«Qashaǵan» kenishiniń ıgerilýimen Qazaqstannyń munaı-gaz ónerkásibiniń jańa dáýiri bastaldy
Bıyl táýelsiz Qazaqstannyń, otandyq munaı-gaz ónerkásibiniń shejireli jylnamasy jańa bir tarıhı oqıǵamen tolyqty. Dálirek aıtqanda, 11 qyrkúıekte Soltústik Kaspıı qaırańyndaǵy «Qashaǵan» ken ornynan munaıdyń alǵashqy barrelin óndirý bastaldy. Sóıtip, táýelsiz Qazaq eli ǵana emes, álem jurtshylyǵy kópten eleńdeı kútken «Qashaǵan» munaıynyń óndirile bastaýymen Qazaqstannyń munaı-gaz ónerkásibiniń tarıhynda tuńǵysh ret sý astynan munaı óndirý jylnamasy jazyldy.
«Qashaǵan» kenishiniń ıgerilýimen Qazaqstannyń munaı-gaz ónerkásibiniń jańa dáýiri bastaldy
Bıyl táýelsiz Qazaqstannyń, otandyq munaı-gaz ónerkásibiniń shejireli jylnamasy jańa bir tarıhı oqıǵamen tolyqty. Dálirek aıtqanda, 11 qyrkúıekte Soltústik Kaspıı qaırańyndaǵy «Qashaǵan» ken ornynan munaıdyń alǵashqy barrelin óndirý bastaldy. Sóıtip, táýelsiz Qazaq eli ǵana emes, álem jurtshylyǵy kópten eleńdeı kútken «Qashaǵan» munaıynyń óndirile bastaýymen Qazaqstannyń munaı-gaz ónerkásibiniń tarıhynda tuńǵysh ret sý astynan munaı óndirý jylnamasy jazyldy.
Soltústik Kaspııdegi asa iri ári erekshe kenish – «Qashaǵan» Atyraýdan ońtústik-shyǵysqa qaraı 80 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Bul kenishtiń ashylýy týraly 2000 jylǵy 30 maýsymda resmı túrde habarlanǵan edi. Sol kezde Atyraý oblysyna sapary barysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev kenishtiń ashylýyna arnaıy qatysqan bolatyn. Sodan bergi kezeńde «Qashaǵandy» ıgerý, onyń munaıy men gazyn keshendi daıyndaý úshin zaýyt tektes arnaıy qondyrǵy qurylysyn júrgizý jumystary atqarylyp keldi. Al bıylǵy maýsymda Elbasy Nursultan Nazarbaev Soltústik Kaspıı jobasynyń negizgi óndiristik nysanynyń biri – «Bolashaq» qondyrǵysyn iske qosý saltanatyna qatysty. Oǵan elimizge resmı saparmen kelgen Ulybrıtanııa Premer-mınıstri Devıd Kemeronnyń qatysýy jobanyń halyqaralyq mańyzǵa ıe ekenin aıǵaqtaı tústi.
– Biz 8 jyl buryn keshendi biregeı qondyrǵy qurylysynyń alǵashqy kirpishin qalaǵan edik. Men sol kezde zaýytqa «Bolashaq» dep at qoıý arqyly erekshe mańyz bergen bolatynmyn. Biz onyń bolashaq Qazaqstannyń ósip-órkendeýiniń sımvolyna aınalatynyna zor senim arttyq. Búgin bul maqsatty oryndaý jolyndaǵy eleýli beleske qol jetip otyr, – dedi sol saltanatta Memleket basshysy. – Onyń munaı boıynsha jobalyq ónimdiligi táýligine 450 myń barreldi, al gaz óńdeý boıynsha ónimdiligi táýligine 8,8 mıllıon sharshy metrdi quraıdy. Zaýytty iske qosý 2,5 myńnan astam jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik berdi. «Qashaǵandy» ıgerý Qazaqstannyń munaı-gaz ındýstrııasynyń jańa dáýirin ashady. Soltústik Kaspıı jobasy – tıimdi halyqaralyq yntymaqtastyqtyń jarqyn úlgisi. «Qashaǵan» ortaq maqsattar jolynda álemniń iri munaı kompanııalarynyń basyn biriktirdi. Olar elimizge ózderiniń baı tájirıbesi men jınaqtalǵan bilimderin ákeldi.
Rasynda «Qashaǵannyń» tek Qazaqstanda ǵana emes, álemde de teńdesi joq. Bul kenishtiń birneshe ereksheligine toqtalar bolsaq, birinshiden, bul Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda ashylǵan, ári bıylǵy qyrkúıekte alǵashqy «qara altyny» alyna bastaǵan tuńǵysh kenish. Bul kenish osydan 40 jyldan astam merzim buryn Alıaskada tabylǵan Prýdho-Beı ken ornynan keıingi eń aýqymdy ashylym bolýymen de álem nazaryn aýdaryp otyr. Ken ornynyń kollektory teńiz túbinen 4200 metrdeı tereńdikte jatyr. Ondaǵy qysym da óte joǵary, deıdi mamandar. Kenishtegi munaıdyń quramy da kúrdeli. «Qashaǵan» ónimi parafındi bolyp keledi. Onyń quramynda kúkirtti gaz da bar, al kúkirtti sýtek (H2S) 15 paıyzǵa teń. Kenishtiń geologııalyq qory 35 mıllıard munaı barreldi quraıdy. Osynaý mol munaıdyń 9 mlrd.-tan 13 mlrd.-qa deıingi barreli óndiriletindigi aıqyndalypty. Sonymen birge, kenishtiń qoınaýynda 1 trıllıon tekshe metr shamasynda gaz qory da bar.
Ekinshiden, «Qashaǵan» ken ornynda 1999 jyldan beri 220 myń metrlik tereńdikke burǵy ushy boılady. Ken ornynda barlaý, baǵalaý, jáne óndiristik maqsatta burǵylanǵan 40 uńǵyma bar. Osy ken ornyn ıgerýdiń birinshi kezeńinde «A» jáne «D» aralynan 40 uńǵymany paıdalaný josparlanǵan. Onyń ishinde 20-dan astam uńǵyma óndiristik maqsatta paıdalanýǵa daıyn, dep túsindiredi mamandar. Ár uńǵymanyń ortasha tereńdigi 4000-4500 metrge deıin jetken.
Úshinshiden, Soltústik Kaspıı jobasyn ıgerý barysynda atqarylǵan jumystardyń aýqymy da, paıdalanylǵan qurylys materıldarynyń kólemi aýqymdylyǵymen erekshelenedi. Osyǵan baılanysty Soltústik Kaspıı jobasynyń bas operatory –«Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı B.V.» (NCOC) tómendegideı málimetterdi usynyp otyr. Máselen, «Qashaǵan» kenishinde turǵyzylǵan birneshe jasandy araldar bar. Sonyń biri – «D» aralyndaǵy qurylys jumystaryna 13 mıllıon tonna taý jynystary men 200 000 tonna beton paıdalanylypty. Teńizdegi araldarda ornatylǵan qondyrǵylardyń jalpy salmaǵy –107 000 tonna. Muny osy jobanyń basy-qasynda júrgen mamandar Dýbaıda ornalasqan álemdegi eń bıik ǵımarat – «Býrdj-Halıfanyń» qurylysyna paıdalanylǵan metall quralymdarynyń salmaǵynan eki esege artyq dep túsindiredi. Al tóselgen munaı-gaz qubyrlarynyń jalpy uzyndyǵy 510 shaqyrymnan asqan. «Qashaǵannan» óndirilgen munaı men gazdy taýarly ónimge aınaldyratyn «Bolashaq» keshendi daıyndaý qondyrǵysynda 50 fýtbol alańynyń aýmaǵyna para-par 353 000 sharshy metr oqshaýlaý materıaldary paıdalanylǵan. Qaǵylǵan qadalardyń jalpy uzyndyǵy shamamen 600 shaqyrymdy quraıdy. Demek, London men Parıj qalalarynyń arasyndaǵy qashyqtyqqa teń eken. «Bolashaq» qurylysy barysynda paıdalanylǵan 150 000 tekshe metr beton Kýala-Lýmpýr qalasynda turǵyzylǵan eki «Petronas» munarasyna ketken beton kólemine shamalas. Sonymen birge, 60 000 tonna metall quralymdary paıdalanylǵan. Al bul Eıfel munarasyn turǵyzý barysynda paıdalanylǵan kólemnen 8 esege kóp. Sondaı-aq, iri kólemdi jabdyqtardyń eń aýyr bóliginiń salmaǵy 657 tonna bolypty. Munda uzyndyǵy 47 metr bolatyn eń uzyn jabdyq ákelingen. Osyndaı aýqymdy jumystardyń atqarylýyna qatysqan qazaqstandyq kompanııalardyń qyzmetteri men taýarlary 2006 jyldan 2013 jyldyń maýsymyna deıin 9,5 mıllıard AQSh dollarynan astam qarjy jumsalypty.
Tórtinshiden, «Qashaǵannan» «qara altyn» seliniń alǵashqy tamshysy alyndy. Joba boıynsha bastapqy tájirıbelik-ónerkásiptik kezeńde jylyna 50 mıllıon tonna munaı óndirý kózdelip otyr. Osy kezde munda munaı óndirýdiń jobalyq kólemi táýligine 370 000 barrel quraıtyn bolady. Bul degenińiz táýligine 47 100 tonna! Keıin «qara altyn» óndirý táýligine 450 000 barrelge, ıaǵnı, 57 300 tonnaǵa deıin ulǵaıady. Al 2018-2019 jyldarǵa qaraı, ıaǵnı, kenishti ıgerýdiń kelesi kezeńinde jylyna 75 mıllıon tonnaǵa deıin ónim óndiriledi degen boljam bar. Mine, sol kezde Qazaqstan «Qashaǵannyń» mol munaıymen álemdegi eń iri munaı tasymaldaýshy bes eldiń qataryna kiretindigi daýsyz.
Besinshiden, «Qashaǵan» kenishinde sheteldiń shaǵyn júk kótergish tehnıkasynan aýmaıtyn «Sensabot» robotyn paıdalaný kózdelip otyr. Ol qorshaǵan ortanyń temperatýrasy -40 S-tan +40 S aralyǵynda da jumys jasaı beredi. Qarańǵyda kórýge arnalǵan ınfraqyzyl jylý kameralarymen jabdyqtalǵan robot teńiz nysandarynda paıdalanýǵa sertıfıkattalǵan jáne jarylys qaýpi joq eki gaz datchıgi kúkirtti sýtektiń, basqa da gazdyń tógilýin, túrli vıbrasııalardy baıqap, tirkeı alady. Iаǵnı, aınalǵysh qural-jabdyqtardyń qalypty normadan aýytqýyn da, tozýyn da qalt jibermeı baqylaıdy. Tipti, temperatýrany ólsheıtin temperatýra datchıgi, oǵan qosa dybysty estýge múmkindik beretin dybys datchıgi de bar.
Al «Qashaǵannan» óndirilgen munaı qaı baǵytqa eksporttalady? NCOC baspasóz qyzmeti aldymen «Teńiz-Novorossıısk» qubyrymen Qara teńiz jaǵalaýyna munaı tasymaldaýdyń yqtımaldyǵyn alǵa tartyp otyr. Sonymen birge, Atasý-Alashańqaı munaı qubyryna qosylǵan «Atyraý-Samara» qubyry da basty baǵyttyń birine aınalatyndyǵy málim. Bastapqyda eksporttalatyn munaı kólemi eki baǵytqa teń bólinedi. Al Qara teńiz baǵytyna munaı tasymaldaıtyn qubyr júıesin keńeıtý jobasynyń arqasynda qosymsha qýat qamtamasyz etilgen kezde, osy qubyr arqyly eksporttalatyn munaı kóleminiń artatyndyǵy boljanýda.
Eń basty erekshelik –Qazaqstannyń tek qurlyqtan ǵana emes, sý astynan da munaı óndirýge qadam jasaýy. Osy kezge deıin, ıaǵnı, 114 jyldan beri qazaq munaıy tek qurlyqtan ǵana óndirilip kelse, endi mine, teńiz tuńǵıyǵyndaǵy mol munaıdyń alǵashqy tamshysy alynyp, «qara altynnyń» qazynasy –«Qashaǵan» shynymen de quryqtaldy. Sóıtip, ǵasyr jobasyna aınalǵan «Qashaǵan» táýelsiz Qazaqstan úshin tarıhı oqıǵaǵa aınalyp, otandyq munaı-gaz ónerkásibi úshin jańa bir dáýirdi bastap berdi.
Joldasbek ShО́PEǴUL,
«Egemen Qazaqstan».
Atyraý oblysy.
-----------------------------
Sýretti túsirgen
Rahym QOILYBAEV.