Appaq, móp-móldir zámzám sýyn quıǵan kúmis tostaǵandaı Jókeı kóli jaz boıy maıda tolqyndary birin-biri qýyp, jaǵalaýǵa asyǵyp, tebirene terbelip jatar edi. Bala kezinen osy tóńirekti aralap, kógiljim saǵymǵa bókken, toıǵan qozydaı tompaıyp jatqan sansyz adyrlardyń arǵy betinde ne bar eken degen qyzyǵýshylyqtan aryla almaıtyn.
Jókeı kóliniń jaǵasynda jarysa, kól jaǵalaýyn ıekteı qaraǵaılar ósetin. Birde qaraǵaıly ormandy aralap júrip qurqyltaıdyń uıasyn taýyp aldy. Mamyqtaı jup-jumsaq eken. Qustyń ǵajaıyp sheberligine, kishkentaı talshyqtardy qııýlastyrǵan eńbekqorlyǵyna tańǵalǵan. Tynymsyz tirshilik etseń óz ǵumyryń da qurqyltaıdyń uıasyndaı jyp-jyly bolýy bek múmkin. El ishinde qurqyltaıdyń uıasyn taýyp alǵan adamnyń ómirde joly bolady degen nanym-senim bar. Kásipkerlikke kóńili aýyp júrgen Indıra Ákimbaeva isin bastap ketse, sharýasynyń ońynan ońǵarylatynyna sendi.
Stepnıak – altyndy óńir. Kúni búginge deıin shaǵyn qalanyń asty saryshunaqtyń ini tárizdi taraý-taraý altyn qazǵan, ken qoparǵan jolǵa toly. Aq qashyp, qyzyl qýǵan alasapyranǵa deıin de aǵylshyndar altyn qazǵan. Keıin de berekesi bógip jatqan óńirdi kimderdiń aıaǵy baspady deısiz. Áıteýir, el ishinde altyn jaıly ańyz da kóp. Joly bolyp at basyndaı kesegin taýyp alyp, taban astynda baıyp ketken adamdar jaıly aqylǵa syımas áńgime áli kúnge deıin jeldeı esedi. «Ákimbaev» sharýa qojalyǵynyń basshysy Indıra Ákimbaeva ózi týǵan óńirdiń jomarttyǵyna ǵana emes, «attyly adam atynan túsip, jaıaýlar jatyp qaraıdy» degendeı kelisti, kórkem tabıǵatyna tánti. Dál mynandaı jerde turǵan jan nesibeni basqa óńirden izdemeıtin bolar. Tek eńbek etseń bolǵany.
Stepnıak qalasyndaǵy orta mektepti oıdaǵydaı támamdaǵannan keıin Indıra Adyhamqyzynyń aldynda kóp-kóp múmkinshilik boldy. Áýeli Nur-Sultan qalasyndaǵy Agrarlyq ınstıtýtty (qazirgi QazATÝ) támamdaǵan, odan soń Qazan qalasyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń zań fakýltetine tústi. Tórtinshi kýrsty endi bitirgende qıyndyq aldynan shyqqany. Vızasynyń ýaqyty bitip qalypty. Úsh aıǵa elge oralýǵa májbúr boldy. Dál osy ýaqytta ońy men solyn tanytqan, jan jylýymen jylytyp, tálim-tárbıesin bergen aıaýly ájesiniń ómirden ozǵany. Taǵdyrdyń jazýynan asa almaıdy ekensiń. Jastyq oty jalyndaǵan, esten ketpes estelikterge kýá bolǵan shýly, dýmandy, sáni men saltanaty kóńilin baýraıtyn kóne Qazannan, kórkem Qazannan ýaqytsha bolsa da qol úzýge týra keldi. Elge kelgen soń Erbol esimdi azamatpen dám jazyp, shańyraq kóterdi. Keler jyly Qazan memlekettik ýnıversıtetin támamdaǵan. Joǵary bilimdi zańger. Áıtse de dám shalǵaıdaǵy aýyldan buıyrypty.
Jary Erbol sharýaǵa ońqaı asyqtaı jan bolyp shyqty. Esi-derti dala. Daladaǵy er adamnyń peshenesine jazylǵan sharýa – tóskeıde tórt túlik maldy óristetý. Jarynyń bul oıyna Indıra da qosylyp qup kórgen. Asty altynǵa toly óńirdiń ústi de sol altynǵa para-par berekeli bolmaq. Tyrbanyp tirshilik etpekshi bolyp 2010 jyly kásipkerlikke bel býǵan. Keńashy aýylynda 200 oryndyq dámhana saldy. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyl úshin bul sharýa aýyzben aıtyp jetkizgisiz zor qýanysh. Buryn oıyn-toılaryn, janazasyn qaıda ótkizerin bilmeı, qapylyp kelgen aǵaıynnyń kókten tilegeni jerden tabyldy. Jumys dese janyp turatyn Indıranyń arqasynda. Zańgerlik bilimi bul tarapta da qajetke jarady. Aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaýdyń tıimdi tustaryn oısha saraptap, nar táýekelge bel býmaı is bitpeıtinin túsindi. Kóptegen aýyl jastary nesıe alsaq, erteń qalaı óteımiz dep táýekeldiń qaıyǵyna mine almaıtyny bar. Indıranyń oıynsha olqy túsip jatqan bir jaı osy. Eki qolǵa bir kúrek taba almaı júrgen jastarǵa bıznestiń álippesin, kásipkerliktiń qyr-syryn, memlekettik baǵdarlamalardyń tıimdiligin úıretip, sanalaryna quıý kerek. Sonda ǵana jastar aýylda ornyǵyp qalyp, árqaısysy belgili bir jumyspen aınalysyp, tabys tabady.
−Taýar túri kóbeıgen saıyn baǵaǵa da áser etedi ǵoı, − deıdi kásipker Indıra Adyhamqyzy. − Qazir et jáne sút ónimderiniń baǵasy qymbattaý. Eger barlyq aýylda jumys tappaı qarap otyrǵan jastar mynandaı jomart jerdi paıdalanyp, jappaı kásippen aınalyssa, básekelestik týyndap, aýyl sharýashylyǵy ónimderi birshama arzandap ta qalar edi.
Istiń kózin tapqan kásipker aýdandaǵy úsh aýyldyń bilim oshaǵynda ashana ashqan. Áýeli et pen sútti satyp alyp júrdi. Keıin eseptep qarasa, óz ónimderin kádege asyrǵan áldeqaıda paıdaly eken. Onyń ústine ekologııalyq jaǵynan kúmánsiz, taza ónimder bolmaq. Osy oı jetelep, «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly bir tabyn qara mal satyp aldy. Qora saldy, qudyq qazdy, 500 gektar jerge egin ege bastady. Mal azyǵyn ózderi daıyndamaı jáne bolmaıdy.
– Aýyldy jerde qazir mehanızator joq. Kóktemgi, kúzgi dala jumystary kezinde mehanızatordy jalynyp-jalpaıyp basqa jerden izdeımiz, – deıdi kásipker, – bul da bir el aǵalary myqtap oılanatyn jaıt. Burynǵy tehnıkany tizgindegen dala tarlandary áldeqashan zeınetkerlikke shyǵyp ketken. Olardyń ornyn basatyn jastar joq. Sebep, burynǵy qalyptasqan ekonomıkalyq baılanystar ydyrap, qıyndyq beleń alǵan tusta mehanızator mamandyǵy qadirsiz bolyp qaldy. Olar kóktemde bir aı, kúzde bir aı ǵana jumys isteıdi. Qalǵan ýaqytta qol qýsyryp, qarap otyrǵandyqtan, jastardyń mehanızator bolǵysy kelmeıdi. Ári ol tusta mehanızatorlarǵa jalaqy da durys tólenbedi. Kóptegen sharýashylyq basshylary olardyń eńbekaqysyn shóp, saban, astyq qaldyǵymen berdi. Eger el ishin berekeniń qaınar kózi etemiz desek, endigi arada eńbek adamyn qadirleý kerek. Taǵy bir jaı, aýylda turaqty jumys bolý úshin egin sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýashylyqtar mindetti túrde mal ustaýlary kerek. Qazirgi qoldanystaǵy zańda osy máselede kemshin tustary bar. Jerdiń ıgiligin kórdiń be, sharapatyń elge de tısin. Qysy-jazy jumys bolsa, kindik qany tamǵan topyraqty eshkim de tastap ketpeıdi.
Keıipkerimizdiń aıtýyna qaraǵanda, baǵdarlama boıynsha nesıe qarajatyn alyp, isin alǵa bastyrýdyń jolynda kese-kóldeneń jatqan qolbaılaý da bar. Máselen, kepildik qoıý. Memlekettik baǵdarlama óte qolaıly, degenmen, myna bir jaıǵa nazar aýdaryńyzshy, 50 mln teńge nesıe alý úshin 80 mln teńgeniń kepildemesin tabýyń qajet. Alǵan nesıeńnen qoıǵan kepiliń 0,7 paıyz joǵary bolýy kerek eken. Al aýylda mundaı kepildikke tatıtyn jyljymaıtyn múlik qaıdan bola qoısyn? Ras, nesıeniń 10 paıyzyn memleket tólep beredi, kásipkerdiń moınynda qalatyny nebári 4 paıyz qana. Tıimdi me, tıimdi.
Endigisi mal tuqymyn asyldandyrý. Mal baqsań, asylyn baqqan jón, ónimi joǵary. Sondyqtan da Erbolmen ekeýi qabyrǵalarymen keńesip baryp gereford sıyrlaryn satyp alǵan. Erbol biryńǵaı asyl tuqymdy mal baqsa, ózi jergilikti tuqymdy óristetýde.
Tasy órge domalaǵan saıyn baıaǵy qurqyltaıdyń uıasyn esine alyp qoıady. «Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy» degen osy-aý. Áldebir sharýanyń yńǵaıymen jol júrip bara jatqanda jup-jumsaq, jyp-jyly uıany sıpasa, óne boıyna jylý taraıtyndaı. Ol jylý eńbektiń otynan sebezgilep tur-aý.
Aqmola oblysy,
Birjan sal aýdany