Taıaýda Eýropalyq komıssııa «sıfrly onjyldyq» qujatyn qabyldady. Onda 2030 jylǵa deıingi sıfrly tehnologııa salasyndaǵy ózekti máseleler qamtylǵan. Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» jarııalap otyrǵan maqalalardyń bireýi osy máselege arnalǵan.
Eýropalyq odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili Hosep Borrel men Eýropalyq odaqtyń Básekelestik jónindegi komıssary Margret Vestager birlesip ázirlegen maqalada qart qurlyqtyń sıfrlandyrý salasyndaǵy kózqarasynyń mańyzy jaıly sóz qozǵalady.
Avtorlardyń sózine súıensek, Eýropalyq odaq álemdegi sıfrly tehnologııa salasyn durys baǵytqa burýǵa qabiletti. Bul maqsatqa qol jetkizý úshin qart qurlyqtyń sheneýnikteri tıisti sharalardy iske asyryp, halyqaralyq yntymaqtastyq ornatýy qajet.
Prınston ýnıversıtetiniń bıoetıka professory Pıter Sınger AQSh-taǵy mynadaı qyzyq oqıǵaǵa toqtalady. Turǵyndarǵa vaksına salýǵa jaýapty Hasan Gokal artyq qalǵan ekpelerdi basqa adamdarǵa egedi. Keıinirek osy áreketi úshin jumystan shyǵarylyp, jaýapqa tartylǵan. Avtor osy oqıǵada dárigerdi qýdalaǵandardy synǵa alady.
Esterińizge salaıyq, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasynyń maqalalary Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jaryq kórip otyr.
MELBÝRN. Byltyrǵy 29 jeltoqsanda Tehas shtatyndaǵy Harrıs aýdanynyń (onyń quramyna halyqtyń sany boıynsha AQSh-tyń tórtinshi qalasy Hıýston kiredi) koronavırýsqa qarsy tobynyń medısınalyq dırektory Hasan Gokal Moderna vaksınasyn egýdi, ásirese jedel járdem qyzmetkerlerine salynýyn qamtamasyz etip júrgen edi. Vaksına 11 dozasy bar qutylar arqyly keledi. Qutyny ashqannan keıin 6 saǵattan soń ekpeniń merzimi ótedi jáne paıdalanylmaǵan vaksınany joıý kerek.
Jeltoqsannyń sol kúni pasıentterdiń biri medısına ortalyǵy jabylar kezde kelgendikten, meıirbıkeniń jańa qutyny ashýyna týra keldi. Biraq vaksınanyń 10 dozasy qalǵan-dy. Gokal ony ortalyqta júrgen medısına qyzmetkerlerine jáne eki polısııa ofıserine usyndy. Biraq olardyń keıbiri ekpe qabyldap qoıǵan, endi biri bas tartty. Ereje boıynsha, 65 jastan asqandar men dimkási bar azamattardyń bári koronavırýstan zardap shegý yqtımaldylyǵy joǵary bolǵandyqtan, vaksına alýlaryna bolady. Sodan keıin Gokal osy topqa saı keletin ata-anasy bar áriptesine habarlasýǵa talpynǵan, biraq olarmen baılanysa almaǵan.
Keıin Gokal telefony bar tanystaryna habarlasyp, vaksına saldyrýǵa saı keletinderi bar-joǵyn anyqtaýǵa talpynyp, qalaý bildirgen adamdy keshke úıine kelýge shaqyrdy. Sol kúni keshke úıge oralǵanynda eki adamnyń kútip otyrǵanyn kórip, olarǵa ekpe ekti. Budan soń vaksına alýǵa quqyly adamdardyń úılerin aralap, taǵy beseýine vaksına salyp shyqty.
Sóıtip júrip telefon shalýyn jalǵastyra berdi. Taǵy úsh adam ekpe alýǵa kelisimin bergen. Biraq bireýi kóp uzamaı bas tartty. Gokaldyń jubaıy ókpe sarkoıdozymen aýyratyndyqtan, onyń vaksına alýǵa quqyǵy bar bolatyn. «Men buny sizge bergim kelgen joq. Biraq men ony jarty saǵat ishinde paıdalanbasam, ájethanaǵa tastaýym kerek», deıdi ol jubaıyna. Sońǵy dozanyń merzimi aıaqtalýyna on bes mınýt qalǵanda Gokal oǵan vaksına saldy.
Erteńine Gokal basshylyqqa oqıǵa týraly aıtyp berip, on dozanyń kimderge salynǵanyn atap kórsetti. Birneshe kún ótken soń basshylyq ony shaqyryp alyp, qalyp ketken dozalar qaıtarylýy qajet ekenin, tipti merzimi ótip ketýi múmkin bolsa da qoqysqa tastalýǵa tıistigin jetkizdi. Bul talapty oryndamaǵandyqtan, ol jumystan shyǵaryldy.
Eki aptadan soń Harrıs aýdanynyń ogrýgtik prokýrory Kım Ogg ony urlyq jasady jáne okrýg hattamalaryn buzdy dep aıyptady. Gokaldyń advokaty buzyldy dep aıyptalǵan hattamalardyń kóshirmesin surady. Oǵan qujattardyń joq ekeni aıtyldy.
Sýdıa aıyptaýlardy joqqa shyǵaryp, ogrýgtik prokýror Gokaldyń kinásin dáleldeı almaǵanyn, koronavırýsqa qarsy ortalyqtyń medısınalyq keńesshisiniń vaksınalaý jóninde sheshim qabyldaýǵa quqyly emestigin kórsete almaǵanyn atap ótti. Ogg taǵy da talpynatynyn jetkizdi.
Keıbir moraldyq júıeler erejelerge qol suǵylmaıdy dep qaraıdy. Mysaly, Rım-katolık shirkeýi adamnyń jazyqsyz ómirin qııý árqashan durys emes dep sanaıdy.
Keıde bala týý kezinde náresteniń bas súıegi qysylyp qalyp, ony shyǵaryp alý múmkin emes bolǵanda osyndaı sát týady. Mundaı jaǵdaıda eshqandaı áreket jasalmasa, ana da, bala da qaıtys bolady. Bosandyrýdyń tásilderi jetilmeıinshe, osyndaı sáttegi shyǵar sheshim – eki ólimge jol bermeý, ıaǵnı náresteniń bas súıegin syndyrý. Sábı qaıtys bolady, biraq anasy tiri qalady. Katolık dini elderinde mundaı tásilge tyıym salynǵan. О́ıtkeni bul náresteni tikeleı óltirý bolyp sanalady. Sonyń saldarynan tiri qalýy múmkin áıel de qaza tabady.
Ýtılıtarızm buǵan qarama-qarsy. Onyń negizin qalaýshy Djeremı Bentam kez kelgen zań, ádet-ǵuryp nemese moraldyq ereje jóninde «Munyń ne qajeti bar?» dep suraıdy. Iаǵnı sol arqyly azapty azaıtyp, baqytty kóbeıtýge bola ma? Bentam men onyń izbasarlary mundaı tásildi aqsúıekterdiń artyqshylyǵy, qul saýdasy, daýys berý jónindegi shekteýler sekildi máselelerde qoldanǵan.
Erejeler tipti ýtılıtarıster úshin de mańyzdy. Djon Stıýart Mılldiń paıymdaýynsha, ereje ata-babalarymyzdyń barshaǵa ıgi ómir ákelýi múmkin áreketter týraly tájirıbesi men aqyl-oıynan quralady. Alaıda, Mıll úshin ereje absolıýtti emes. «О́mirdi saqtaý úshin urlyqtyń ózi ruqsat etilip qana qoımaı, mindetke aınalýy múmkin», deıdi ol.
Biz Gokal salǵan 10 doza vaksına adam ómirin saqtap qaldy ma, joq pa – bilmeımiz. Biraq onyń áreketi ekpeni birneshe kún nemese apta kútetin adamdardyń janyna tynyshtyq ornatty. Oǵan qosa, ol eshteńe urlaǵan joq. Vaksınany laqtyryp tastaǵannan góri ony adamdarǵa salǵan artyq ekeni anyq. Eger Gokal qyzmetinen qýylyp, jaýapqa tartylmaǵanda tipti keremet bolar edi.
Gokalǵa jasalǵan ádiletsizdikten vaksınalaýǵa jaýaptylar basshylyqqa alýy tıis, aqylǵa qonymdy erejelerdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsinemiz. Los-Andjeleste klınıkalardan tys kútý rejimi jasalyp, resmı emes bolsa da ekpe ekti. Los-Andjeles okrýgi qoǵamdyq densaýlyq saqtaý departamenti densaýlyq saqtaý uıymdaryna paıdalanylmaǵan dozalardy tastamaýyn surady. Izraılde vaksına salý tobyna kirmeıtinder jaqyn mańdaǵy ortalyqta ysyrap bolatyn vaksınalar týraly mátindik habarlama alady. Osy mysaldar kórsetkendeı, ómirdi saqtaıtyn vaksınalardy laqtyrǵannan góri tıimdi paıdalanǵan qısyndy.
Bul oqıǵadan alatyn taǵy bir sabaq, naqty erejeler bolmaǵanda nemese erejelerdi qurastyrǵandar oılamaǵan jaǵdaıda jaqsylyq jasaýǵa talpynatyn adamdardy jazalaý durys emes. Mundaı jaǵdaıda adamnyń barshaǵa qolaıly sheshim qabyldaýyna ruqsat etilýi tıis.
Pıter SINGER,
Prınston ýnıversıtetiniń bıoetıka professory jáne «Siz saqtaı alatyn ómir» kommersııalyq emes uıymynyń negizin qalaýshy
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org