Batys Qazaqstan oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy bıyl halyq jyrshysy Marabaı jyraýdyń týǵanyna 180 jyl tolýyna oraı «Marabaı tanym» jobasyn bastady.
Joba aıasynda jyraýdyń rýhanı murasyn naqtylaý, júıeleý, onyń ómirbaıandyq derekterin tolyqtyrý, júıeleý, estelik materıaldardy jınastyryp, ǵylymı aınalymǵa engizý, jeke jınaq etip shyǵarý josparlanǵan.
Bir qyzyǵy, 1841-1898 jyldar aralyǵynda ómir súrdi delinetin Marabaı jyraýdyń ómir jolyna qatysty derekter tym mardymsyz. Jyraýdyń jas kezinen óleń-jyrǵa qumar bolyp, jyraýlyq ónerge mashyqtanǵany, ataqty Shernııaz (1817-1881) aqynnan úlgi alǵany. Qarabýra Jumyrbaı, Kókeıqyz, Bazar, Qashaǵan, Súgir aqyndarmen aıtysqany aıtylady.
Marabaı jyraýdyń qazaqtyń epostyq jyrlaryn kóp bilgeni, N.Ilmınskıı Marabaıdan «Er Tarǵyn» jyryn jazyp alyp, 1862 jyly jeke kitap etip shyǵarǵany belgili. Ybyraı Altynsarın 1879 jyly «Qazaq hrestomatııasyn» qurastyryp shyǵarǵan kezde osy Marabaı jyrlaǵan «Qobylandy batyr» jyrynyń bir taraýyn «Taıbýryldyń shabysy» degen ataýmen engizgen eken.
Áıgili Abaıdyń ózi Marabaıdyń jyr-dastandarymen jaqsy tanys bolǵan dep jazady «Abaı» ensıklopedııasyndaǵy derekte.
«Osy qazaq halqynda siz biletin iri aqyn kim?» dep suraǵan Kókbaıǵa Abaı:
«Qazaqta Marabaıdan artyq aqyndy men bilgen emespin», degen eken. Uly aqyn Marabaı shyǵarmalaryn bilip qana qoımaı, oǵan osylaısha joǵary baǵa bergen» dep jazady A.Áýbákirova.
– Osyndaı bıik baǵasyna, tiri keziniń ózinde tanymal bolǵanyna qaramastan Marabaı jyraýdyń ómirinde aqtańdaq óte kóp, – deıdi batysqazaqstandyq zertteýshi, oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵynyń redaktory Nurlan Sádir. Ol jyraý shyǵarmashylyǵy men ómirbaıandyq derekterin zerttep, zerdeleý jumysyn bastap ketken eken.
Birinshiden, Marabaı týraly derekterdiń bárinde «Batys Qazaqstan oblysynyń Terekti aýdanynda dúnıege kelgen» dep jazylady. Alaıda Nurlan Qýanyshuly jyraýdyń qazirgi Bórli aýdany aýmaǵyndaǵy Aqsý aýyldyq okrýgine qarasty Jańaqonys aýylynda týyp, sol jerde ómir súrgenin aıtyp otyr. Erterektegi derekterde jyraýdyń aýyly Qarashyǵanaq bolysy Kóbenkól mekeni dep atalǵan. Al bul jer 1960 jyldarǵa deıin Terekti aýdanyna qarap kelgen eken.
Marabaı jyraýǵa qatysty áli bir izge túspeı kele jatqan másele – onyń ákesiniń esimi. Qazirgi jarııalanyp júrgen derekterdiń birazynda Marabaı Quljabaıuly dese, keıbir málimetterde Qulbaıuly dep keledi. Tabyn rýynyń shejire tizbeginen Marabaı jyraýdy «Zeınolla moldanyń balasy» degen joldar da kezdesken.
– Meniń oıymsha Qulbaı esimi durys sııaqty, óıtkeni M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty mamandary Batys Qazaqstan oblysyna jasaǵan ekspedısııa barysynda el arasynan jınaqtalǵan materıalda Marabaıdyń ákesiniń esimi Qulbaı dep atalady. Osy ınstıtýttyń qoljazba qorynda Marabaıdyń Qarabýra Jumyrbaımen aıtysqanda: «Ákem aty – Qulybaı, О́z atymdy surasań, Oraldan ozǵan Marabaı. Sóz aıtpaımyn kisige, Jan-jaǵyma qaramaı...» degen sózderi saqtalǵan. Marabaıdyń Esjan, Dosqaı, Qulqaı, Izbas, Itemgen esimdi uldary bolǵan. Izbastyń balasy Salyq Shyńǵyrlaý aýdanynyń Tiksaı aýyl sovetinde tóraǵa bolǵany týraly málimet te atalǵan ınstıtýt qoryndaǵy derekte tur, – deıdi Nurlan Sádir.
Marabaı jyraýdyń keıingi urpaqtary týraly derektiń tym tapshy bolýy keńestik qýǵyn-súrginge baılanysty bolýy múmkin. Batys Qazaqstan oblysynda 1928-1937 jyldar arasynda «halyq jaýlaryn» áshkereleý, Keńes ókimetine jat elementterdi qýdalaý qarqyndy júrgen, ásirese buryn ataǵy shyqqan, elge bedeldi bolǵan baı, molda, atqaminerler, tipti orta sharýalar erekshe qýǵynǵa ushyraǵan. Sol sebepti kóp halyq Ishki Reseı jerine ketip, bas saýǵalaǵan. Marabaı urpaqtary da osynaý qýǵyn-súrginge ushyraýy bek múmkin. Qazir jyraýdyń týǵan jerinde júrgizilip jatqan zertteý jumystary osy aqtańdaqtardy barynsha aıqyndaıdy dep oılaımyz.
Jyraý mereıtoıyn uıymdastyrýshylar bıylǵy kúzge qaraı respýblıkalyq deńgeıde ǵylymı konferensııa uıymdastyryp, onyń materıaldaryn jınaq qylyp shyǵarmaq. Qazirdiń ózinde oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy is-sharalar tizbegin júıeli uıymdastyryp, el-jurtqa nasıhattaý jumysyn belsendi júrgizýde. Zertteýshi Nurlan Sádir jyraýdyń atamekenine arnaıy saparmen baryp qaıtty. Batys óńirinde jyraýlar mektebin damytý maqsatynda jasóspirimder arasynda aýdanaralyq onlaın jyrshylar estafetasy ótkeli otyr. Halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵynyń áleýmettik jelilerdegi paraqshalarynda Marabaı jyraýdyń mereıtoıyna baılanysty derekter únemi jarııalanyp, jurtshylyqty qulaqtandyryp keledi.
Munyń bári resmı mádenı mekemelerdiń kúndelikti jumysy ǵoı. Jaqynda estigen jandy eleń etkizgen erekshe oqıǵa boldy. Oral qalasynda turatyn Ertarǵyn Dáýletqalıev degen azamat 10 naýryz kúni dúnıege kelgen ulyna Marabaı dep at qoıdy! Osylaısha Marabaı esimi araǵa eki ǵasyrdaı ýaqyt salyp, qaıta jańǵyrdy. Marabaı jyraý jyrlaǵan batyrlar jyry sıkliniń ishinde shoqtyǵy bıik shyǵarmanyń biri – «Er Tarǵyn» dastany bolsa, búgin osy eki tulǵanyń esimi dúnıege shyr etip kelgen sharananyń tólqujatyna qosaqtalyp tústi. Esimi erekshe sábıdi perzenthanadan shyǵarý sátinde onyń ata-anasy men týysqandarynan bólek, Batys Qazaqstan oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Saıran Dúısentegi, oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵynyń dırektory Máýlet Jubatov jáne jergilikti ónerpazdar arnaıy keldi. Uly jyraýdyń esimin ıelengen sábıdiń ata-anasyna estelik syılyq tabys etken Saıran Temirǵalıuly kishkentaı Marabaıǵa baqytty da uzaq ǵumyr tiledi. Bul aldymen halyq jyrshysyna kórsetilgen qurmet bolatyn.
Batys Qazaqstan oblysy