Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti osydan on jyldaı buryn óziniń Qazaqstan halqyna eki Joldaýyn Qazaqstannyń básekege qabilet ilik taqyrybyna arnady.
Elder arasyndaǵy básekege qabilettilik kórsetkishin aıqyndaý reıtınginiń eseptele bastaǵanyna da 30 jyldaı boldy. Bul bastabynda ári taldamalyq, ári saıası qural retinde paıda bolǵan edi. Taldamalyq bolatyny, bul kórsetkish arqyly árbir eldiń jaǵdaıy men bolashaqtaǵy alar orny aıqyndala túsetindigi, al saıası deıtinimiz – básekege qabilettiliktiń ósýi bir mezgilde qoǵamnyń demokratııalyq damýyn jáne ómirdiń joǵary standarttaryn qamtamasyz etedi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti osydan on jyldaı buryn óziniń Qazaqstan halqyna eki Joldaýyn Qazaqstannyń básekege qabilet ilik taqyrybyna arnady.
Elder arasyndaǵy básekege qabilettilik kórsetkishin aıqyndaý reıtınginiń eseptele bastaǵanyna da 30 jyldaı boldy. Bul bastabynda ári taldamalyq, ári saıası qural retinde paıda bolǵan edi. Taldamalyq bolatyny, bul kórsetkish arqyly árbir eldiń jaǵdaıy men bolashaqtaǵy alar orny aıqyndala túsetindigi, al saıası deıtinimiz – básekege qabilettiliktiń ósýi bir mezgilde qoǵamnyń demokratııalyq damýyn jáne ómirdiń joǵary standarttaryn qamtamasyz etedi.
1985 jyly aldymen AQSh-ta básekelestik máseleleri jónindegi komıssııa qurylyp, sál keıinirek básekege qabilettilik jónindegi Keńes bolyp qaıta qurylǵan bul uıymda basynda 60 shaqty el tirkelip, onda básekege qabilettilik ındeksi eki baǵytta, ıaǵnı ekonomıkalyq ósýdiń básekege qabilettiligi men iskerlik ortanyń básekege qabilettiligi boıynsha esepteldi. Birte-birte bul eki ındekstiń jetkiliksiz ekeni baıqaldy.
Ǵasyr basynan beri básekege qabilettilik kórsetkishterin Davostaǵy Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmy, Lozannadaǵy menedjment ýnıversıteti men Garvard ýnıversıtetindegi zertteý ortalyqtary eseptep keledi. Qazaqstan 1997 jyldan beri Davos forýmynyń ındeksine qatysýshy. Onyń kórsetkishterin 104 eldiń 8700 mamany aıqyndaıdy.
Elimiz aldymen adam áleýetiniń damý ındeksine qatysty, sóıtip 2000-2005 jyldary 73-80-shi oryndardy ıelendi.
Davos forýmynyń tolyq ólsheý kórsetkishine biz 2005 jyldan bastap kirdik jáne sol jyly 61-oryndy ıelendik. Sodan 2011 jylǵa deıin jyl saıyn 60-72-oryndar arasynda boldyq.
Básekege qabilettiliktiń eń basty kórsetkishi – ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy kólemi. Bul kórsetkish joǵarylaǵan saıyn eldiń baıyǵandyǵy, ondaǵy adam ómiriniń sapasy jaqsara túskendigi kórinedi. Bul jóninde bizdiń kórsetkishimiz 2012 jyly – 11000, 2013 jyly – 12000 dollardy qurady.
Básekege qabilettiliktiń basqa sýbındeksterine kelsek, olar – bıznestiń básekege qabilettiligi, bıznes júrgizý erkindigi, sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıi, elderdiń erkindigi (ekonomıka men salyq júıesiniń erkindigine qosa turǵyndardyń jeke erkindigi). Bularǵa qosa halyqtyń bilim deńgeıi, adam kapıtalynyń damýy, ınnovasııalyq damý, isti oryndaý sapasy, adamdardyń saıası erik-jigeri men ulttyq kelisim faktorlary da esepke alynatyndyǵyn aıta ketpekpiz.
Táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynyń ózinde-aq bizdiń Prezıdentimiz memlekettik qurylymnyń búkil júıesi reformalanbaı, ıaǵnı ekonomıkanyń naqty sektorlarynda reforma júrgizilmeı jekelengen salalyq baǵdarlamalarmen alǵa jyljý qıyn ekendigine kóz jetkizdi de, aldymen ákimshilik júıesinen bastap túrli reformalardy júzege asyra bastady. Bastapqy maqsat – makroekonomıkalyq turaqtylyqqa jetý boldy. Ol ekonomıkada naryqtyq tetikterdiń iske qosylýyna, elge syrtqy ınvestısııanyń kóptep kelýine, qarjy jáne aqsha-nesıe júıesiniń turaqtanýyna jol ashty.
Sonyń nátıjesinde, 1994 jyly elimizdegi ishki jalpy ónim kólemi jan basyna shaqqanda 700 dollardy qurasa, qazir ol 17 ese ósti.
Táýelsizdiktiń 22 jyly ishinde el ekonomıkasyna 120 mıllıard dollardan astam sheteldik tikeleı ınvestısııa tartyldy. Ishki ınvestısııa kólemi budan da artyp tústi.
Elimiz aldaǵy ýaqytta da ınvestısııa tartý baǵytyndaǵy baılanystaryn keńeıte túsetin bolady. 2010 jyly Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderiniń Kedendik odaǵy iske qosyldy. Osy arqyly 170 mıllıon adamdy qamtıtyn iri naryqqa jol ashyldy. Bul arqyly elimiz reseılik jáne belarýstik kólik ınfraqurylymyn jeńildikti jaǵdaıda paıdalanýǵa qol jetkizýde. Is júzinde batysta – Eýroodaq shekaralaryna, shyǵysta – Japonııa men Azııa-Tynyq muhıt elderiniń rynoktaryna shyǵýǵa múmkindik jasaldy. Al, áriptesterimiz biz arqyly Qytaıdyń úlken rynogyna shyǵý múmkindigine ıe boldy.
Jalpy ishki ónim ósimi sońǵy jyldary jylyna 7 paıyzdyq, ónerkásip óndirisimizdiń ósimi – 10 paıyzdyq, óńdeý ónerkásibiniń damý qarqyny 19 paıyzdyq kórsetkishterdi qurap otyr.
Ortasha aılyq jalaqy 2007 jylǵy 53 myńnan qazirgi 110 myń teńgege jetip, eki eseden astam kóbeıdi. Zeınetaqynyń ortasha kólemi 4 ese artty.
Tabysy kúnkóris deńgeıinen tómen halyqtyń úlesi 2000 jylǵy 31,8 paıyzdan 2010 jylǵy 11,4 paıyzǵa deıin qysqardy.
2007 jyly bizde adamdardyń ortasha jasy – 66 jas, onyń ishinde erlerdiń orta jasy – 60, áıelderdiki – 71 jas bolsa, bıyl erlerdiki – 70 jas, áıelderdiki – 74 jas dep belgilendi.
Saýattylyq jóninde alsaq, bizde jappaı saýattylyqqa bilim alý jasyndaǵylardyń 99,5 paıyzy jetken.
Táýelsizdik jyldarynda 500-deı jańa densaýlyq saqtaý nysandary salyndy.
Bilimge bólinetin qarajat 10 esege kóbeıdi.
2010 jyldyń qańtarynda jarııalanǵan Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha alǵashqy tabystarǵa jettik. Indýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń arqasynda tek 2010-2011 jyldardyń ózinde ǵana elimizde 350-den astam túrli óndirister paıdalanýǵa berildi. Osynyń nátıjesinde adamdar burynǵyǵa qaraǵanda anaǵurlym kóp aqsha tabatyn 200 myń bilikti ındýstrııalyq jumys orny quryldy. Táýelsizdik jyldarynda barlyǵy 800-deı jańa kásiporyndar iske qosylyp, el ekonomıkasynyń órleýine qyzmet etýde.
Búginde shaǵyn jáne orta bıznes salasynda 2 mıllıonnan astam adam eńbek etýde. Sonymen qatar, elimiz álemniń 126 eline 200-den astam ónim túrin shyǵarýda. Ulttyq dáýletimizdiń úshten bir bóligi shaǵyn jáne orta bıznesten quralýda. Sońǵy on jylda ekonomıkanyń osy sektorynyń óndirgen ónim kólemi 20 ese ósip, shamamen 7 trıllıon teńgeni qurady.
Eger 90-shy jyldardyń basynda ónerkásip óniminiń kólemi bar-joǵy 0,2 mıllıard teńgeni qurasa, 2012 jyly ol 12 trıllıon teńgeden asyp ketti.
1990 jyly Qazaqstan basqa elderge eshteńe eksporttamaǵan bolsa, búginde Qazaqstan eksporty 75 mıllıard dollardan asady.
Eýropa men Azııa arasynda geografııalyq turǵydan qolaıly ornalasqan elimiz úlken tranzıt áleýetine ıe. Qazir biregeı «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtokólik dálizin júzege asyrý júrip jatyr. Trassalar qurylystarynda 50 myń adam eńbektenýde. Úsh jyl ishinde 2700 shaqyrym sapaly avtomobıl joly iske qosyldy.
«Nur Otan» partııasynyń qazan aıyndaǵy otyrysynda Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri «Elimiz jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemi boıynsha Polsha, Vengrııa, Brazılııa, Túrkııa, Malaızııa elderimen teńesti, bıylǵy 9 aıdyń ishinde ishki jalpy ónimniń ósýi 5,7 paıyzǵa jetti. Elimizdiń halyqaralyq rezervteri Ulttyq qordaǵy 66,6 mıllıard dollar qarjyny qosa eseptegende 90,8 mıllıard dollardy qurady» dep málimdedi.
Mınıstrdiń málimdeýinshe, 2013 jyldyń 1 qyrkúıegine ekonomıkany nesıeleýdiń kólemi 14,8 paıyzǵa artyp, 10,8 trıllıon teńgeni quraǵan. Depozıtter 10,2 trıllıon teńgege jetip, 14,4 paıyzǵa artqan. Sońǵy 3,5 jyl ishinde ekonomıkamyzdyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy aıasynda quny 2,1 trıllıon teńge bolatyn 563 jańa joba iske qosylyp, sonyń esebinen 61,7 myń jańa jumys oryndary ashylǵan jáne qaıta óńdeý ónerkásibindegi eńbek ónimdiligi 61,8 myń dollarǵa jetken. Ol el ekonomıkasynyń óndiris salasyndaǵy 15 myń dollarmen salystyrǵanda 4 ese artyq kórsetkish.
Básekege qabilettiliktiń eń basty kórsetkishi – ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy 12000 dollarlyq kórsetkishine biz 2015 jyly jetýdi josparlaǵan edik. Sol bıikti eki jyl buryn ıelendik.
Osy jetistikterdiń nátıjesinde biz 2012 jyly álemdegi básekege qabiletti elder tiziminde – 51-shi, 2013 jyly – 50-shi oryndy ıelendik. Sóıtip biz ekonomıkany tıimdi júrgizýdi meńgerdik.
Al endi «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń jarııalanýy elimiz aldyndaǵy sheshilýge tıisti mindetter paradıgmasy, sapalyq turǵydan ózgergenin kórsetedi. Bul Strategııanyń basty maqsattyq ólshemderiniń biri – 2050 jylǵa deıin álemdegi damyǵan otyz eldiń qataryna qosylý.
Básekege qabilettilik jolynda qoıylar talap kóp. Aldymen, Qazaqstan halqynyń deni saý, bilimdi, bilikti, kásibılikke beıim, jańalyqtardy qabyldaý qabileti joǵary bolýy qajet.
Áleýmettik kapıtal – azamattyq qoǵamnyń qaı deńgeıde ekeniniń kórsetkishi. Eger jaı ǵana turmystyq jaıttardyń ózi Prezıdentke nemese oblys ákimine aryzdaný arqyly sheshilse, onda áleýmettik kapıtaldyń óte tómen bolǵany.
Ekonomıkalyq kapıtal – bıznestiń damýymen ólshenedi.
Adamı kapıtal – bilim men bilikke, mádenıetke baılanysty.
Osy úsheýiniń birdeı dárejede ósýi ǵana memleketti, onyń azamattaryn básekege qabiletti etip, jetildire alady.
Qazaq eliniń táýelsizdigin 22 jasqa toltyryp ótip bara jatqan 2013 jyl – bizdiń básekege qabiletti elý eldiń quramyna kirýimizdiń bastapqy jyly. Bul jyl aldymen osy jeńisimen qymbat.
Jańa jyl elimizdi, onyń ár otbasyn ári qaraı jarylqaı túskeı!
Myrzageldi KEMEL,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.