bar ma?!

Osy únsizdikti Oraz Jandosov buzady. «Máskeýge Jambyldy aparaıyq» dedi nyq senimmen. Ol mundaı usynysty Jambylǵa týys bolǵandyqtan emes, aqynnyń darynyna kózi tolyq jetkendikten aıtty.

Batyl pikir bastyqtarǵa una­ǵanymen, sheshimdi túbegeıli be­kitý úshin kóp nárse qa­jet. Eń aldymen Temirbek Júr­genov bastaǵan komıssııa qu­ryl­dy. Alqaly top aqynnyń múm­kindigin jan-jaqty zerttedi. Se­bebi toqsannan asqan adamǵa ıek artý – otpen oınaǵanmen bir­deı. Sondyqtan olar bul isti mem­le­kettik sharaǵa jatqyzdy. Sarap­shylar qatarynda – Temir­bek Júrgenovpen birge Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Áb­dilda Tájibaevtyń bolǵany kóp jaıdy ańǵartsa kerek. On oıla­nyp, júz tolǵanǵan komıssııa aqyrynda Jambyldyń aqyndyq qýa­tyn biraýyzdan maquldady. El úmitin aqtaı alatyn aıtýly tulǵa degen qorytyndyǵa keledi.

«Júregi tozǵan adamnyń daýysy dirildep, jaryqshaqtanyp shy­ǵady ǵoı. Jákeń ondaı emes. Qat­tyraq aıtqysy kelgende, sań­­qyldap sóıleı alady», deıdi Áb­­dilda Tájibaev. «Bul – júz jyl­da bir-aq kórinetin qubylys», dedi Muhtar Áýezov. «Epostaǵy ob­razdardy sátti paıdalanady. Bu­rynǵy uly aqyndar osylaı sóı­legen», dedi Sábıt Muqanov. Sonymen, Jákeń memlekettiń qa­laýymen Máskeý jolyna daıyn­dalady.

Atamekeninen uzap shyqpa­ǵan aqynǵa bul – keremet syı já­ne úlken oqıǵa. Ondaı kezde «kór­megenge kóseý tań» bolatyn­dar­dyń býy burqyrap, basy aınala­dy. Al Jákeń óziniń qazaqy já­ne qarııalyq qalybynan tanba­dy. «Qarsy ústelge jete berip Jam­bylǵa bas ızegen Stalınge bas ızedi de qoı­dy» (Á.Tájibaev). Ony aı­tasyz, «Sizge orden bererde Mı­haıl Iva­novıch Kalınınge el aty­nan rahmet aıtyńyz» degen Temir­bek Júrgenovtiń tap­syr­ma­syn oryndaý kezinde «Kalı­nın­di» umytyp qalady. Sonda aqyn Kremldiń saltanat zalyn­da Temirbekke qa­rap, oǵan óleń­men suraq qoıyp: «My­na teke saqaldyń aty kim edi?» degen eken. Bul – keýdesin tik us­taǵan jú­rek­tilik emeı nemene?!

Áli esimde, 1974 jyly QazMÝ-de Jambyldyń hatshylarymen kezdestik. Olardyń ishinde Qasym Toǵyzaqov ta boldy. Qasym aǵa úzilis kezinde bir áńgimeni aıtyp bizdi kúldirgeni bar.

– Onkúndiktiń qorytyndy kon­­sertine Stalın bastaǵan Saıası bıýro músheleri túgeldeı keldi. Já­keń sonda kósemge anyqtap qara­maqshy bolady. Biraq lıýstra­nyń jaryǵy janaryna shaǵylyp, kedergi jasaı bergeni. Aqyn kó­mekke bizdi shaqyrdy.

– Analardyń qaısysy Sta­lın?! – dedi sańq etip. Olaı sóıleýge, kósemdi saýsaqpen kór­setýge dát shydamaıtyn kez. Otyr­ǵan ornymyzda selk ete tús­tik. Jaltaqtaǵan túrimizdi kórip Jákeń jaǵdaıdy túsindi. Endi aqyryndap suraı bastady.

– Birinshi otyrǵan ba? – dedi. Ba­symdy shaıqadym. Ol – Ordjo­nıkıdze bolatyn.

– Odan keıingi sary shashty ma? – dedi Molotovty kórsetip. «Ol emes» degendi kózimmen bil­dir­dim.

– Úshinshi otyrǵan qara murtty ma? – dedi. Eptep qana basymdy ızedim. Aqyn olarǵa syǵyraıyp uzaq qarady. Sodan keıin baryp:

– Pah! Aqylǵa bitken mańdaı eken qyzyńdy... – dep sańq ete túskeni. «Qurydyq!» dedik es-tús­ten aıyrylǵandaı. Qudaı saqta­ǵanda, álgi daýysty kósemniń kúzet­shileriniń estimeı qalǵany. Sóı­tip Jákeń «kún kósemdi» onyń kózin baqyraıtyp qoıyp bir boq­tap alǵany bar, – dep áńgimesin aıaqtady. Ishek-silemiz qatty.

«Áıteýir bir jerinen kiná ta­batyndar» Jambyldy Keńes óki­metin jyrlady degen syltaý­men jazǵyrǵandy jaqsy kóredi. Al Jákeńniń sol keńes ókimetin unatpaǵanyn kópshilik biler me eken?! Birde ózi jaqsy kóretin inisi Oraz Jandosov aqynǵa jolyǵyp «Táte, bárin jyrladyńyz, meni de óleńge qosyńyzshy» deıdi erkelegen syńaımen. Sonda aqyn qara dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip:

Orazym, órge qaraı

domaladyń,

Baılardy kámpeskelep

qýaladyń.

Baılardy kámpeskelep

qýamyn dep,

Kedeıdiń jep qalmaǵyn

qumalaǵyn,

– degen eken.

Solaı bola tura Keńes óki­metin jyrlady. Nege Lenındi, Sta­lındi óleńge qosty eken dep oılaısyz. Osy oqıǵalardyń máni­sine sol kezdiń deńgeıimen tal­daý jasap, sol kezdiń kózimen qara­sańyz bá­rin de túsinesiz. Bul is – aqynǵa júktegen respýblıkanyń tapsyrmasy. Jeke óziniń oılap shyǵarǵan ıdeıalary emes, el­diń atynan aıtylǵan joldaý. Ol kisige halyq ókimetiniń bıleýshileri solaı dep uqtyrdy, aqyn solaı dep uqty. Bar bolǵany osy.

Jambylǵa tapsyrys bergen­der – jaı adamdar emes, úlken memleket qaıratkerleri. Olar­dyń bárin qorqaqtar men jaǵym­pazdarǵa jatqyza almaısyz. Álgi kisilerdiń kóbi el qamyn jegen erler. 37-degi jalanyń qurbandary – «halyq jaýlary». Olar ultyn súıdi, qazaqqa aq jol tiledi, sol úshin bári atyldy.

Jambylǵa Stalındi jyr­lat­tyń dep endi ol marqumdardy kim kinálaıdy?! Eshkim kinálamaı­­dy! Eger solaı bolsa olarǵa sengen, aıtqanyn óleńmen oryndaǵan aqynǵa nege basqasha qaraýymyz kerek?! О́z ortasynan bólip alyp, jalǵyz ózin jazǵyrýǵa ha­­qy­myz bar ma?! Haqymyz joq! Dúnıedegi eń ońaı nárse – ól­­gennen ósh alý. Keıbir aǵa­ıyn­­dar «myqtylyǵyn» solaı kór­­setkendi qalaıdy. Má­selen Sta­lın qaıtys bolǵan soń N.S.Hrý­shev te «batyr» atanǵan.

Endi mynany eskerýimiz kerek, Jambyldy Gomerge teńegen qazaqtar emes, basqa ulttyń ókil­deri. 1937 jyly Grýzııada ótken Shota Rýstavelıdiń 750 jyldyq mereıtoıynda búkilodaq jurty aqynnyń aryny men darynyna bastaryn ıip «HH ǵasyrdyń Go­meri» dedi biraýyzdan. Bul sóz­di olar júrek qalaýymen aıtty. «Prezıdıým músheleri keıin ser­pilip ketti de, Jambyl tek aqyn­ǵa tán ulylyqpen ústel basynda qal­dy», deıdi Nıkolaı Tıhonov.

Mynandaı oqıǵalar da bolǵan. 1940 jyly Leonıd Sobolev Alma­tyǵa keledi. Ol bir apta ǵana bu­ryn osynda bolǵan eken. Shuǵyl túr­de Máskeýden qaıyra soǵypty. Eshkimge eskertpegen, eshkimge jedelhat salmaǵan, júrisi sýyt. Dereý Muhtar men Sábıtti qasy­na ertip alyp Uzynaǵashqa tartady. Onda Jambylmen áńgimelesedi. Aqynnyń úıinde bir aptadaı qonaq bolady. Ekeýine Muhtar Áýezov tilmashtyq jasaıdy.

L.Sobolev bul issapardyń qu­pııasyn keterinde ǵana ashady. Sóı­tse Qazaqstannan Stalınge aryz túsipti. Ony jazǵandar «Jam­byl degen aqyn dúnıede joq. Ol – ótirikshilerdiń janda­rynan shyǵaryp júrgenderi. Bu­dan bylaı Jambylǵa senbeńiz» degen eken. Stalın muny tekserýdi Aleksandr Fadeevke júkteıdi. KSRO Jazýshylar odaǵynyń bas­tyǵy A.Fadeev Sobolevke tapsyrady. «Baryp kel, kórip kel, bilip kel» deıdi. Nátıjesinde, L.So­bolev Jambylǵa kúmán keltirmek turmaq, onyń orys balasyna aınalady. Aqyndyq qudyrettiń ne ekenin kózimen kórip, qulaǵymen estıdi.

«Biz Leonıd Sergeevıchpen qu­shaqtasyp, súıisip qoshtastyq. Bi­raq «Máskeýge qandaı pikirmen ba­rasyń?» dep suraǵan joqpyz. Su­raýdyń qajeti de joq bolatyn» deıdi Ábdilda Tájibaev ol týraly jazǵan esteliginde.

Sonymen, Jambyldy qazaq bı­ligi bir, Máskeý bıligi muqııat tekseredi. Sondaı saraptama­dan keıin aqynǵa shek keltirýge kim­niń dáti shydaıdy?! Qyrqynshy jyl­ǵy aıtylǵan ósekti búgin uıal­maı qaıta byqsytsaq, bizdiń kim bolǵanymyz?! Endi Jambyl­dyń hatshylaryna keleıik. Olar – Ta­ıyr Jarokov, Qalqaman Ábdi­qadyrov, Ǵalı Ormanov, Qa­sym Toǵyzaqov, Qapan Saty­bal­dın. Memleket bul kisi­ler­di qyzmetker sanatyna jat­qyz­dy. Jalaqy tóledi. Salys­ty­ryp aıtsaq, hatshylarǵa búgingi depý­tattardyń kómekshisindeı mártebe berdi. Bul – Jambyl óleńderiniń erekshe qundylyqqa ıe bolǵanyn kórsetedi. Hatshylarynyń ishin­de Jákeńniń etjaqyny, rýlas aǵa­ıyndary bolǵan joq. Bári alys­tan qosylatyn alashtyń balalary. Jákeńdi tapqan da, tańdaǵan da, qoltyqtap ákelip, ómir sahnasyna shyǵarǵan da solar.

Kompozıtor Nurǵısa Tilen­dıev «Men saqal ósirsem, Jambyl tátemnen aýmaıtyn edim» dep óz boıynan aqynǵa qatysty uqsas­tyqtar izdegendi jaqsy kór­gen. 1971 jyly QazMÝ-de Jam­byl­­dyń 125 jyldyq mereı­to­ıyna arnalǵan ádebı kesh óte­di. Keshegi Jákeńniń hatshyla­ry birinen soń biri aqynǵa degen óz jaqyndyqtaryn aıtyp, zal­ǵa qol soqtyrady. Sol kezde aqıyq aqyn Muqaǵalı da minbege shy­ǵyp «Jambyldyń naǵyz balasy menmin!» dep maqtanyshyn pash etken eken. Mine, osyndaı sózderdi qazaqtyń ár bala­sy aıtsa, ol – uly dalanyń perzent­terine sonshalyq jarasatyn edi! О́ıtkeni Jambyl bıigi alasarmaıdy.

Batyq MÁJITULY,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty