Eger 2013 jyl nesimen este qaldy der bolsa, onda kidirmesten Qazaqstanymyzdyń «2050 Strategııasy» boıynsha jumys isteýdi bastaýymen der edim. «2050 Strategııasynyń» merziminen buryn oryndalatyn baǵdarlama ekenin buǵan deıin de talaı buqaralyq aqparat quraldarynda taldap, jazǵandyqtan bul joly oǵan toqtalyp jatpaımyn. Tek osy baǵdarlamanyń artyqshylyǵy nede degen suraqqa jaýap bergendi jón kórdim. О́ıtkeni, álemniń birqatar elderi ózderine uzaq merzimdi damý baǵdarlamalaryn qabyldaǵany barshaǵa belgili. Al bizdiń baǵdarlama olardan nesimen aıryqsha, mine, qalyń jurtshylyqtyń bilgisi keletini osy.
Eger 2013 jyl nesimen este qaldy der bolsa, onda kidirmesten Qazaqstanymyzdyń «2050 Strategııasy» boıynsha jumys isteýdi bastaýymen der edim. «2050 Strategııasynyń» merziminen buryn oryndalatyn baǵdarlama ekenin buǵan deıin de talaı buqaralyq aqparat quraldarynda taldap, jazǵandyqtan bul joly oǵan toqtalyp jatpaımyn. Tek osy baǵdarlamanyń artyqshylyǵy nede degen suraqqa jaýap bergendi jón kórdim. О́ıtkeni, álemniń birqatar elderi ózderine uzaq merzimdi damý baǵdarlamalaryn qabyldaǵany barshaǵa belgili. Al bizdiń baǵdarlama olardan nesimen aıryqsha, mine, qalyń jurtshylyqtyń bilgisi keletini osy.
Bizder, ekonomıst ǵalymdar, muny alys bolashaqtarǵa qyzmet etetin baǵdarlama esebinde qarastyramyz. Ol 2050 jylǵa deıingi kezeńdegi jumys aýqymyn belgilep bergenimen sol boıynsha alynǵan nátıjeler HHI ǵasyr túgil HHII ǵasyrǵa, odan arǵy talaı ǵasyrlarǵa qyzmet etetin ult damýynyń berik negizi bolmaq. Mine, bul – bizdiń baǵdarlamamyzdyń basty artyqshylyǵy. О́ıtkeni, biz ekonomıkalyq salany túbirinen ózgertip, ony kóptaraptandyryp, sol arqyly turǵyndardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartyp, bıik beleske, dálirek aıtsaq, álemniń damyǵan 30 eli deńgeıine kóterilemiz.
Ekinshi aıyrmashylyq osy alǵashqysynan týyndaıdy. Túsinikti tilmen aıtar bolsaq, qazirgi tańda bizdiń Qazaqstan da kóptegen damýshy elder sekildi damyǵan elderdiń shıkizat aımaǵy sanalyp júr. Al shıkizatqa «baılanǵanda» kóretin kúniń jaqsy bolmaıtynyn Prezıdent Nursultan Nazarbaev osy «Qazaqstan-2050» Strategııasyn jarııalaǵan Joldaýynda atap kórsetken bolatyn. Demek, óndiristi tolyq ındýstrııalandyryp, ındýstrııanyń ózin ınnovasııalyq negizde quryp, aqyr aıaǵynda qosymsha quny mol taýarly óndiris jasaý kerek. Mine, Elbasymyzdyń atqarýshy bılikke júktegen mindeti osy boldy. Bir sózben aıtqanda, biz «2050 Strategııasyn» júzege asyra otyryp, joqty bar etemiz. Anyǵyn aıtsaq, qazirgige deıin bizdiń elde múlde aty da estilmegen taýarly óndiris pen qyzmet kórsetý ınfraqurylymdary paıda bolady. Eksportymyzda shıkizat pen sońǵy taýarly ónimderdiń kólemi shamamen teńesedi. Demek, biz halyqaralyq taýar bırjalaryndaǵy shıkizattyń aýytqymaly baǵasyna táýeldilikten arylamyz. Bul álemdik daǵdarystar jaǵdaıynda bizdegi saldardyń az bolýyn qamtamasyz etetin eń durys jol.
Úshinshiden, osyndaı óndiris qurý arqyly halqymyz sapalyq joǵary deńgeıge kóteriledi. Aıtalyq, buryn atyn da estip bilmegen jańa mamandyqtardy jastarymyz meńgeretin bolady. Osyǵan ómirimizden bir-aq mysal keltireıin. Oralda shaǵyn keme jasaý zaýyty bar. Bulardyń azǵantaı ónimderin qazirgi tańda elimiz paıdalanýda. Olar shyǵaratyn shaǵyn kemeler Kaspıı teńizinde shekara kúzeti úshin paıdalanylýda. Al endi damýymyzdyń suranysyn qanaǵattandyrý úshin bul zaýyt úlken kemeler men tankerler shyǵara bastaýy kerek. Ázirge zaýyt fılıalyn Aqtaýda ashý kerek degen oı bar. Túbinde bul oıdyń júzege asatynyna senimdimin. О́ıtkeni, biz Aqtaý arqyly teńiz jolymen óz ónimderimizdi Taıaý Shyǵys pen Ońtústik Azııa elderine eksporttaýǵa tıis bolamyz ǵoı. Budan shyǵatyn qorytyndy, bizge qalaı bolǵanda da mol júk kóteretin, syıymdylyǵy joǵary tankerler men kemeler qajettiń qajeti. Olaı bolsa, zaýyt qaıtsek te ashylady. Bul degenińiz, aqtaýlyqtar budan bylaı múlde jańa mamandyqty ıgeredi degen sóz. Kemeni paıdalaný úshin navıgasııalyq baılanys júıesi tek jer serikteriniń kómegimen atqarylady. Baıqadyńyzdar ma, mundaı mamandyq Qazaqstanda eshqashan oqytylmaǵan da. Sonymen birge, Kaspıı teńizi óndiris pen tasymaldyń alańy bolatyndyqtan mundaǵy faýna men flora ekologtardyń jiti nazarynda bolýǵa tıis. Demek, ekologtar da teńizdiń beti men jaǵalaýyn tekserýmen ǵana shektelmeı, tuńǵıyq túbinde qandaı ózgerister bolyp jatqanyn bilip otyratyn jańa mamandyqtarmen tolyǵýy qajet. Minekeı, «2050 Strategııasy» boıynsha Qazaqstannyń qalaı ózgeretinin osy mysaldan-aq kórýge bolady.
Tórtinshi artyqshylyq «jasyl energetıka» baǵdarlamasy osy «2050 Strategııasynyń» quramdas bir bóligi bolyp shyǵatyndyǵy. Jasyl energetıka baǵdarlamasyn júzege asyra otyryp, biz qorshaǵan orta men aýany odan ári lastaýdan arylamyz. Kerisinshe osy ýaqytqa deıin paıdasyn kórmeı kelgen Jel, Kún jáne Taý ózenderiniń aǵysyn energııa kózine aınaldyryp, nátıjesinde energııa tasymalyn azaıtyp, onyń tutyný baǵasyn tómengi deńgeıde ustap turatyn bolamyz. Osy ýaqytqa deıin Qazaqstan árbir taýarly óndiris birligine kóp energııa jumsap kelgen «saýatsyz elder» qatarynda boldy. Endi «2050 Strategııasy» bizdi osy bir keleńsizdikten shyǵaratyn ıgilik baǵdarlamasy bolmaqshy.
«2050 Strategııasyn» júzege asyrǵan shaqta Qazaqstan álemniń tórt tústigimen tikeleı jáne tolyq irkilissiz baılanysqa shyǵatyn elge aınalady. Batys Eýropa-Batys Qytaı tranzıttik tasymal joly tolyq qýatynda jumys isteı bastaıdy. Bul degenińiz tranzıttik tasymaldan túsetin mol qarajat qana emes, sonymen birge qosymsha jáne halyqaralyq suranysqa qyzmet etetin qosymsha mamandyqtar men jumys oryndary paıda bolady degen sóz. «Logıstıka» degen sóz qazir bizdiń tilimizge engen termındeı kórinedi. Al 2050 jylǵa qaraı bul ózimizdiń qazaqtyń tól sózi bolyp keteri daýsyz. Islamǵa deıin qazaqtar kitap, álippe, ramazan, quran sózderin bilmedi ǵoı. Qazir atalǵan sózder bizdiń ana tilimizdiń kórkin ashyp tur. Demek, tilimiz damýymyzǵa saı jańa sózdermen baıı túsetin bolady.
Joǵaryda aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy bireý, ol – «2050 Strategııasy» ekonomıkalyq jáne áleýmettik-turmystyq damý baǵdarlamasy ǵana emes, sonymen birge, ulttyń sapalyq joǵary deńgeıge kóterilýi men sanalyq damýynyń da qozǵaýshy kúshi bolmaq. Ol sonysymen de qundy. Jeltoqsan aıynyń orta sheninde bir top sarapshylar «2050 Strategııasy» 2025 jylǵa qaraı oryndalatyn jospar, degendi aıtty. Onyń ekonomıkalyq tustary solaı bolatynyn biz baıaǵyda-aq aıtqanbyz. О́ıtkeni, Qazaqstan birinshiden, shıkizatqa baı, ekinshiden, halqy jappaı saýatty, úshinshiden, Uly Jibek jolynyń ózeginde jatqan, tórtinshiden, sheteldik ınvestısııaǵa kepildik beretin dúnıejúzi boıynsha sheteldik tikeleı ınvestısııa tartýdan alǵashqy jıyrmalyqqa kirgen, besinshiden, tórtkúl dúnıege túgel syıly, ishki-syrtqy saıasaty turaqty el. Eldiń damý kórsetkishi men alǵa qoıǵan maqsatyn oryndaýǵa qajetti saqtyq qory altyn-valıýtaǵa toly. Qudaı qalasa, qazynamyz keler jyly 100 mıllıard dollardan asady degen úmit bar. Olaı bolsa, Qazaqstan, sózdiń týra maǵynasynda, gúldenýge, irkilissiz damýǵa jasampazdyq belesterine qadam basqan jáne oılaǵan maqsatyn oryndaıtyn el. Osy ýaqytqa deıin de Elbasynyń nusqaýymen talaı qıyndyqty jeńip, talaı asýdan astyq. Qazirgi tańda ekonomıkalyq damý qarqynymyz álemdegi eń aldyńǵy qatarly elderdiń sapynda bolýymyzdy qamtamasyz etti. Aldaǵy ýaqytta da osylaı bola beretinine kámil senemin. О́ıtkeni «2050 Strategııasy» ǵylymı negizdelgen jan-jaqty damý jospary.
Saǵyndyq SATYBALDIN,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory,
ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq
ýnıversıtetiniń professory, UǴA akademıgi.
Almaty.