Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtý jobasyn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev shetel ınvestorlarymen ótken 25-shi plenarlyq otyrysta kótergen bolatyn. Muny atqarý «Qazaqstan temir joly» UK» AQ basshylyǵyna tapsyryldy. Árıne, osyndaı halyqaralyq mańyzy zor asa iri jobanyń quqyqtyq máselelerin sheshý, san salaly jumystardy uıymdastyrý, olardyń kadrlyq, tehnıkalyq máselelerin úılestirý ońaı sharýa emes edi. О́ıtkeni, bul joba boıynsha temirjol, áýe, avtokólik, sý joly kólikteriniń qyzmetteri bir arnaǵa shoǵyrlandyrylyp, olardyń barlyǵy «bir tereze» qaǵıdasymen jumys isteýi úshin qyzmet kórsetýdiń birtutas tizbesi jasaqtalýy tıis eken.
Máseleniń mańyzdylyǵyna kóz jetkizý úshin biz ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Halyqaralyq kólik akademııasynyń akademıgi, temirjol salasynyń ardageri Nyǵmetjan Esenǵarındy áńgimege tartqan edik.
Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtý jobasyn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev shetel ınvestorlarymen ótken 25-shi plenarlyq otyrysta kótergen bolatyn. Muny atqarý «Qazaqstan temir joly» UK» AQ basshylyǵyna tapsyryldy. Árıne, osyndaı halyqaralyq mańyzy zor asa iri jobanyń quqyqtyq máselelerin sheshý, san salaly jumystardy uıymdastyrý, olardyń kadrlyq, tehnıkalyq máselelerin úılestirý ońaı sharýa emes edi. О́ıtkeni, bul joba boıynsha temirjol, áýe, avtokólik, sý joly kólikteriniń qyzmetteri bir arnaǵa shoǵyrlandyrylyp, olardyń barlyǵy «bir tereze» qaǵıdasymen jumys isteýi úshin qyzmet kórsetýdiń birtutas tizbesi jasaqtalýy tıis eken.
Máseleniń mańyzdylyǵyna kóz jetkizý úshin biz ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Halyqaralyq kólik akademııasynyń akademıgi, temirjol salasynyń ardageri Nyǵmetjan Esenǵarındy áńgimege tartqan edik.
– Nyǵmetjan Qabataıuly, eń aldymen Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtý jobasynyń mańyzy týraly aıta ketseńiz.
– Bul joba júzege asa qalǵan jaǵdaıda onyń elimizge berer paıdasynyń mol ekendigi qazirdiń ózinde belgili bolyp otyr.Máselen, qazirgi josparymyzǵa sáıkes elimizdegi barlyq kólik dálizderi iske qosylǵan jaǵdaıda el aýmaǵymen ótetin tasymal kólemi burynǵyǵa qaraǵanda anaǵurlym artyp, 2020-shy jylǵa qaraı Qazaqstannyń kól kósir tabys tabýǵa múmkindigi bar ekendigi boljanýda. Sondyqtan da Elbasymyz Eýrazııa keńistigindegi negizgi kóliktik baǵyttardyń áleýetin eskere otyryp, Qazaqstanda úlken iskerlik-tranzıttik hab qurý týraly bastamany kóterip qana qoımaı, osy isti tikeleı óz baqylaýynda ustap otyr.
Jalpy, Qazaqstan ekonomıkasynyń qarqyndy damýy, óndiristiń aýqymdy ındýstrııalanýy men jańǵyrtylýy syrtqy ekonomıkalyq baılanystardy kúsheıte túsýge jeteleıtini túsinikti. Bul óz kezeginde elimizdiń kóliktik-logıstıkalyq áleýetin nyǵaıtýdy qajet etedi. Jyldan jylǵa damyp, kemeline kele bastaǵan Táýelsiz Qazaqstanymyz, mine, osyndaı órkenıetti damý kezeńine kelip kirip otyr. Demek, ótip bara jatqan 2013 jylǵy osy baǵyttaǵy eń eleýli qadamdardyń biri – «Qazaqstan: Jańa Jibek joly» baǵdarlamasynyń bazalyq operatory bolyp tabylatyn ulttyq kóliktik-logıstıkalyq kompanııanyń qurylýy bolyp tabylady desek, bul eshbir artyq aıtqandyq emes.
– Endi osy ýaqytqa deıin bizdi tolǵandyryp kelgen másele Jańa Jibek joly júk tasymalynda Qytaıdy Batys elderimen jalǵap jatqan dástúrli teńiz joldarymen básekelestikke túsýge qabiletti me degen suraqqa azdap ta bolsa jaýap bere ketseńiz.
– Dúnıejúzilik aýqymda alatyn bolsaq, taýarlar tasymalyndaǵy teńiz ben qurlyq joldary arasyndaǵy báseke ejelden óris alyp keledi deı alamyz. Iá, osy ýaqytqa deıin taýardy teńiz arqyly jetkizý qurlyq joldaryna qaraǵanda edáýir arzanǵa túsip keldi. Sebebi, ol úshin arnaıy sý betine jol salynbaıdy ǵoı. Al, biz bolsaq, ashyq teńizben shektesip jatqan el emespiz. Degenmen, sońǵy jyldary álemde óndiris pen qurylys jáne qyzmet kórsetý salalarynda jańa tehnologııalardyń paıda bolýyna jáne jahandanýdyń bel alýyna baılanysty qurlyqtaǵy joldar arqyly tasymaldanatyn taýar kólemi arta túskendigi baıqalady. Ári ýaqyttyń ózi altynǵa aınalyp barady. Bolashaqta qaı kólik túri ýaqyttan utýǵa tıimdi, sonyń baǵy ashylady. Mine, osy turǵydan alǵanda Qytaıdan Eýropaǵa deıin teńiz joly boıynsha júk jetkizý ýaqyty 20 táýlikke deıin sozylatyn bolsa, qurlyqtaǵy jolmen 14 táýlikte jetkizýge bolady eken. Tipti, muny aldaǵy ýaqytta 10 táýlikke deıin qysqartý múmkindigi de bar.
Temirjol arqyly bir jyljymaly qurammen 60 vagonǵa deıingi júkti jetkizýge bolady. Degenmen, qansha táýlik bolsa da toqtamaı júre beretin poıyzdar úshin áli de bolsa kedergiler bar. Ol kedergiler – shekara jáne keden beketterinde júkti tekserý jáne rásimdeý jumystary. Bir bekettiń ózinen 60-qa jýyq vagondy tekserip shyǵýǵa 2 táýlikke deıin ýaqyt ketedi. Halyqaralyq kelisimderdiń arqasynda endi bul úderis 2-3 saǵattan aspaıtyn bolady.
Mine, osy úshin bizde elektrondy poıyz tetigi engizilip otyr. Bul degenimiz qujattar aldyn ala elektrondy quraldar arqyly tekseriletin jerine poıyzdan buryn baryp turady degen sóz. Eger qateler bolsa, olar túzetiledi. Al, poıyz kelgen kezde kedenshiler qaıta tekserip jibere beredi. Tekseristiń osy túriniń arqasynda bizdegi rekord jańardy. Biz bir jarym saǵatta tutas bir quramdy tekserip beketten ótkizý múmkindigine ıe boldyq. Bul úderis tek bizde ǵana emes, búkil álemde beleń alýda jáne qurlyqtyń árbir eli osyǵan yntaly. О́ıtkeni, kólik dálizi bola bilý – kez kelgen el úshin úlken paıda ákeledi.
– Jobany júzege asyrý úshin elimizde qandaı kóliktik ınfraqurylymdar qalyptastyrylýda?
– Bul rette aldymen aıtarymyz, «Qazaqstan: Jańa Jibek joly» jobasy halyqaralyq deńgeıdegi kóliktik-logıstıkalyq júıe bolmaq. Ol bir núkteden ekinshi núktege deıin qazaq jeri arqyly kez kelgen júkti kóliktiń kez kelgen tıimdi túrimen tasymaldaýdyń jolyn qarastyratyn, Eýrazııa qurlyǵyndaǵy barlyq júk nópirin qamtıtyn júıege aınalady. Sebebi, «Jańa Jibek jolynyń» boıynda shamamen 3 mlrd. adam, ıaǵnı álem halqynyń jartysyna jýyǵy turady.
2015 jyly 2 787 shaqyrymdyq «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtojolynyń qurylysy aıaqtalady.
«QTJ» UK» AQ konteınerlik tasymaldaýdyń jańa túrin engizip otyr. Osynyń negizinde keste boıynsha shyqqan poıyzdyń ýaqytyn josparlaýǵa múmkindik beretin tehnologııa engiziledi. Búginderi Eýropa–Azııa baǵytynda turaqty túrde 14 konteınerlik shatl-poıyz júredi. 2014 jyldan bastap Sııan – О́zbekstan jáne Shenjen – Eýropa baǵytynda taǵy eki marshrýtty iske qosý kózdelip otyr.
Al, bıyl elimizde teńiz arqyly júk tasıtyn alǵashqy kompanııa qurylady. 2014 jyldyń jeltoqsan aıynda Aqtaý portyn keńeıtý jobasy aıaqtalady.
2014 jyly jalpy uzyndyǵy 2500 shaqyrym temirjol jelileri salynady. Áýejaılardyń ınfraqurylymyn jańǵyrtý jumystary júrip jatyr.
«Jezqazǵan–Beıneý» temirjoly qurylysy jobasyn júzege asyrý, Aqtaý portyn keńeıtý, Kars – Ahalkalakı temirjol teliminiń qurylysyn aıaqtaý, Bosfor buǵazy arqyly ótetin týnneldi paıdalanýǵa berý, Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa jáne Ońtústik Eýropa elderiniń aýmaǵy arqyly ótetin kólik dálizin keńeıtý sekildi jobalar bizdiń el aýmaǵyndaǵy kólik tasqynynyń artýyna eleýli yqpal etetin bolady.
Al, Jańa О́zen – Qorǵan temirjol jelisimen Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin Qytaı, Túrkimenstan, Iran jáne Parsy shyǵanaǵy elderin baılanystyratyn kólik dálizi Jańa Jibek jolynyń strategııalyq býyny bolyp tabylady. Osy kólik dáliziniń qaýqary jylyna 15 mln. tonnadan astam júk ótkizýge qabiletti bolady dep boljanyp otyr. Qysqasy, Qazaqstannyń tranzıttik áleýeti artqan ústine arta túsedi. Tek birikken kompanııa qurylǵan soń, odan túsken tabys ta birikken tabys bolyp qalatynyn moıyndaý kerek.
Jospar boıynsha aldaǵy 7 jylda Qazaqstan arqyly ótetin júk tasymalynyń kólemi keminde 50 mln. tonnaǵa jetýi kerek, ıaǵnı 2 esege artady. Bul joldar halyqaralyq kólik dálizin damytyp qoımaı, Batys pen Shyǵysty jáne Soltústik pen Ońtústik arasyndaǵy baǵytty tolyǵymen qamtymaq.
Elimizde kóliktik ınfraqurylymdardyń jáne logıstıkalyq aktıvterdiń damýy men jańǵyrtylýyna 2020 jylǵa deıin 60 mlrd. AQSh dollary somasynda ınvestısııa tartylady.
– Osydan biraz ýaqyt qana buryn Astanada «Jańa Jibek joly» taqyrybynda halyqaralyq úlken forým bolyp ótkeni belgili. Bul forým jemisti boldy ma? Halyqaralyq qaýymdastyq qalaı qabyldady? Qandaı nátıjelerimen erekshelendi dep aıtýymyzǵa bolady?
– Forýmǵa Qazaqstan, Belorýssııa, Ázerbaıjan, Reseı jáne Grýzııa ulttyq temirjol kompanııalarynyń, Eýropalyq odaq jáne TMD jetekshi kóliktik jáne logıstıkalyq kásiporyndarynyń basshylarynan turatyn 300-den astam adam qatysty.
Osy forýmda sóz sóılegen Premer-Mınıstr Serik Ahmetov Shyǵys – Batys, Soltústik – Ońtústik baǵytynda halyqaralyq kólik dálizderin ońtaılandyratyn avtomobıl jáne temirjoldardyń qurylysy boıynsha aýqymdy jumystar júrgizilgenin erekshe atap ótti.
Qytaı men Eýropa, Ortalyq Azııa men Kavkaz, odan ári qaraı Parsy shyǵanaǵyndaǵy eldermen kólik qatynasyn jetildirý maqsatynda forýmda birqatar kelisimderge qol qoıyldy. Osy qujattardyń arqasynda jolmen jol jalǵasady. Jańadan temirjoldar salynady jáne eń bastysy – qaǵazbastylyqqa qatysty kedergiler barynsha azaıady dep kútilýde.
Sonymen qatar, forým aıasynda «QTJ» UK» AQ men «Reseı temirjoly» AAQ jáne «Belarýs temirjoly» kompanııalary arasynda Birikken kólik-logıstıkalyq kompanııa qurý boıynsha sharalardyń jospar-kestesine qol qoıyldy. Bul kompanııa keler jyldyń alǵashqy toqsanynda iske qosylmaq. Úsh tarap osy kompanııadan úlken úmit kútip otyr.
Endi taraptar avıasııalyq qyzmetti de jetildirýdi kózdeýde. О́ıtkeni, bul da «Jańa Jibek joly» strategııasynyń basty tetikteriniń biri bolyp sanalady. Sondyqtan, ár tarap áýejaı qyzmetin basqarý júıesin biriktirý arqyly menedjmenttiń tıimdiligine qol jetkizbek.
Mine, osyndaı jumystardyń negizinde 2030 jylǵa qaraı jolaýshylar men júk tasymalynyń kólemi 2012 jylǵa qaraǵanda 5-6 esege kóbeıedi degen boljam bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».