Kómbedegi kóne kúı kúmbirleıdi

Memleket basshysy Qasym-Jo­mart Toqaev «Táýelsizdik bá­ri­nen qymbat» atty baǵdarla­ma­­lyq maqalasynda: «Jańa za­man­­nyń jaqsy-jamanyn ekshep, artyqshylyqtaryn boıǵa si­ńirýmen qatar, tamyrymyzdy be­rik saqtaýymyz qajet! Ulttyq bolmysymyzdan, tól mádenıetimiz ben salt-dástúrimizden ajyrap qalmaý – barlyq órkenıetter mıdaı aralasqan alasapyranda jutylyp ketpeýdiń birden bir kepili», dep aıtqan edi. Ult rýhanııaty men mádenıetiniń irgesin berik ustaýǵa baǵyttalǵan Prezıdent tapsyrmasyna tuspa-tus kelgen joba segiz jyl buryn qoǵamdyq qordyń bastamasymen qolǵa alynypty. Osy ýaqyt aralyǵynda buǵan deıin nazardan tys qalyp, jınalmaı kelgen, el esinen umytylǵan qyrýar mura tabylyp, qalpyna keltirilip, kitapqa engizilgen. Bul týraly «Saýap» qoǵamdyq qorynyń Qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy, Májilis depýtaty Baqytbek Smaǵul sóz basynda atap ótti.

«Klassık jazýshy Muhtar Áýe­zov: «Kúı ańyzdarynyń kóp ekenin el biledi, biraq kitap, baspa bilmeıdi» dep aıtqan eken. Bul turǵydan alǵanda, «Qazaq kúı­leri antologııasynyń» taǵy bir dara qyry aıqyndalady. Atap aıtqanda qazaq halqynyń rýhanı shejiresiniń asyl qazynasy sanalatyn kúılerdiń tarıhy jáne olar týraly kóptegen ańyzdar jınalyp, zerttelip, jınaqqa basylyp otyr», deı kele, «Amanat» jobasy aıasynda aýqymdy ǵyly­mı jumys atqarylǵanyn aıtty. «Bizdiń zertteýshilerimiz she­teldik arhıvterdi, memlekettik qa­na emes, sonymen qatar jeke qor­lardy da muqııat qarady. Son­daǵy qalyń shań basqan, ǵy­lymı qaýymdastyq «joǵalyp ket­ti» dep sanaǵan kóptegen kóne kúı­lerdiń eski jazbalaryn tapty. «Saýap» qory olardyń báriniń kóshirmesin satyp aldy. Úlken yjdahattylyqpen óńdep, restav­rasııalady. Sıfrlandyryp, za­ma­naýı aýdıotasyǵyshtarǵa kó­shirdi», dedi Májilis depýtaty.

Halyq bar jerde – qazyna bar. Zertteýshi ǵalymdardyń pa­ıymdaýynsha, qazaqta kem de­gende 7 myńǵa tarta kúı bolǵan eken. Jobanyń birlesken avto­ry, zertteýshi, PhD doktory Múslim Hasenov «Amanat» an­to­logııasynyń basty ereksheligi – kóp­shilikke beımálim 500-ge jýyq kúıdiń qaǵazǵa túsýinde deı­di. «Jınaqtaǵy ár kúıdiń shy­ǵý tarıhy men maǵynasy úsh til­de jazylǵan. Nege biz kúıden bas­tadyq? Qazaqtyń kúıi – tórtkúl dúnıeniń tórt buryshyn jaılaǵan ózge jurttarda kezdespeıtin, qazaq ultynyń, kóshpelilerdiń bútin bitim-bolmysyn aıqyndaıtyn altyn ustyndardyń biri. Álemniń kez kelgen jerinde kúı saryny estilse, biz onyń qazaqtiki ekenin bile qoıamyz. Endi ony halyqaralyq qoǵamdastyq ta jaqsy biletin dárejege qol jetkizýimiz kerek. Ol úshin qazaqtyń bul qundylyǵyn dúnıe júzine dáripteýdiń mańyzy zor», dedi ol. Sondaı-aq onyń só­zinshe, bir kúıdiń qudireti kúrdeli bir operalyq shyǵarmaǵa teń eken. Mysaly, «Soqyr Esjan» dep atalatyn 3 mınýttyq kúıden úsh saǵattyq «Birjan men Sara» operasy dúnıege kelgen.

Eske salsaq, ult mádenıeti tarıhynda buǵan deıin «Qazaqtyń 1000 kúıi», «Máńgilik saryn» atty eńbekter jaryq kórdi. Áıt­se de, jańa antologııanyń jóni de, mazmuny da bólek. Bul týra­ly antologııanyń redaktory, Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Janǵalı Júzbaı baıandady.

«Atalǵan eńbekte qazaq kúı­leriniń dáýir kezeńi kórsetildi. Máselen, ónertaný tarıhynda kóp aıtyla bermeıtin ashy taqy­ryp – «Aqtaban shubyryndy, Al­qakól sulama» zamany. Jońǵar shapqynshylyǵy kezeńindegi mýzy­kalyq muralar tolyq jınalmaı júrgen edi. Myna jınaqta osy ke­zeń arnaıy bir bólim bolyp jı­naqtalyp otyr. Odan keıin aq patsha otarshyldyǵy kezindegi týǵan kúıler de nazardan tys qalǵan joq. Bul – qazaq kúıiniń kezeńdik, dáýirlik mazmunyn baıandaıtyn úlken irgeli eńbek», dedi kúıshi.

Qazaq kúıleriniń antologııasy úsh aspaptyq taraýdan turady: sybyzǵy kúıleri, qobyz kúıleri, dombyra kúıleri. Antologııany qurastyrý barysynda sheteldegi qazaq kúıleri de altyn qorǵa qo­sy­lyp otyr. Máselen, Aıtyken Beıis­baıuly, Sarqyt Iisqanuly, Saırash Jarmuhameduly, Bo­ranbek Shúkiránuly, Nurymbaı Súleımenuly, Ǵalym Sydyquly, О́mirbek Sadyrbaıuly sekildi dáýlesker dombyrashylardyń oryndaýyndaǵy shetelden jetken dombyra kúıleriniń saryndary ultymyzdyń umytyla jazdaǵan úni, dástúrli oryndaýshylyqtyń sırek úlgileri sanalady.

Budan bólek Zupar Kábenuly­nyń oryndaýyndaǵy Qoshanaı Elik­baıulynyń «Bozingen», «Bý­ryl attyń júrisi», «Jetim qyzdyń zary» sııaqty kúıler osy jınaqta tuńǵysh ret jarııalanyp otyr. ­Al belgili kúıshi-zertteýshi Ardabı Máýletulynyń jeke muraǵaty­nan alynǵan Shyńjańdaǵy Altaı-Tarbaǵataı, Ile qazaqtarynyń sy­byzǵy jáne dombyra kúıleri atajurtqa jetken asyl mura bolmaq. Sonymen qatar Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar men dybysjazbalar arhıvinen tabylǵan shyǵysqazaqstandyq áıgili sybyzǵyshy Shanaq Aýǵan­baevtyń oryndaýyndaǵy 20 kúı endi. Jetisý kúıshilik mektebiniń negizin qalaýshy tulǵalardyń biri Baıserke Qulyshulynyń «Kósh toqtatqan» týyndysy Ke­nen Ázirbaevtyń oryndaýynda osy jınaq arqyly tuńǵysh ret kóp­shilikke taralmaq. Sondaı-aq Qarataý jurtynyń áıgili kúıshisi Súgir Álıulynyń «Kaýfman», «Amangeldi batyr», «Bazarbaı Tá­shen» sekildi týyndylary buryn esh jerde jaryq kórmegen.

Sharaǵa joba qurastyrýshy­sy, kúıshi, qobyzshy Saıan Aqmolda, joba jetekshisi, kúıshi, óner zert­teýshisi Aıtjan Toqtaǵan, Qazaq ult­tyq óner ýnıversıtetiniń pro­fessory, sybyzǵyshy, joba qu­ras­tyrýshysy, «Qurmet» orde­niniń ıegeri, sybyzǵyshy Talǵat Muqyshev, joba avtory, «Saýap» qoǵamdyq qorynyń dırektory Sveta Babaǵul, jobaǵa jeke arhı­vin bergen kúıshi-zertteýshi, óner­taný PhD doktory Ardabı Máý­letuly men buqaralyq aqparat quraldary ókilderi qatysty.

Aıta keteıik, «Saýap» qory «Amanat» sıkliniń II bóligin – «Qazaqtyń jyr-dastan, terme-tolǵaýlary» jobasyn júzege asy­rýǵa kirisipti. «Amanat» jo­ba­synyń III bóligi «Qazaq óleń­de­rine» arnalmaq.