Kıberqylmysty qalaı noqtalaýǵa bolady?

Alaıaqtyqty anyqtaý – kúrdeli is

«Arzan aldaıdy» degen ras. Alaıda jurttyń kóbi qym­bat­tyń quny jaıshylyqta tús­peı­­tinin áli túsine qoımaǵan sııaq­ty. Arzanǵa júgiremiz dep aq­shasynan aıyrylyp qalyp jat­­qan­dardyń kóbi alaıaqtardyń osy arbaýyna túsip qalady. Saıt­­ta kórsetilgen telefonǵa ha­bar­­lasqan jurt saýdagerler kór­­setken bank esepshotyna al­dyn ala tólem jasap otyr­ǵan. Jeme-jemge kelgende bul shot­tardyń da ózge bireýlerdiń atyna rásimdelgeni belgili bo­lyp otyr. Shottaǵy aqshany she­ship alǵannan keıin olar abo­nent­­­tik nómirlerdi laqtyryp tas­­tap otyrǵan. Osylaısha, bir­de-bir kólik satpaı, qaltasyn qa­lyń­datyp alǵan ekeý arzan «Lada» alamyz degen deni jastar men egde kisilerdi san soqtyryp ket­­ken. Is bitti, qý ketti degen osy.

IIM Krımınaldyq polısııa departamentiniń Kıber qyl­mysqa qarsy kúres ortalyǵynyń basshysy Ýaıs Erekeshtiń habarlaýynsha, 2021 jyl bastal­ǵaly eki aıda elimizde ınternet alaıaq­tyq­qa qatysty 4 myńǵa jýyq qyl­mys jasalǵan. Al ótken jy­ly qańtar, aqpan aılarynda osyn­daı 1700-deı derek tir­kel­gen eken. Aımaqtardyń arasynda ınternettiń múmkin­di­gin paıdalanyp, alaıaqtyq jasaı­tyn­dardyń sany Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalary men Qaraǵandy oblysynda basym. Bıyl bul qylmystardyń 400-den astamy ashylsa, ótken jylda nebári 170 is sotqa joldanǵan.

Kıber qylmyskerlerdiń eń kóp qoldanatyn tásili – bank qyzmetkeri atynan habar­la­syp, aqsha aýdarymyn jasatý jáne belgili saıttarǵa jal­ǵan habarlandyrý jarııalap, aldyn ala tólem jasatý. «Alaıaq­tyqtyń bul túrlerin óte jaqsy meńgerip al­ǵan qýlar qu­ryqtaryna túsire­tin qurban­daryn tutynýshy retin­de aldyn ala jan-jaqty «zerttep» alady. Kimmen, qandaı jaǵ­­daı­da qalaı sóılesý qajettigin olar jaq­sy biledi. Sosyn mun­daı qıtur­qylyqty bir ǵana adam jasaı almaıdy. Joq degende 2-3 adam birigip, naqty bir jos­par boıynsha áreket etedi», degen Ýaıs Ábýbákiruly ınternet alaıaqtardy anyqtaý óte kúrdeli ekenin de jasyrmady.

 «Telefonnyń ar ja­ǵyn­daǵy adamnyń aram oıy bar-joǵyn tap basyp bilý, dál sol sátte aqparattyń aq-qarasyn tekserý de qıyn. Bylaı qarasań bári zańdy sekildi – habarlandyrý resmı saıtta jarııalanǵan, satylatyn taýardyń fotosy tur, kórsetilgen nómirge habarlassań, telefonyn alyp, jónin aıtyp túsindiredi. Nemese «bank qyzmetkeri» retin­de bank usynǵan qyzmet túrin tú­sinikti tilde jetkizip, seniń jeke má­limetterińdi, aty-jónińdi bilip turady, aqsha aýdarymy týra­ly «saýaty» da az emes. Osy­laı­sha senimge kirýdiń, adam psıhologııasyna áser etýdiń joldaryn tolyq «zerdelep» alǵan alaıaqtardy áshkereleý de ońaıǵa soqpaı tur», deıdi ol. Sebebi, polısııa qyzmetkerlerine qylmys tirkelgennen keıin aqsha aýdarymy qaı qalada jasaldy, qaı bank­tiń esepshotyna jiberildi, qarjy kimniń atyndaǵy kartochkaǵa aýdaryldy, qaı bankomattan sheshilip alyndy degen suraqtarǵa naqty jaýap tapqansha biraz ýaqyt ólti­rý­ge týra keledi. Onyń ústine bank­ten mundaı málimetterdi alý úshin sanksııa alý, alǵan kúnniń ózin­de tirkelgen kartochkanyń ıesin tabý da tez emes. «Al mundaı kez­deri ýaqyt bizge qarsy «oınaıdy». Sebebi, kıber qylmystyń qyr-syryn myqty meńgerip al­ǵand­ar bir kúnniń emes, sanaýly sa­ǵat­tyń ishinde-aq izderin sýytyp úlgeredi», deıdi polısııa qyz­met­keri.

Kompıýter, smartfon, planshet jáne basqa tehnologııa­lar­dy qylmys áleminiń jańa «saty­synda» «sátti» paıdalanyp, talaılardy taqyrǵa otyrǵyzyp ketip júrgenderdiń ishinde hakerler de bar. Olardyń arasynda nesıe uıymynyń atynan bank klıentterine qońyraý shalý úshin abonenttik nómirlerdi aýystyryp alatyn alaıaqtar da jıi boı kórsete bastady. Qazirgi tańda abonenttiń telefon nómirin ózgertetin nemese jasyrýǵa múmkindik beretin baǵdarlamalar ınternette óte kóp ári qoljetimdi. Osynyń ózi hakerlerge qarsy kúresti qıyndatyp otyrǵan faktorlardyń biri.

Aqsha aýdarymyn jasaıtyn kezde nemese jeke derekterdi alý ba­rysynda alaıaqtar ádette áleý­met­tik jelilerdegi akkaýnttar men elektrondy shottardy utqyr paı­da­lanady. Kıber qylmyspen kúre­setin mamandar ınternet alaıaq­tar­dyń áleýmettik ınjenerııa ádis­terin sheber qoldanyp qana qoı­maı, ýaqyt talabyna qaraı tez beıim­delip, amal-áreketteri men «qural-jabdyqtaryn» jetildirip otyra­tynyn da aıtady. «Bir alaıaq­tyń artynda túrli bank shot­tary, plastıkalyq kartalar, sondaı-aq úshinshi tulǵalarǵa beki­tilgen abonenttik nómirler qol­da­ny­la­tyn qylmystardyń tolyq tiz­be­gi jatatynyn tájirıbede jıi kórip júrmiz», deıdi bul jóninde Ý.Erekesh.

Arzanmen arbaý azaımaı tur

Jaqynda el kóleminde Anti fraud jedel operasııasy ótti. Basty maqsaty – ınternet alaıaqtyqtyń aldyn alý jáne olardy jasaǵan adam­dardy anyqtaý bolyp tabylatyn is-shara iske qosylǵan 3 táýliktiń ishinde 300-den astam qylmys tirkelgen.

Pandemııa saýda-sattyqtyń oflaın emes, onlaın paıdasy kóp eke­nin túsindirdi. Sáıkesinshe ınter­net­te taýar satý nemese belgili bir qyzmet túrin kórsetý týraly habar­landyrý ornalastyrý alaıaq­tyq­tyń eń kóp taraǵan túrine aınalyp shyǵa keldi. Ádette, tis­qaq­­­qan alaıaqtar qurbandaryn tó­men baǵamen, taýarlardy tez jet­kizýmen qyzyqtyrady. Ák­ki­ler satyp alýshylardan úshinshi tulǵalarǵa rásimdelgen shottarǵa ishin­ara nemese tolyq aldyn ala tólem jasaýdy suraıdy. Máse­len, jaqynda elordalyq polısııa qyzmetkerleri Instagram áleý­met­tik jelisinde «Iphone telefonda­ryn arzandaý baǵaǵa satamyn» degen habarlandyrýymen «arbap», 15 adamdy aldap soǵyp, 3 mıllıon teńgeni op-ońaı oljalap ketken jas jigitti ustady.

Mıkrokredıttik uıymdarda onlaın-qaryzdardy zańsyz re­sim­deý de azaımaı tur. Qyl­mys­­kerler ınternet arqyly aza­mattardyń jeke derekterin alý­dyń túrli joldaryn izdeýin toq­ta­tar emes. Birin anyqtap, jolyna bóget qoıyp jatsa, alaıaqtar ekinshi bir tásildiń «tilin» taýyp alyp jatady.

Jaqynda áleýmettik jeli­degilerdi shýlatqan bir keleń­siz jaǵdaı boldy. Tez baıýdyń taǵy bir «tıimdi» tásilin oılap tap­qan shymkenttik áleýmettik jeli­lerdegi taýyp alynǵan qujat­tar týraly habarlandyrýlar­dy da «utymdy» paıdalanyp ketken. Ol jelidegi jeke kýálik­ter­diń sýretterinen derbes derek­terdi alyp, ártúrli oblys tur­ǵyndarynyń atynan 50-ge jýyq onlaın nesıe rásimdegen. Qu­jat­ta­ryn joǵaltyp qana qoı­maı, ınternet alaıaqtardyń qurbanyna da aınalǵanyn keı azamattar «ýaq­­ty­ly qaıtarylmaǵan qary­zy­ńyz osynsha paıyzǵa ósti» degen jeke sot oryndaýshysynan eskertý kelgende bir-aq bilip otyrǵan.

Áleýmettik jelilerde jarnamasy jarq-jurq etip, kózdiń jaýyn alatyn alaıaqtyqtyń taǵy bir túri – tıimdi ınvestısııalardyń «terisin jamylǵan» túrli býkmekerlik keńseler. Ásirese, býkmekerlik stavkalar men bırjalarǵa aqsha salýdy usynatyndardyń arasynda kimniń aq, kimniń aramza ekenin aıyryp bolmaısyń. Bul jerde ońaı ári tez baıýdy ańsaıtyndardy arbap alatyn bir «sıqyr» bar. Ol – qurbandaryn túrli syltaýdy sanamalap, aqsha salýǵa kóndiretin alaıaq­tardyń kepildendirilgen paı­da alýǵa qajetti aqparatqa ıe eken­digine sendire bilýi. Bul aq­pa­rat­­tardyń ishinde túrli oıyn­dar men jarystardyń nátı­je­lerin bol­jaý, tanymal iri kom­pa­nııa­lar­dyń bırjalyq baǵalary da bolýy múmkin.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Mobıldi aferısterdiń «úzdik tásili»

Bank kartalary men depozıtterge qol jetkizýdiń taǵy bir «tanymal» joly bar. Ol – qarapaıym halyqqa ózin «bank ókilimin» dep tanys­tyryp qońyraý shalý. «Bank qyzmetkeri» klıenttiń kartochkasy arqyly bireýlerdiń kúdikti operasııalar jasamaq bolǵanyn aıtyp, operasııany buǵattaý úshin kartadaǵy derekter men onyń art­qy jaǵyndaǵy CVV-kodty naq­ty­laýdy suraıdy. Nemese olar aqshanyń saqtalýyn qamtamasyz etý úshin ózderine tıesili rezervtik saqtandyrý shotyna aýdarýdy usynady. Osylaısha ózderine qa­jet­ti málimetterdi alǵannan keıin sol derekterdiń kómegimen ın­ter­net-bankıngti qosyp, shot­ta­ǵy bar aqshany sheship alady.

Internet alaıaqtardyń qara­pa­ıym tutynýshylarǵa shabýyl jasaýy tym jıilep ketkenine alań­daǵan ekinshi deńgeıli bank­ter jaqynda klıentterine úndeý tastap, málimdeme jasaǵan. Qazaq­sta­ndyq 11 banktiń birlesken má­lim­demesinde alaıaqtyqtyń keń taraǵan birneshe ádisi aıtylyp, olardan qalaı saqtaný kerektigi túsindirilgen. «Qurmetti klıentter! Bankter óz klıentteriniń senimin baǵalaıdy. Jeke máli­met­ter men elektrondy qarjy aýdarymdarynyń qaýipsizdigin joǵary deńgeıde qamtamasyz etedi. Sondyqtan alaıaqtar qolda­ný­shylardyń ózderin aldaý ar­qy­ly aqsha jymqyrýǵa tyrysady. Este ustańyz, alaıaqtar adamdy úreılendirip, oılanyp, jaǵdaıdy baǵamdap úlgerýge múmkindik bermeı, qarajatyn jyldam alýǵa tyrysady. Úreılenbeńiz, muqııat bolyńyz! Biz zııankesterdiń áreke­ti­ne tek birge qarsy tura alamyz», dep aıaqtalatyn qujatta bank ókil­deri alaıaqtardan qalaı saq­taný kerek degen aqparatty kóp­shi­lik­ke taratýda BAQ pen qoǵam­nyń kómegi qajettigin eske saldy.

Búginde eńbektegen baladan, eńkeıgen kárige deıin eń kóp qol­da­nylatyn WhatsApp ta kıber qylmystyń bir quralyna aınalyp úlgergen. WhatsApp arqyly qa­rapaıym halyqqa qońyraý sha­lyp, bank kartasyna depozıt qabyldaýdy usynatyn alaıaqtar bul ádisti de sheber meńgergen. Saýatty sóılep, kúdiktiń bárin seıiltip jiberedi.

Taýarǵa tólengen aqshany aýda­­­­rý men jetkizýdi rastaý úshin alaıaqtar satýshyǵa silteme ji­be­rip, ony toltyrýdy suraıdy. Shyn máninde, bul silteme fı­shıng­tik, ıaǵnı azamattardyń kar­tochkalyq shottary týraly aq­pa­­ratty jınaýǵa arnalǵan. Osy de­rekterdi alǵannan keıin alaıaq­tar jábirlenýshilerdiń banktik shottarynan emin-erkin aqsha aýdara alady.

Qarapaıym halyqty ınternet alaıaqtardan saqtaý úshin ne isteý qajet? Qazirgi tańda qu­zyr­­­ly organdar men kez kelgen bank­tiń qaýipsizdik qyzmetiniń bas­taryn qatyrǵan suraq osy. Kıber qylmysqa qarsy kúres ortalyǵynyń mamandary eń bas­ty­sy – qarapaıym qaýipsizdik sharalaryn esten shyǵarmaǵan jón deıdi. «Búginde biz halyq arasynda qulaqtandyrý, aqparattandyrý is-sharalaryn keńinen qolǵa aldyq. Alaıaqtardan saq bolý jaıly beıne­­rolıkter túsirip, jadynama­lar taratýdamyz. Qaýipsizdik erejeleri týraly nusqaýlyqtardy halyq kóp jınalatyn kórneki jerlerge ildik. Tipti ár páterdiń esigine ilip ketetin turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmetteri úshin tólem konvertterine deıin eskertý aqparattaryn jarııaladyq. Alaıda osy eskertýlerdiń ózi az bolyp tur. Sebebi, jurttyń kóbi qarapaıym qaýipsizdik erejelerin saqtamaıdy. «Banktenbiz» dep habarlassa suraǵan aqparatyn aıtyp bere salady. Túrli saıttarǵa kirip, derbes derekterin jazyp jiberedi. Messendjerlerde aqsha taratamyz degen toptarǵa kirip, jeke má­limetterin joldaıdy. Arzanǵa jú­giremin dep sanyn soǵyp qal­ǵandar keıin sharasyzdyqtan po­lı­­sııaǵa aryzyn arqalap kelip jatady. Keıde ózine qajetti aqpa­rat­ty emes, Instagram-daǵy arzan kúlkige, mánsiz-maǵynasyz vıdeo­lardy kórip, eligip júrgen elge qarap qamyǵyp qalasyń», deıdi máse­leniń taǵy bir shetin shy­ǵar­ǵan Ý.Erekesh.

Túıin

Qazir qyzmet kórsetýdiń 90 paıy­zy elektrondy nusqaǵa ótti. Sonyń nátıjesinde ótken jyly tólem kartalary arqyly 52 trln teńgege 3,23 mlrd operasııa ja­salǵan. Bul 2019 jylmen salys­tyr­ǵanda 1,7 ese artyq degen sóz. Qazirgi tańda 10 operasııanyń 9-y qolma-qol aqshamen jasalmaıdy. Ulttyq banktiń osy jyl­dyń 1 aqpanynda jarııalaǵan dere­gi­ne súıensek, elimizde tólem karta­sy­nyń sany 49 mıllıonnan assa, el aýmaǵynda 203 myń POS-termınal bar eken. Endigi másele – halyqtyń qarjylyq, quqyqtyq saýatyn art­tyrýda bolyp tur. Elimizdiń ár azamaty kıber qylmys pen IT qaýipsizdiktiń eń quryǵanda qara­paıym erejesin bilse, alaıaq­tardyń arbaýyna túspesi anyq. Al ınternet alaıaqtyqtyń eli­mizde rekordtyq kórsetkishke jetýi aq­parat­tyq, IT, qarjylyq saýat­tylyq pen qaýipsizdikke mem­le­ket­tik deńgeıde kóńil bóletin kez kelgenin ańǵartady.