Jol jaǵdaıy kópke deıin Mańǵystaýdaǵy ózekti máselelerdiń biri bolyp kelgen edi. Biraq sońǵy onshaqty jyl kóleminde júrgizilgen jumystar óńirdiń jol sapasyn edáýir jaqsartty. «Qazirgi tańda kólik joldarynyń 80%-nyń sapasy jaqsy jáne bul kórsetkish kóptegen aımaqpen salystyrǵanda kósh ilgeri» deıdi «Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy» RMK Mańǵystaý oblysy boıynsha fılıalynyń mamandary.
Jalpy jol – salǵyrt qaraıtyn másele emes. Jol – ekonomıkanyń kúre tamyry. Sondyqtan joldy jóndeý – qashan da ózekti, al jóndelgen jolǵa kútim kerek. Mamandardyń aıtýynsha, jóndelgen joldardy búldiretin faktorlar az emes. Sonyń ishinde shamadan artyq júk artqan aýyr kólikter asfalt joldarǵa zııan keltirýde. Joldyń tý-talaqaıyn shyǵaratyn aýyr kólikterge qatysty tekserýler únemi júrgizilip keledi. Mysaly, 2020 jyldyń qańtar-qazan aralyǵynda kóliktik baqylaý ınspektorlarymen birlese júrgizilgen reıdtik sharalar kezinde 1207 júk kóligi toqtatylyp, salmaǵy tekserilgen. Nátıjesinde mólsherden kóp júk artyp, zańdy buzǵan tulǵalarǵa 33 mln 90 myń teńge kóleminde aıyppul salynǵan.
Sondaı-aq Baıandy men Atash aýyldarynda bolǵan shýly oqıǵalar joldarǵa quzyrly organdar tarapynan baqylaýdy kúsheıtý qajettigin kórsetken bolatyn. Naqtyraq aıtsaq, 2020 jyldyń shilde aıynda Munaıly aýdanynyń Baıandy aýylynda bolǵan jaıt eldiń nazaryn Mańǵystaýǵa aýdardy. Aýyl azamattary áli qatyp úlgermegen jol tósemelerin qolmen kótergende onyń asty eshteńe tóselmegen qýys ekeni málim boldy. Bul jaıt áleýmettik jelilerge lezde tarady. Osy oqıǵadan keıin Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri B.Atamqulovtyń tikeleı tapsyrmasymen tekserý júrgizilip, óreskel qatelikter anyqtaldy. Jol ınjenerleri jobanyń smetalyq qujattarynyń tolyq emestigin, Baıandy aýylyndaǵy 6 kóshege ortaq bir ǵana qujat jasalǵanyna kóz jetkizdi.
– Qujattarda kóshelerdiń uzyndyǵy, tósemniń qurylymdyq qabattarynyń eni men qalyńdyǵy týraly birde-bir aqparat joq. Budan ózge, merdiger mekeme asfalt-beton qospany tóseý kezinde de qatelesken. Negizgi óńdeýge arnalǵan bıtým shyǵynyn normadan eki esege az kórsetken. Sonyń saldarynan asfalt tósemi men astyńǵy qabaty bir-birimen durys qabyspaı qalǵan. Osynyń barlyǵy joldy salýshy merdiger men qabyldap alýshy ákimdik qyzmetkerleriniń kásibı deńgeıiniń tómendigin baıqatty, − deıdi «Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy» RMK Mańǵystaý oblysy fılıalynyń dırektory Eltaı Taıalıev.
Kóp uzamaı Baıandydaǵy joldyń kem-ketigi tolyq túzeldi. Kináli tulǵalar jaýapkershilikke tartyldy.
Sondaı-aq 2020 jyldyń 23 qyrkúıegi kúni Túpqaraǵan aýdanynyń Atash aýylyndaǵy B.Aqsambaev kóshesine asfalt tóseý kezinde gaz qubyry jol ortasynda qalyp qoıǵany jaıly aqparat eldi taǵy dúrliktirdi. Joldy jobalaýshy seriktestik kóshe boıynda tómen qysymdy gaz qubyry turǵanyn umytyp ketken. Onyń ornyn aýystyrý týraly tehnıkalyq talaptardy aýyldy gazben jabdyqtaýshy mekemege de joldamaǵan. Jol salyp kele jatqan jumysshylar qubyrdy aınalyp ótpeı, sonyń ústinen asfalt tósep tastaıdy. Ulttyq jol sapa ortalyǵynyń aralasýymen gaz qubyry az ýaqytta joldyń astyna jiberildi. О́z isine salǵyrttyq tanytqan merdiger mekeme óz aqshasyna kósheniń osy bóligine jańadan asfalt tósep shyqty.
Mańǵystaý oblysynda kólik joldaryn salýmen aınalysatyn jeke mekeme basshylary ózderine tapsyrys berýshi ákimdiktermen baılanys joqtyǵyn aıtady. Máselen, tender utyp alǵan kásiporyn ózine naqty nusqaý berilmegendikten, jol qurylysyn óz bilgenimen aıaqtap shyǵady. Jol qurylysyndaǵy kem-ketikter osydan shyǵady, al zardabyn keıin halyq tartady.
Jol týraly sóz qozǵaǵanda onyń sapasy men kútiminen bólek, jol mamandary – óz aldyna úlken taqyryp. Statıstıkalyq derekterge súıensek, qazirgi ýaqytta Qazaqstanda orta eseppen 3 myńǵa jýyq maman qajet. Ásirese jol sheberleri, ınjener-smetashylar, zerthanashylar, jol qurylysy ınjenerleri, avtogreıder júrgizýshileri, mehanızatorlar, taǵy basqa da mamandar jetkiliksiz.
Tipti Mańǵystaýda jergilikti atqarýshy organdarda jol salasy boıynsha joǵary bilimi bar maman tapshylyǵy baıqalýda. «Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy» RMK Mańǵystaý oblysy fılıaly dırektorynyń aıtýynsha, jergilikti ákimdikterdegi jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy men olardyń bólimderinde barlyǵy 63 qyzmetker jumys isteıdi. Alaıda olardyń arasynda tek 16 adamnyń jol salasy boıynsha joǵary bilimi bar. Al «Qaraqııa aýdandyq turǵyn-úı sharýashylyǵy, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary» memlekettik mekemesinde 9 qyzmetker eńbek etedi. Olardyń arasynda jol salasy boıynsha dıplomy bar adam joq. Al «Beıneý aýdandyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bólimi» MM-de 9 adam jumys istese, onyń bireýi ǵana «Kólikti paıdalaný jáne jol qozǵalysy men tasymaldy uıymdastyrý» mamandyǵy boıynsha dıplom alǵan. Sondaı-aq Mańǵystaý aýdandyq turǵyn-úı sharýashylyǵy, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary» bóliminde 13 adam bolsa, onyń bireýinde ǵana «kólik, kóliktik tehnıka jáne tehnologııalary» boıynsha dıplom bar eken. Tizimdi osylaı jalǵastyra berýge bolady. Mekemelerdiń qaı-qaısysynda da mamandar jetkiliksiz.
Jol mamandary máselesin sheshý úshin ne isteý kerek? «Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy» RMK basshylyǵy mektep bitirýshi túlektermen kezdesip, jolshy mamandyǵyna tartý maqsatynda «1000 mektep» bastamasyn júzege asyrýdy qolǵa alǵan.
– Qazaqstanda jol salasy mamandaryn daıarlaýmen 30-ǵa jýyq ýnıversıtet pen 50-ge tarta kolledj aınalysady. Mańǵystaýda Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıteti men H.О́zbekǵalıev esimi berilgen polıtehnıkalyq kolledj bar. Kolledjdiń eki stýdenti aı saıyn 60 myń teńgeden joǵary shákirtaqy alyp, Aqtaýdaǵy fılıalda kásibı biliktiligin arttyryp júr. Oqýyn bitirgen soń bizdiń ujymǵa qosylady degen úmittemiz, – deıdi E.Taıalıev.
2020 jyldan bastap, «1000 mektep» jobasy aıasynda mektep túlekteriniń arasynan jyl saıyn kemi 2-3 bala jol salasy mamandyǵyn tańdaıtyn bolsa, taıaý on jylda bul saladaǵy maman tapshylyǵy máselesin túbegeıli sheshýge bolady eken.
Mańǵystaý oblysy