Sóz soıyl №102

Sıpaǵandy bilmegen

Sıyr jylynda jańadan saılanǵan bastyq — jas peri fermadaǵy atakásipten qalyptasqan úrdis-úlgini tárk etip, bár-bárin, ǵylymı negizde jańadan bastaýǵa qulshyna kiristi.

Bir jornaldan oqyǵany boıynsha, aldymen mal turaǵyna estetıkalyq sán berý kerek dep sheshti de, sıyr qoranyń qabyrǵasyn túrli-tústi sánge boıap, ózinshe órnektep ózgeshe etti de, uzynnan uzaq orta jolǵa túgi jyltyr tósenish tósetip tastady.

E, nesin aıtasyń, sıyr ekesh sıyr da bul kóz jaýyn alar jalt-jultqa ózgeshe qarap, bir túrli kerbez qımylmen kerdeń qaǵa kirip shyǵady. Túrli-tústi qabyrǵaǵa kóz janaryn tóńkere «Áp, bárekeldi!» degendeı móńirep qoıady.

Degenmen, ázirshe bul ózgeshelikke bola sút molaıa qoıǵan joq. Ferma bastyǵy munymen toqtalmaı, taǵy bir jornaldan oqyǵany bar: sıyr qoraǵa dep gúl tektes ósimdikterdiń nesheme túrin aldyrtyp, ár-ár jerge túp-tamyryn topyraqpen kómkerdi de tastady. Sán-saltanatqa bólenip, qora ishinen jupar ıis ańqyp tursa da, aǵyl-tegil sút aǵyny baıqalmady.

Jas peri taǵy bir jornaldan túıgeni boıyn­sha, qoranyń kirer basy men túp qýysyna radıomagnıtofon ornatyp, nebir áýezdi án-kúıdi tamyljyta shyrqatyp qoıdy. Al osy bir irgeli iske dep satyp aldyrtqan nán roıal­di orta tusqa oıyp ornatyp, ony oınaı alatyn mamandy aýdan ortalyǵynan arnaıy aldyrtyp, kúnine bes mezgil sımfonııalyq áýezdi qalqytty. Biraq, sıyr bitkenniń jú­ris-turysynda mıpazdyq baıqalyp, áýezge eltı qulshyna kúıis qaıyrǵanymen, jasalǵan jańalyqtarǵa tosyrqaǵandyqtan bolar, berer sút shamasy burynǵysynan kúrt azaıyp ketti...

Buǵan bulqan-talqan bolǵan jas maman, ǵylymı negizdegi zamanaýı jańalyqtyń bár-bárine qoldy bir-aq siltep, sıpaǵandy bilmes sıyr ataýlyǵa atakásipten qalyptasqan úrdis-úlgi boıynsha aldyna qushaq-qushaq kók shóp tastap, satyp alǵan roıaldan naýa jasap, oǵan jemniń eki-úsh túrin toltyryp, bir ýaq syrtqa shyǵaryp, jaıyltyp, bulaq sýymen sýaryp edi, ertesine-aq sút shirkin aǵyl-tegil aǵytylyp, ydys-aıaǵyna syımaı asyp-tógilgeni bar...

Arkadıı ININ

 

Men jaıly mátelsymaqtar

Súzegen sıyrǵa táńiri múıiz bermeıdi.

 

Semiz ógizden aryq buqa artyq.

 

Aryq ógizge uzyn múıiz ne kerek.

 

Buzaýlar ortasynda buzylǵan buqa júredi.

 

Jelge jelindegen – muzǵa buzaýlaıdy. Aıaz múıizdi qysady, múıiz sıyrdy qysady.

 

Bir úıde eki áıel bolsa – oıran,

Bir úıde eki sıyr bolsa – aıran.

 

Sıyr múıizdi ógizde kúsh joq,

   О́giz múıizdi sıyrda sút joq.

 

Sıyrdy soıǵannan saýǵan tıimdi.

 

Sút bermegen sıyrdan – shaıqatyq bergen eshki artyq. Súzegen buqa múıizin jasyrmaıdy.

 

Jaman sıyr jazda buzaý­laıdy.

 

Sıyr baqtyq – sıdań qaq­-

tyq.

 

Buqany malym bar deme.

 

Sútsiz sıyr súzegen.

 

Boldyrǵan sıyr molaǵa súı­kenedi.

 

Býaz sıyr súzispeıdi.

 

Sıyr jyly ashylǵan bal

 

Basqa jyldaı emes sıyr jylynyń da, basqa maldaı emes sıyr malynyń da ereksheligi men túrli-túrli qasıetteri de kóp. Biraq muny ekiniń biri túgili, múıizi qaraǵaıdaı eki ǵylym doktorynyń basyn ógizdiń shekesine qosyp qaınatsań da bile bermeıdi, bile bergender qulaǵyna ile bermeıdi. Endeshe, men aıtaıyn, sizder tyńdańyzdar. Iаǵnı sıyr jyly sıyrdyń sıqyrly syrlary týraly bal ashyp kóreıin.

«Súzegen buqa múıizin ja­syrmaıdy». Iаǵnı sıyr jyly týyp, sıyr jyly bastyq bol­ǵan adam sıyr minezdi, sıyr múıiz­di súzegen bolady jáne ol sú­zetinin jasyrmaıdy. Qa­ra­maǵyndaǵylarmen sıyrsha múıiz­desip, sıyrsha alaıysyp kún ótkizedi. Mundaılarǵa egiz buzaýlaǵan urǵashy qara sıyrdyń sútine spırt pen konıak qospaı-aq sıyrsilekeı, sıyrburshaq, sıyr­jońyshqa, sıyrquıryq shóp­terin dıirmenge tartyp, kelige túıip, shıkideı jegizse «aq jyny» basylady.

«Súzegen sıyrǵa qudaı múıiz bermeıdi». Iаǵnı sıyr jyly týyp, sıyr jyly ekinshi nemese úshinshi ret turmysqa  shyq­qan áıel súzisetin sıyrdaı silkilespeı nemese uryspaı-qa­ǵyspaı, qaǵynbaı qarap otyra­ almaıdy. «Sıyr sıpaǵan­dy­ bilmeıdi» degendeı, mundaı­lar­dy sylap-sıpamaı-aq, urys-qa­ǵystyń aıaǵyn aqyryn sıyr­quıym­shaqtatyp baryp, sıyr izine sa­lyp jibergen jón bolady.

«Jaman sıyr jazda buzaý­laıdy». Iаǵnı sıyr jyly tusaýy kesilip, sıyr jyly kúıeýge shyq­qan áıel neshe bala tapsa da ylǵı mezgilsiz ýaqytta issaparda júrip, kýrortta júrip te bosanady.  Mundaıda onyń balasynyń kindigin múıiz sapty pyshaqpen kesý kerek. Áıtpese kelesi balasyn munan da jaman jerde týady.

«Eki úıge bir kóseý» (jum­baq: sıyrdyń tili, qos tanaýy).  Iаǵnı sıyr jyly báıbi­she ústine toqal alǵan nemese to­qal ústine naqsúıer izdegen tiri erkek ózin ystyq (nemese is­tik) kóseý ústinde otyrǵandaı sezinedi. Bul kezde ol múıizdi iri qaradaı  ókire me, álde ókine me, ózi biledi. (Obaly sıyr jylyna bol­syn). Amal joq, muny «sıyrma quıryq» sózben jubatasyń.

«Sıyr baqtyq – sıdań qaqtyq». Iаǵnı sıyr jyly týmasa da sıyr jyly qosylǵan áıeliń ár sıyr jyly shanysh­qaq tıgen sulý sıyrdaı úıde tur­ma­sa, ony sıdań qaǵyp izdeseń, sıyr sáskede ǵana sıyr tektes erkekter arasynan tabasyń. Qazaq yrymynda sıyr jyly týǵandar sıyr baýyzdamaıtyny sııaqty, sıyr jyly qosylǵandarǵa da bul jyly aıyrylysýǵa bolmaıdy.

«Buqany malym bar deme». Iаǵnı sıyr jyly týǵan kúıeýiń boıdaq bolsa... keshirińiz, qaı­na­ǵań sıyrymen ajyrasyp, ke­shirińiz, áıelimen ajyrasyp, sodan áýkesi salbyrap, aýsyl sıyrdaı aýzynan sýy aǵyp áıelderge buqasha qarasa, kelin-aý, ony kóp ýaıymdama. Dese de «buqa ıesine buzaý joq» degendeı, buzaýsyz kelse oǵan taǵy ókpelemegen jón. Sátin salsa, bir kúni buzaýly sıyr taýyp ákelýi ábden múmkin.

«Nıeti jaman buqa buzaýmen jaıylady». Báıbishe, eger sıyr jyly súndettelgen shalyńyz sıyr jyly pensııaǵa shyqqanmen, onyń «jigitshiligi» men jaman oıy pensııaǵa shyqpaıdy. Keıde  oıda joqta oqyrasy qozyp qoqańdasa, ony o...sıyrdaı qyla kórmeńiz. «Bas biletin ógizge «ók» degenniń ózi ólim» degendeı, shaldýar shalyńyz bas biletin «ógiz» bolsa eshteńe búldirmes, oǵan «ók» demeı-aq qoıyńyz. Bos tulypqa móńirep júrgenin kesh bilip óńkildep ózi-aq keledi.

«Qasharym-aý, qasharsyń, bu­zaýlaryńda sasarsyń». Iаǵnı sıyr jyly qulaǵy men mu­ryny tesilgen sıyrdaı sıyqsyz bal­dyzyń úıde baılasań da turmaı, qashaq qashardaı qashyp ketti deıik. Jeńgesi aıtqandaı, «býaz qasharyń buzaýyn ertip» ózi de kelip qalar. Biraq oǵan bir aýyz sóz aıtpa, onda ol móńkýi de, tipti múńkýi de múmkin. Ekeýinen de saqtan. Sıyrdyń tepkeni jyl­qy tepkennen  de jaman bolady.

«Sıyrǵa sý kórsetpe». Bul máteldiń eki jaǵy bar. Iаǵnı sıyr jyly úılengen erkekke sıyr jylynda áıel kórsetpe. Sol sııaqty sıyr jyly turmysqa shyqqan áıelge erkek kórsetpe. Eger bular bir-birimen súıisip qalsa da, súzisip qalsa da aıyrý qıyn bolady. О́ıtkeni mundaılar qarasan kelgen sıyrdaı mezgilsiz móńireıdi, ne adamsha óńireıdi. Sıyrdyń ádeti qashanda osyndaı.

«Sútsiz sıyr súzegen». Iаǵnı kámeletke tolmasa da sıyr jyly turmysqa shyqqan ári sıyr jyly egiz qyz týǵan áıeldiń súti sápsem az bolady. Biraq urys-qaǵysy óte kóp bolady. Ura almasań da buzaýtis qamshyny tusyńa ilip qoıa sal. Biraq qamshy jumsama. О́ıtkeni qamshy sıyr terisinen órilgen ǵoı. Aınalyp kelip ózińe tııýi múmkin.

«Boldyrǵan sıyr molaǵa súıkenedi». Iаǵnı sıyr jyly qosylǵan erkek te, áıel de qartaıǵan kezinde jáne ár sıyr jyly erinshek, kóńilshek, kúshenshek, urysqaq, urynshaq, qyzǵanshaq, ashýlanshaq, ja-ńylshaq, umytshaq, t.b... qaq... shaq... minezderi bolady. Ekeýi­ de ornynan sıyrshalap tu­ryp, aqsaq sıyrsha taıaǵyna súıe­nip kelip, qotyr sıyrsha súı­kenip «soǵysady». Sol kezde «qash­paǵan qashardyń ýyzyn» berem deseń, qaıtadan ornyna baryp jyǵyla salady.

 

Kenje AHMETULY