Eýropalyq odaq endi qaı tilde sóıleıdi?

Qysqasy, Ulybrıtanııanyń qart qur­lyqpen qoshtasýy eshkimge ońaı tıer emes. Eýropalyq odaqty ábigerge salǵan «Breksıt» jyrynyń tamyry tereńde jatyr. Ulybrıtanııa EO quramyna sonaý 1972 jyly engen-tuǵyn. Sodan beri Tumandy Albıonda uıymnyń paıdasy men zııany týraly áńgime árdaıym aıtylyp keldi. Elde 1975 jyly Eýropalyq odaqta qalý-qalmaý týraly referendým ótip, qatysqandardyń 67 paıyzy qart qur­lyqpen birge bolýdy qoldap daýys ber­di.

Áıtse de, uıymnyń tıimsizdigi jó­nindegi áńgime jıi sóz bolatyn. 2013 jy­ly osy máselege birjola núkte qoıý úshin sol kezdegi premer-mınıstr Devıd Ke­meron Eýropalyq odaqqa qatysty referendým ótetinin málimdedi. 2016 jylǵy 23 maýsymda Ulybrıtanııa halqy da­ýys berip, Eýropalyq odaqtan shyǵýdy qoldaıtyndar 52 paıyzben jeńiske jetti.

Halyqtyń qart qurlyqtan bas tartpaıtynyna senimdi bolǵan Kemeron myrza referendýmnan soń qyzmetinen ketti. Biraq sodan keıin el tizginin qoly­na alǵan Tereza Meı de «Breksıtpen» ba­sy qatyp, aqyry oryntaǵyn bosatty. Borıs Djonson kezekten tys saılaýda pre­mer-mınıstrlikke saılanyp, «Breksıt» máse­lesine aqyry núkte qoıdy.

Ulybrıtanııa Eýropalyq odaqpen qoshtasý úshin kóptegen kelisimdi qaıta qarap, ózekti máselelerdiń ońtaıly she­shimin tabýǵa tyrysty. Máselen, Eýro­odaqtan shyqqannan keıin Soltústik Ir­landııa men Irlandııa arasyndaǵy shekara, saýda-ekonomıkalyq qatynas sekildi más­eleler Eýropa saıasatkerleriniń de, Daýnıng strıttiń de ábden basyn qatyr­ǵany esimizde.

Endi aqyrǵy kelisim boıynsha Uly­brıtanııa men EO qarym-qatynasy óz­geredi. Máselen, taýar aınalymynda aı­tarlyqtaı jańalyq kútip tur. Qart qurlyqtan brıtan araldaryna, Tumandy Albıonnan Eýropaǵa jóneltiletin ónimderdiń bárine salyq salynbaq. Ár­ıne ekijaqty kelisim boıynsha keı jeńil­dikter jasalatyny túsinikti. Biraq munyń bári taýar qunynyń ósýine ákeledi.

Sondaı-aq «Breksıt» kóshi-qon máse­lesine de áser etip otyr. Bıylǵy 1 qańtar­dan bastap Anglııaǵa jumys isteýge kele­tin eýropalyqtarǵa qoıylatyn talap kú­sheıtildi. Olardyń jyldyq jalaqysy kemi 20 myń fýnt-sterlıngti quraýy tıis. Al Rımdegi Kolızeıdi tamashalap, Nıs­sa men Barselonanyń jaǵajaıynda tynyǵyp, Eıfel munarasy túbinde kofe ishýdi qalaǵan aǵylshyndarǵa 90 kúndik mur­sat beriledi. Biraq olar Eýropada ju­mys isteýi úshin arnaıy vıza ashtyrýy qajet. Budan bólek «Breksıt» ákel­gen qolaısyzdyqtar jeterlik. Endi, mine, sonyń qataryna Eýropalyq odaqta qol­danylatyn til qosylyp otyr.

Jalpy, Eýropalyq odaqtyń qura­myndaǵy 27 memlekette 24 til resmı már­­tebege ıe. Solardyń bári EO-da teń qu­qyq­qa ıe. Iаǵnı kez kelgen latysh pen bolgar Brıýsselde óz ana tilin­de qyz­met kórsetýdi talap ete alady. Alaı­­da is júzinde olaı emes. Eýropalyq odaq­tyń da, Eýropalyq komıssııanyń da, Eýropalyq parlamenttiń de qyzmetker­leri negizinen ortaq til retinde aǵylshyn­shany qoldanýdy jón kóredi.

Máselen, qazirgi tańda EO-ǵa múshe mem­le­ketter azamattarynyń jartysy­nan asta­my aǵylshynsha biledi. Salys­tyrmaly túr­de qarasaq, nemisshe biletin­der­diń úlesi – 32 paıyz, fransýzsha biletin­derdiń úlesi 26 paıyzdy quraıdy. Iаǵnı, aǵylshyn tili­niń basymdyǵy aıqyn. Bul – máseleniń bir jaǵy.

Ekinshi jaǵynan, aǵylshynsha sóıleı ala­tyndardyń báriniń tili týa sala Sheks­­­pırdiń tilinde shyqpaǵan. Olar ýa­qyt óte kele mektepterde, bilim or­dala­rynda úırengen. «Breksıtke» deıin Eýropalyq odaqta aǵylshynshany ana tili retinde biletinder úlesi 13 paıyz­dy quraǵan-dy. Ulybrıtanııa qart qur­lyqpen qoshtasqan soń olardyń sany 1 paıyzdan sál asady.

Bir qyzyǵy Tumandy Albıon EO-dan shyqsa da, aǵylshynsha sóıleı alatyndar sany 44 paıyzǵa deıin ǵana azaıdy. Endeshe, aǵylshyn tili áli de qart qur­lyqta basymdyqqa ıe desek, qate­lespeımiz.

Erterekte EO-nyń jumys tili retinde nemis, fransýz, nıderland jáne ıtalııa tilderi tańdalǵan-tuǵyn. Tipti fransýz tili 1990 jyldarǵa deıin lingua franca  esebinde júrip, basymdyqqa ıe edi. Bi­raq uıym aıasy keńeıip, jańa elder mú­shelikke qosylǵan saıyn aǵylshyn tiline muqtajdyq arta tústi. О́ıtkeni odaq qura­myna engen elder óz ana tilinen bólek, or­taq tilde sóılesý úshin aǵylshynshany kóp qoldanatyn. Osylaısha, Shekspırdiń tili birte-birte Eýropalyq odaqtyń jumys tiline aınalyp, basqalaryn yǵystyryp shyǵardy.

Biraq oqıǵanyń bulaı órbigeni fran­sýzdarǵa unamaǵan syńaıly. Úsh jolaqty eldiń saıasatkerleri talaı jyldan beri fransýz tilin resmı túrde jıi qoldaný máselesin árdaıym aıtyp oty­rady. Sonyń nátıjesinde Brıýssel uıym­dastyrǵan búkil baspasóz jıyndary aǵylshyn jáne fransýz tilinde ótedi. Press-relızder de, negizinen osy eki til­de taratylady.

«Breksıt» aıaqtalyp, Ulybrıtanııa EO-men qoshtasqan soń aǵylshyn tilin Brıýs­selde jumys tili retinde qaldyrý qan­shalyqty qajet degen áńgime aıtyla bastady. Máselen, bıylǵy qańtarda Fran­sııanyń EO isteri jónindegi mınıstri Kleman Bon endigi jerde aǵylshynsha sóılesýge qajettilik joq dep málimdedi. Onyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta kóp tilde sóılesýge qaıta oralý qajet.

Kleman Bon mundaı áńgimeniń ushyǵyn shyǵarǵan alǵashqy fransýz saıasatkeri emes. Buǵan deıin Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron, Eýropalyq komıs­sııanyń burynǵy prezıdenti Jan-Klaýd Iýnker de fransýz tili EO aıasynda keńi­nen qoldanylýy tıis dep aıtqan-dy.

Qysqasy, Ulybrıtanııanyń EO qura­mynan shyǵýy Brıýsselde joq jerden tilge qatysty másele týyndatty. Mu­nyń sheshimi retinde qazirdiń ózin­de túr­li usynystar aıtylyp jatyr. Keı­bireýler fransýz tilin negizgi jumys tili retinde qoldanýdy jón kóredi. Biraq bul usynystyń júzege asýy ekitalaı. Birinshiden, usynys qabyldanyp, ortaq mámilege kelý úshin EO-ǵa múshe mem­leketterdiń bári bir aýyzdan qoldaýy qajet. Al shyǵys bloktaǵy memleketter úshin­ aǵylshyn tilinde sóılesken yń­ǵaıly. Son­dyqtan olar fransýz tilin qoldaı qoıýy neǵaıbyl.

Ekinshiden, Eýropalyq odaq quramyn­daǵy eki elde – Malta men Irlandııada aǵylshyn tili áli kúnge resmı mártebege ıe. Ras, atalǵan memleketterdiń negizgi resmı tili tıisinshe malta men kelt til­deri. Biraq aǵylshynsha biletinder sany jeterlik. Sondyqtan olardyń grammatıka men sózdikti qaıta qolǵa alyp, bas­qa tildi meńgerýge ynta tanytýyna sený qıyn.

EO tili retinde aıtylyp jatqan kele­si usynystyń biri – «Eýropalyq aǵyl­shynshany» qoldaný. Soǵan sáıkes eýro­palyqtar aǵylshyn tilin ózderine saı be­ıim­demek. Amerıkalyq aǵylshynsha men brı­tanııalyq aǵylshynsha arasyndaǵy sekildi ózindik erekshelikteri bolady.

Áıtse de, buǵan qarsylar jeterlik. Olardyń paıymdaýynsha, tildi bulaı beıimdeý keleshekte túsinispeýshilikke ákelýi múmkin. Budan bólek, qazirgi tańda álemniń túkpir-túkpirinde aǵylshyn tilin ózderine beıimdep alǵandar jeterlik. Máselen, Úndistanda – Hinglish, Malaı­zııada – Manglish, Sıngapýrda Singlish sekildi dıalektiler qalyptasty.

Atalǵan dıalektilerdiń bári, negizinen aǵylshyn tilin qoldanǵanymen, olardy qoldanatyn adamdar bir-birimen túsinisip kete almaıdy. О́ıtkeni dıalektilerge jer­gilikti halyqtyń tól sózderi kirigip ketken. Alda-jalda eýropalyqtar da aǵyl­shyn tilin osylaı beıimdese, Fran­sııada fransýzsha, Germanııada nemisshe, Ispanııada ıspansha sózderdiń qosylyp ketetini túsinikti. Mundaı jaǵdaıda, eýro­pa­lyq sheteldikter bylaı tursyn, óz­deriniń aǵylshynshasyn túsine almaı qalady.

Qoryta aıtqanda, aǵylshyn tili «Brek­sıttiń» bitkenine qaramastan, EO-nyń resmı tili retinde qala beretin sy­ńaıly. О́ıtkeni Shekspırdiń tili bú­ginde halyqaralyq deńgeıge shyqqan. Onyń ústine, qazirgi tańda aǵylshyn tili álemdegi 70-ke jýyq memlekettiń resmı tili sanalady. Sondaı-aq bul tilde sóı­leıtinder sany mıllıardtan asady. Son­dyqtan Brıýsseldiń sheneýnikteri mundaı artyqshylyqtan bas tartýy ekitalaı.