Jańadan ǵalam qaqpasyn ashqan Zeńgi baba túligi – Sıyr jyly jaıly el aýzynda saqtalǵan «Kiretin ekinshi jyl sıyr eken, Túrlengen neshe túrli quıyn eken, Aq, qyzyl, kk jáne de qara sıyr, Aq sıyr qaǵynǵan jyl qıyn eken» dep keletin kne shýmaq bar. Baıqaǵandaryńyzdaı, joǵarydaǵy jyrda bes tústiń ataýy aıtylyp tur. Negizinen alǵanda, jyldardy tústerge blip esep júrgizý – ejelgi tamyrymyzda bar dúnıe.
Iаǵnı kóne túrkiler buny «jaryn esebi» dep ataǵan. Bir jaryn 60 jyldan turady. Osy merzimde 12 jyl ataýy bes dúrkin qaıtalanatyndyqtan, qatelesip ketpes úshin olarǵa bes túrli tús jáne bes túrli materıaldyq zat ataýyn bergen. Mysaly, aq, sary, qyzyl, qara, kók deıtin bes túrli túske: temir, aǵash, topyraq, ot, sý sııaqty materıaldyq ataýlardy qosa qoldanǵan. Bular «jaryn esebin» júrgizgende jańylyspaý úshin qajet bolǵan syńaıly.
Joǵarydaǵy «jaryn esebin» ǵulama ǵalym Máshhúr Júsip jazbalarynan jáne Shákárim qajynyń eńbekterinen ańǵarýǵa bolady. Mysaly, Ahat Shákárimuly óziniń 1992 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 11-shi sanynda jarııalanǵan «Meniń ákem, halyq uly – Shákárim» atty kólemdi esteliginiń 34-shi betinde «Bir kúni ákeıden «Qazaq buryn qandaı dinde bolǵan?» dep suradym deıdi. Ákeı: «Qazaq atanǵany – Noǵaılydan bólingen soń musylman bolǵan. Oǵan deıin eski túrkiniń maýjýsı dinderi bolǵan. Eski túrikter Qudaı jaratqan zattardyń eń qasıettisi bes nárse dep bilgen. Olar: ot, topyraq, sý, temir, ósimdik (aǵash)... jáne osy nárseni 12 jyldyń atyna qosyp, 60 jyldyq uly múshel etkeni de sondyqtan edi», dep aıtqan sózin keltiredi. Osy derekten-aq «jaryn esebi» qazaqtyń burynǵy tanymynda bolǵanyn baıqaımyz.
Sol sııaqty ǵulama oıshyl Aqjan Mashanıdyń eńbekterinde de kóne jyl sanaý úlgisi 60 jyldyq múshel esebi jaıly aıtylady. Ǵulama ǵalym, múshel degenimiz – ýaqyt ólshemi, osy arqyly kúnniń, aıdyń, jyldyń esebin aıyramyz deı otyryp, alpys jyldyq múshelge (jaryn esebi) toqtalypty. Iаǵnı 12 jyl bir múshel ony bes saýsaqqa kóbeıtý arqyly 12 h 5 = 60 jyl shyǵady. Bul barlyq kóne Shyǵys eline ortaq esep, deıdi. Onymen qoımaı múshel kestesiniń alpys jyldyq esebin jazyp ketipti (ál-Mashanı A.J.Ál-Farabı kópiri: maqalalar, - Almaty: «Alataý» baspasy, 2005, 239-240 bb).
Jaryn esebi boıynsha bıyl – túsi aq, temir Sıyr jyly kirip jatyr. Etnograf ǵalym Myńbaı Ysqaqovtyń 1980 jyly Almatyda jaryq kórgen «Halyq kalendary» atty eńbeginde: túrki tektes halyqtardyń barlyǵynyń jyl qaıyrý esebinde «sıyr» ataýy bar degendi aıta otyryp, bul termındi – altaılyqtar (tileýitter) – úı, ózbek pen uıǵyr – sigir nemese ınák, tatar-bashqurt tilinde – sıyr, túrikmenshe – sıyr, tybasha – ınek, noǵaısha – syǵyr dep ataıtyny jaıly málimet beredi.
Sol sııaqty joǵaryda atap ótken jaryn esebin zertteýshi belgili otandyq astrolog Elena Topolskaıanyń jazýyna qarasaq, bıylǵy Sıyr jylynyń eń berik stıhııasy – temir. Bul degenimiz – bank sektory ózin senimdi sezinetin, zań ǵylymyna, memlekettik basqarýǵa qatysty barlyq nárse jaqsy bolatyn jyl. Sonymen qatar memlekettik retteý eń qolaıly deńgeıde bolady, barlyq jaǵdaıat jaqsarady jáne jańa bastamalar men qundylyqtardy qaıta baǵalaýdyń ýaqyty keledi depti astrolog hanym.
Sıyr jyly týǵan adamda bolatyn minez-qulyq sıpaty jaıly zertteýshi etnograf Qalban Yntahanulynyń ótken jyly «О́rnek» baspasynan shyqqan «Qazaqsha músheldik jyl sanaý» atty eńbeginde, bul jyly dúnıe esigin ashqan pende eńbekqor qajyrly keledi, sondaı-aq minezi salmaqty, jaýapkershiligi mol, tózimdi, ádiletsúıgish, maqtanshaqtardy unatpaıtyn sıpaty basym bolýmen qatar, otbasy-oshaq qasy úshin aıanbaı ter tógedi jáne ómirde baısaldy bolýymen erekshelenip turady depti. Atalǵan eńbekte, bul jyly týǵan adamdarda, tuıyqtyq, saıaq júrý sııaqty áttegen-aılar da bolatyny týraly aıtylǵan eken.
Qazaq tarıhynda Sıyr jyly týǵan ataqty tulǵalar jeterlik. Atap aıtsaq, elin jaýdan qorǵaǵan Jabaı batyr Qarabıuly (1697 jyl), Baıanbaı batyr (1709 jyl), Jarylǵap batyr (1733 jyl), Qabylısa jyraý (1733 jyl), aǵartýshy Ybyraı Altynsarın (1841 jyl), dastanshyl aqyn Qashaǵan Kúrjimanuly (1841 jyl), memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Baıqadam Qaraldın (1877 jyl), Sanjar Asfandııarov pen Júsipbek Aımaýytov (1889 jyl), Uly Otan soǵysynyń batyrlary Narsutbaı Esbolatov (1913 jyl) pen Álııa Moldaǵulova (1925 jyl), ataqty kompozıtorlar Muqan Tólebaev (1913 jyl), Nurǵısa Tilendıev (1925 jyl) jáne ánshi Nurǵalı Núsipjanov (1937 jyl) t.b. myqtylar dúnıege kelgen eken.
Halqymyz sıyr túligin yrystyń kózi dep bilgen. El arasynda: «Sıyr alsań tanyp al, tanymasań tarǵyl al» deıtin támsil aıtylsa, «Sıyr baqtym degenshe, sıdań qaqtym deseıshi» degen rızalyq lepeste tirkes te saqtalǵan. Sol sııaqty, Zeńgi baba túligi jaıly «Sıyr berseń sútti ber óńkeı mama, Keń óriske shubyrtyp óziń baǵyp, Keshke jaqyn qoraǵa ákep qama» dep bastalyp:
Taǵy bir tilek tileıin,
Bergenińdi bileıin,
Qos jegýge jaramdy,
Ylǵı óńsheń ógiz ber,
Jup-jubymen segiz ber,
Buqalary áýkeli –
Shúıdeleri bileýdeı,
Aıaqtary tireýdeı,
Árbir tústen segiz ber.
Sáıgel tıse móńkigen,
Oqyra tıse jóńkigen,
Ala bas jip estirge,
Murynyn týra testirgen,
Quıryǵynda shoǵy bar,
Japalap tastar boǵy bar,
Daýysy bar qazandaı,
Múıizi bar jyltyldaq,
Býyny bar syrtyldaq,
Zeńgi baba túligi,
Sıyr bassyn úıińdi,
Sıyr bassa úıińdi,
Syımaı bassyn úıińdi, dep keletin bata ispetti aıtylatyn tolǵaý bar. Osynda aıtylǵan bul jyly «Sáıgel tıse móńkigen, Oqyra tıse jóńkigen...» janýardyń jaqsy sıpaty buıyrsyn. Qaýymymyz sıyrdyń búıregindeı bólshek emes, ógizdiń bula kúshindeı birlikte bolǵaı!