Kúni keshe Qaraǵandy qalasynyń qurylǵanyna 87 jyl tolǵan edi. Osy dataǵa oraı Arqa tósindegi alyp shahardyń turǵyndary áleýmettik jelilerdiń arnasynda súıikti qalaǵa arnalǵan júrekjardy lebizderin aqtaryp jatty. Sondaı quttyqtaýlardyń birinde qaraǵandylyq aqyn Dáýlet Yrysbaıulynyń «Qaraǵandy valsi» atty ánine túsirilgen áýesqoı beınerolık te ǵalamtordyń bir qýysynan jarq etken. Sazy da, nazy da júrekti birden jaýlap alar bul ánniń jeli qoldanýshylardyń kóbine tosynnan jasalǵan syıdaı áser etkeni anyq edi.
«Dostyq penen shapaǵattyń,
Jastyq penen mahabbattyń,
Besigi sen – Qaraǵandym!», deıdi ásem ánniń qaıyrmasynda úzdikken aqyn júregi...
Áli este, Qaraǵandynyń 70 jyldyq mereıtoıy qarsańynda qalaǵa arnalǵan ánder arasynda baıqaý uıymdastyrylǵan bolatyn. Osy óner báıgesine Dáýlet Yrysbaıuly da sózi men mýzykasyn ózi jazǵan osy «Qaraǵandy valsi» ánin úkilep qosqan edi. Amal neshik, sezimniń qylyn shertken bul týyndy áldeqandaı bir sebeptermen qazylar alqasynyń kóńilindegi tońdy jibite almaǵan-tyn...
Muny aqynnyń názik júregi ádiletsizdik dep qabyldaǵan. Sol kezde onyń janynda bolǵan stýdenttik dosy Jeńis Sarmurzın bylaı dep eske alady: «Sonda Dáýlet kúıinip turyp, «О́nerdegi ólermender, mádenıettegi mádenıetsizder! Qara da turyńdar, áli-aq jurt senderdiń emes, meniń ánimdi aıtatyn bolady!», degen edi...».
Bul kúnde marqumnyń aıtqany aıdaı keldi. Sol án qazir resmı nasıhattalmasa da, ánsúıer qaýymnyń júreginiń tórinen oryn tapqan. Bıik sahnalarda aıtylmasa da, el ishinde súıip shyrqar ánge aınaldy...
О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń orta sheninde qara shańyraq Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń til-ádebıet fakýltetine qara sóz ben óleń-jyrǵa ólerdeı ǵashyq qýatty bir tolqyn kelgen-di. Búgingi kúnge sol mekteptiń ókilderi ózindik árqıly jolmen jetse de, olardyń bárine birdeı ortaq, bastaryn biriktirgen qudiretti bir kúsh bolatyn, ol – ádebıet álemine qatysty dúnıege degen aınymas mahabbat-tuǵyn. Qazirginiń qııasynan kóz salsaq, sol tolqynnyń ishindegi bolmysy bólegi, shoqtyǵy bıigi – marqum Dáýlet Yrysbaıuly bolǵan sııaqty.
Qatar júrgen qurby-qurdas, óleń ólkesinde izin basqan inileri osy bir aýzyn ashsa júregi kórinetin ańqyldaǵan aqkóńil jandy «Qara Dáýlet» dep atap ketken edi. «Qara» dese, onyń janynyń aqtyǵyn aıtyp turǵandaı estiletin...
Bazary tarqamaıtyn ortada onyń dáýreni júrip-aq turdy. Adam balasyn alalamaı, jaqsyny da, jamandy da dos sanaǵan keńtoltyq jigittiń dushpany túgili, arazdasqan adamy joqtaı kórinetin. Sóıtsek, onyń artynda qalǵan «Nur» atty kitabyn qaıyra bir paraqtap otyrsaq, áldebireýden, álde qoǵamnan ba eken, jábir kórgendeı me, qalaı?
– Mańdaıyma jazǵany... jaza berem,
Jaza berem, áı malǵun maza bergin.
Maza ber, júrek syryn aqtaraıyn,
Tıe berme, namysyna nazaly erdiń, – deıdi ol nazalanyp.
Tirliginde qaq-soqpen sharýasy joq, kerek jerinde ininiń aldynda ıilip turýǵa bar Dáýlet aqynnyń janyna jara salyp, mazasyn alǵan bireý boldy degenge sengiń de kelmeıdi...
Stýdent shaqtan este myqtap qalǵany – onyń poezııaǵa, ásirese, Muqaǵalı jyrlaryna degen adal mahabbaty edi. Jastanyp oqıtyn, tańdy-tańǵa uryp jatqa oqýdan jalyqpaýshy edi. Tipti máńgi ólmes jyrlarymen ózine mavzoleı soǵyp ketken aqynǵa bar bolmysymen tabynyp ótkendeı. Nege deseńiz, ol sol Muqaǵalı-taǵdyrdy óz erkimen tańdap alyp, sanaly túrde bastan keshti.
Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrynda bir jerde baıyz taýyp turaqtamaı, jumys istemedi dep aıtýǵa taǵy da aýyz barmaıdy. «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde, oblystyq teleradıokompanııada, taǵy da biraz jerlerde qalamǵa júginip, qyzmet atqardy. Dese de, noqtaǵa basy syımaǵan aqyndyq asaý kóńil, seri sezim ony erkindik orda tikken ortaǵa qaraı alyp qasha bergen.
Al endi onyń:
– Oılaımyn kim kináli?
Jumyssyz júrmin áli, – degenin dýmandy ortadan taıqyp shyǵyp, sabasyna túsken bir shaǵyndaǵy aq qaǵazǵa shaqqan muńy bolar dep topshylaımyz da.
Onyń kishigirim álemindegi qalam kúshimen kótergen kesek te kúrdeli máseleleri áli kúnge deıin óziniń ómirsheńdigin joǵaltqan joq. Júrekpen jazǵandary qaıta bir úńilýdi, zerdeleı zertteýdi qajet etedi, soǵan ózi suranyp-aq tur. Keleshekte ózi oqyǵan QarMÝ-dyń tileýińdi bergir talapty jasy onyń shyǵarmashylyǵyn dıplom jumysyna taqyryp etip alyp jatsa, aqynnyń arýaǵyna kórsetilgen qurmettiń úlkeni osy bolar edi-aý.
Dáýlet Yrysbaıulynyń shyǵarmashylyǵyndaǵy shoqtyǵy bıik, ony ózgeden daralap turatyn dúnıesi, sóz joq, «Mádıdiń monology». Aqyn osy óleńge ómirdegi ózi kórgen teperish pen ókinishti, qabaǵy salqyn qoǵamǵa degen ókpe-nazy men sesin úıip-tókkendeı. Uly murasy bútin bir ulttyń ánuranyna aınalǵan Mádıdiń qıly taǵdyrynan óz ómirine uqsastyq tapqandaı qosa kúızeledi, nalıdy... sosyn namysqa basady.
Arbasqan jylan aınalań,
Adaspaı qaldy qaı balań?!
Qynaptan shyqqan qylyshpyn,
Qaskóı qandasym qaıraǵan...
Kóldeneń tursa kók bestim,
Kók daýyl-ǵumyr kóp keshtim.
Kóp ıtten kórip qorlyqty,
Kókserek-taǵdyr ot keshtim.
Osy óleń sııasy keppeı turyp-aq Arqadaǵy ádebıet pen ónerdiń tóri men tóńireginde júrgen aldyńǵy da keıingi tolqynnan laıyqty baǵasyn aldy. Dáýlet aqynnyń ózi de ólmeıtin jaýhar jyrdy dúnıege ákelgenin bek sezinip júrdi. Jıyn-toıda, ıgi jaqsy bas qosqan ortada osy jyrdy erekshe shabytpen, shalqyp-tasyp, arqalanyp oqıtyn. Artyq-kemi joq, «tep-tegis jumyr kelgen aınalasy» deıtindeı-aq jyrdyń oty talaılardyń talǵamynan shyǵyp, aqyndyq kúsh-qýatyna eriksiz bas ıdirgen. Jyljyp ýaqyt ótken saıyn osy bir aryndy jyrdyń Dáýlet aqynnyń poezııada qaldyryp ketken qoltańbasy ekenin sezgen saıyn kóńildi maqtanyshpen qatar ókinish sezimi de bıleıdi. Er-turmany bútindelmeı... tirisinde talantyn tanyǵandar tym az boldy-aý degen ókinish keıde beleń alyp ketetindeı.
Ol óziniń súıip qosylǵan jary men kindiginen taraǵan úsh perzentine degen mahabbatyn da ózine tán keń qulashpen, asqaq kóńilmen jyrlap ketti.
– Úsh búrshigim, úsh butaǵym, úsh talym,
Úsheýińnen úsh qudiret qushqanym.
Úmitimdi eles etip kóremin,
Úsh talymnan úsh top qustyń ushqanyn, – dep úzilip keterdeı jyrlady balajan aqyn.
– Mahabbatyńdy maqtanysh etip, meni oıla,
Men ketip qalyp... esińe erteń alǵanda, – deıdi ol óziniń Merekesine arnaǵan óleńinde.
«Ornynda bar ońalar» degen osy ǵoı, taıaýda sol Merekesi men búginde japyraq jaıǵan úsh búrshigi Dáýlet aqynǵa arnap qudaıy dám berip, rýhyna Quran baǵyshtady. Marqumnyń týǵan-týystary, birge oqyǵan dostary bas qosyp, ómirden erte ketken aqyndy eske alysty...
Osydan on bes jyl buryn, naýryzdyń aqsha qary jaýǵan kúni qaıran da Dáýkeń – Dáýlet Yrysbaıuly dúnıeden ozdy. «Naýryzdyń qary – naqaqtan taza nurymsyń», – dep edi-aý, jaryqtyq. Ol dúnıe salǵan kúngi japalaqtap jaýǵan naýryzdyń aqsha qary aqyn janynyń kirshiksiz taza qalpyn, júreginiń aqtyǵyn aıǵaqtap-aq turǵandaı kóringen.
Qara tory jigittiń toryǵýmen ǵumyr keshken aıaýly da aq jany aqsuńqar qusqa aınalyp, kóz jetpeıtin keńistikke sińip ketti. Onyń jyrlary jyl qusyna aınalyp, óleń ólkesindegi ózin saǵynǵan qaýymmen endi qushaq aıyrmastaı qaýyshty. Al onyń ózi Qara Dáýletten Dara Dáýletke aınaldy.
QARAǴANDY