Mine, barys beıneli bolashaǵyn somdaǵan Qazaqstannyń taǵy bir táýelsizdik jyly tarıh qoınaýyna kirdi. Tuıaǵymen jer tarpyp, atar tańnyń tabaldyryǵynda kók tulpar – jylqy jyly tur. Kúni keshe úmitimizdi úkilegen jylan jylyna ókpemiz joq. Elimiz bul jyly úlken áleýmettik-ekonomıkalyq jetistikterge jetip, álemdegi qýatty 50 eldiń qataryna qosyldy. Endi jyl ishindegi elimizdiń ekonomıkalyq jeńisi men áleýmettik jetistigin sıfr tilimen saralap kóreıik.
Aldyn ala jasalǵan boljamdyq baǵalaý boıynsha 2013 jyly elimizdiń ekonomıkalyq ósimi 6 paıyzdy quraıdy dep kútilýde. Inflıasııa kólemi 5 paıyz mólsherinde bolmaq. Bul jyly negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 5182,1 mlrd. teńgeni qurady, bul naqty kórsetkish boıynsha ótken jylmen salystyrǵanda 8,7 paıyzǵa artyq. Al táýelsizdik jyldarynda, ıaǵnı 1991 jyldan bastap 2013 jylǵa deıin negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 44,7 trıllıon teńgeni qurady. Negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııalardyń mundaı úlken kórsetkishi ekonomıkalyq ósimniń negizi bolyp tabylady. Boljamdy baǵalaý boıynsha 2013 jyly respýblıkamyzda halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy IJО́ shamamen 13 myń AQSh dollaryn quramaq.
* * *
2013 jyly qańtar-qarashadaǵy ónerkásip óndirisiniń kólemi qoldanystaǵy baǵalarmen alǵanda 16477,2 mlrd. teńgeni qurady, bul naqty kóriniste 2012 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 2,3 paıyzǵa artyq. Osy merzimde ken óndirý ónerkásibinde jáne karerlerde óndiris kólemi 3,1 paıyz, óńdeý ónerkásibinde 1,5 paıyz, elektr men jabdyqtaý, gaz, jylý berýde 1,1 paıyzǵa artty. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń ónerkásip óniminiń óndirisi naqty kórsetkishter boıynsha 26 paıyzǵa artty. Otandyq mashına jasaý ónerkásibi 3 ese artty. 2013 jylǵy qańtar-qarasha aralyǵynda elimizde 75 dızeldi lokomotıv, 32 479 jeńil avtomobılder jáne 439 astyq jınaıtyn kombaındar shyǵaryldy. Bul elimizdiń tarıhynda buryn-sońdy bolyp kórmegen jetistik.
* * *
Hımııa ónerkásibinde 2013 jylǵy qańtar-qarashada 18 myń tonna propılen polımerleri, 172,2 myń tonna azotty jáne kalııli tyńaıtqyshtar, 83,1 myń tonna fosfor, 1739,7 myń tonna kúkirt qyshqyly, 46,1 myń tonna natrıı úshfosfaty, 8,4 myń tonna ftorıd sýtegi óndirildi.
* * *
Ekonomıkalyq-áleýmettik damýymyzdyń mańyzdy salasy – turǵyn úı qurylysynda memlekettik baǵdarlamalardy is júzine asyrý onyń qarqynynyń turaqty ósýin qamtamasyz etti. Turǵyn úı qurylysyna jyl saıyn baǵyttalatyn ınvestısııalar sońǵy 10 jylda 7 ese ulǵaıdy. Jalpy, qurylysta jetistik kóleminiń jyldan-jylǵa ósip otyrǵandyǵy baıqalady. Bul kórsetkish 2012 jyly 2,3 trıllıon teńgeni qurady. Atqarylǵan qurylys jumystary naqty ındeksiniń kólemi 2012 jyly 1991 jylmen salystyrǵanda 42,6 paıyzǵa joǵarylady, al 2013 jyldyń 11 aıynda bul kórsetkish taǵy 2,9 paıyzǵa artty. Táýelsizdik jyldarynda respýblıkamyzda (2013 jyldyń 11 aıynyń kórsetkishterin qosa eseptegende) 89,7 mıllıon sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Onyń ishinde 44,2 mıllıon sharshy metri jeke salýshylardyń úlesine tıedi. 2013 jyldyń 11 aıynda elimizde 5,9 mıllıon sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi.
* * *
2013 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy jaǵdaı boıynsha elimizde tirkelgen shaǵyn jáne orta bıznes salasyndaǵy zańdy tulǵalardyń sany 337,8 myń birlikti qurap, ótken jylǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 6 paıyzǵa artty. Respýblıkadaǵy tirkelgen shaǵyn kásipkerlik sýbektilerdiń sany 246,8 myń birlikti qurap, ótken jylǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 7,6 paıyzǵa artty.
* * *
2013 jyly qazanda halyqtyń ortasha jan basyna shaqqandaǵy ataýly aqshalaı tabystary 55175 myń teńgeni qurady, bul 2012 jylǵy qazanmen salystyrǵanda 5,1 paıyzǵa joǵary. 2013 jylǵy qarashada qyzmetkerlerge eseptelgen ortasha aılyq ataýly jalaqy 107317 teńgeni qurady. Bul 2012 jylǵy qarashamen salystyrǵanda 6,4 paıyz artyq.
* * *
2013 jyldyń 11 aıynyń qorytyndysy boıynsha kólik salasyndaǵy naqty ındeks kólemi 107,5 paıyzdy qurady. 2013 jylǵy qańtar-qarasha aılary aralyǵynda júk aınalymynyń kólemi 446,3 mıllıard tonna-shaqyrymdy (kommersııalyq júk tasymaldaýmen aınalysatyn jeke kásipkerlerdiń júk aınalymy kólemin qosqanda) qurady. Bul 2012 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 3,2 paıyzǵa artyq. Bıylǵy jyldyń 11 aıynda jolaýshylar aınalymynyń kólemi 212,4 mıllıard jolaýshy-shaqyrymdy qurady. Bul 2012 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 10,6 paıyzǵa artyq. 2013 jyly 11 aıdaǵy baılanys salasyndaǵy naqty ındeks kólemi 114,2 paıyzdy qurap otyr.
* * *
2013 jylǵy qańtar-qarashada bólshek saýda kólemi 4427,8 mıllıard teńgeni qurap, 2012 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 12,6 paıyzǵa ósti. Osy merzimde kóterme saýda kólemi 12203,6 mıllıard teńgeni qurap, 2012 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 12,5 paıyz artty. Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda álemdik ekonomıkaǵa tereń ıntegrasııalandy. Qazirgi ýaqytta elimiz is júzinde álemniń barlyq elderimen saýda-sattyq júrgizedi. Barlyq kontınentterdegi 212 memleket Qazaqstannyń saýda-sattyq seriktesi bolyp tabylady. Elimizdiń syrtqy saýdadaǵy taýar aınalymynyń kólemi 1995 jylǵy 9,1 mıllıard AQSh dollarynan 2012 jyly 132,8 mıllıard AQSh dollaryna deıin ósti. 2013 jylǵy qańtar-qazan aılaryndaǵy syrtqy saýdadaǵy taýar aınalymy 108,5 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Onyń ishinde eksport 69066 mıllıon dollar, ımport 39453,8 mıllıon dollardy qurady.
* * *
Ústimizdegi jylǵy 1 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha qazaqstandyq azamattardyń ortasha zeınetaqysy 41583 teńgeni qurady nemese jalpy ekonomıkadaǵy ortasha aılyq jalaqynyń 43,1 paıyzyna teń. Eger TMD elderindegi ortasha zeınetaqymen salystyrǵanda 2013 jyly qazaqstandyq zeınetkerler 275,37 dollar nemese Qyrǵyzstan zeınetkerlerinen 3 ese, Belarýs zeınetkerlerinen 1,3 ese kóp zeınetaqy alǵan.
* * *
Elimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik áleýetin arttyrý maqsatynda ÚIID, «Bıznestiń jol kartasy-2020», «О́nimdilik-2020», «Jumyspen qamtý-2020» memlekettik baǵdarlamalary is júzine asyrylýda. 2013 jyly «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasyna 105 mıllıard teńge qarjy bólindi. 95 myń programmaǵa qatysýshymen kelisimshart jasaldy. Onyń ishinde 1045 múgedek adam, 163 balalar úıiniń tárbıelenýshileri bar. Kásibı biliktilik oqýmen 48 myń adam qamtyldy. Onyń ishinde oqýdy támamdaǵan 12 myń adam jumysqa ornalastyryldy.
* * *
Bıznesti júrgizý úshin 8,6 myń adamǵa shaǵyn nesıeler berildi. 8,8 myń adam bıznes júrgizý álippesin úırený kýrstarynan ótti. Bul shara qosymsha 5 myń jumys ornyn ashýǵa múmkindik berdi. 2013 jyly júrgizilgen osy sharalar óziniń tıimdiligin berdi. О́zin-ózi jumyspen qamtýshylar qatary 2,9 paıyzǵa azaıdy. Osynyń nátıjesinde elimizdegi jumyssyzdyq deńgeıi 5,2 paıyzdy qurady. Shaǵyn nesıe alǵandar qatarynan 5962 adam jeke kásipkerligin ashty.
* * *
Elimizdiń orta bilim berý salasynda 7667 memlekettik mektep jumys isteıdi. Osy bilim oshaqtarynda 2 537 myń balalar dáris alady. 2013 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap respýblıkamyzdyń barlyq mektepterinde 1 synyptan bastap aǵylshyn tilin oqytý tájirıbesi engizildi. Elimizdiń 7 qalasynda Nazarbaev zııatkerlik mektepteri ashyldy. Osynyń nátıjesinde búginde Qazaqstanda 15 zııatkerlik mektep jumys isteıdi. Jeltoqsan aıynda Astana jáne Almaty qalalarynda «Kásipqor» holdıngin damytý aıasynda álemdik dárejedegi 2 kolledjdiń qurylysy bastaldy. 2015-2016 oqý jyldarynda elimizde Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń tájirıbesi negizindegi jańa oqý jospary is júzine asyrylatyn bolady. 2016 jyly kadr daıarlaýdaǵy Kembrıdj júıesi boıynsha 108 myń muǵalim qamtylatyn bolady. Sonymen birge, 135 myń muǵalim qysqa merzimdi kýrstarda kásibı deńgeıin jetildiretin bolady.
* * *
Bilim berý salasyn memlekettik qoldaý sharalary jyldan-jylǵa artyp keledi. Ústimizdegi jyly elimiz boıynsha mektep jasyna deıingi balalarǵa tálimdi tárbıe berý maqsatynda 94 balalar baqshasy jáne 45 mınıortalyq ashyldy. Búginde táýelsiz Qazaqstannyń 655 myń búldirshinderi mektep jasyna deıingi mekemelermen qamtylǵan. «Balapan» baǵdarlamasy boıynsha 3 jáne 6 jas aralyǵyndaǵy búldirshinderdi mektep jasyna deıingi tárbıemen qamtý deńgeıi 72 paıyzdy qurady.
* * *
Elimizde halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartý maqsatynda birqatar keshendi sharalar is júzine asyrylýda. Bul rette «Ana men bala» atty áleýmettik mańyzy zor jobany atap ótý kerek. «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde qazaqstandyqtarǵa sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý deńgeıi arttyrylýda. Sońǵy 5 jyl ishinde analar ólimi 3 ese azaıyp, bala týý 1,5 ese kóbeıdi. Táýelsizdik jyldary halqymyzdyń ómir súrý uzaqtyǵy joǵarylady. Máselen, 1992-2013 jyldardaǵy halyqtyń kútiletin ómir uzaqtyǵy 67,4 jastan 70,3 jasqa deıin artty. 2013 jyly elimizde adamdardyń ómir uzaqtyǵy 70,3 jasty qurady, onyń ishinde erler 65,6 jas, áıelder 74,8 jasqa deıin ómir súredi. Sońǵy jyldary júrek, qant aýrýlary sııaqty syrqattardyń aýyr túrlerimen aýyratyn adamdardyń sany kúrt azaıyp keledi.
* * *
Elimizde áleýmettik jaǵynan az qamtamasyz etilgen azamattarǵa jan-jaqty memlekettik kómek kórsetiledi. Aǵymdaǵy jyly elimizdiń 58,8 myń azamattary áleýmettik kómek alsa, 554,8 myń turǵyndarǵa balalardyń járdemaqysy tólengen. 2014 jyldyń 1 qańtarynan bastap bala kútiminde otyrǵan áıelderge mindetti zeınetaqy jarnalaryna sýbsıdııalaý tájirıbesi engiziledi.