Qazaqstan Prezıdenti túrki órkenıetin jańǵyrtýǵa qatysty naqty usynystar aıtty

Sammıtke Qazaqstan Pre­zı­denti Qasym-Jomart Toqaev, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy Túrki keńesiniń Qurmetti TóraǵasyNursultan Nazar­baev, Túrkııa Prezıdenti Re­jep Taııp Erdoǵan, Ázerbaı­jan Prezıdenti Ilham Álıev, О́zbek­stan Prezıdenti Shavkat Mı­rzııoev, Qyrǵyzstan Prezı­den­ti Sadyr Japarov, Túrik­men­stan Prezıdenti Gýrbangýly Ber­di­muhamedov, Vengrııa Pre­mer-mınıstri Vıktor Orban qatysty.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev onlaın for­­matta ótken Túrkitildes mem­­­leket­ter­diń yn­ty­maqtas­tyq keńe­si­niń beıresmı sam­mı­tin­de Qazaq­stannyń usyny­syn qabyl alyp, Túrkitildes mem­leketterdiń yn­tymaqtastyq keńesi­niń beıresmı sammıtine qatysýǵa kelisim bergen Mem­leket basshylaryna rıza­shy­lyǵyn bildirdi.

– Bul basqosýdy bárimiz úshin qasıetti Túrkistanda uıym­­­dastyrýdy josparlaǵan edik. Alaıda pandemııaǵa baılanys­ty kúrdeli ahýalǵa oraı biz sam­mıtti onlaın formatta ótkizý­di jón kórdik. Indettiń beti qaıt­qan soń, burynǵydaı bet­pe-bet júzdesemiz dep sene­min. Osy múmkindikti paıdalana otyryp, barshańyzdy Naýryz meıramymen taǵy da qut­tyqtaımyn. Bul – kúlli túrki jurtynyń tól merekesi. Baýyr­las elderge baq-bereke tileımin! – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Memleket basshysy óz sózin­de Túrkistannyń barlyq túrki halyqtary úshin qasterli qara shańyraq, qutty meken jáne ańsarly atajurt ekenin aıt­ty. Babalarymyzdyń osy óńir­de ǵulama ustaz Qoja Ah­met Iаsaýı­den dinı bilim alyp, túrki-ıslam má­de­nıetin álem­ge taratqanyn, túr­ki­ler Kishi Azııaǵa bet bur­ǵan­da bul qun­dy­lyqtar túp-tamyry­myzdy saq­tap, birligimizdi bekem ustaýǵa negiz bolǵanyn atap ótti.

– Bizdiń maqsatymyz – túrki álemin XXI ǵasyrda mańyzdy ekonomıkalyq jáne mádenı-gý­ma­nıtarlyq keńistiktiń biri­ne aınaldyrý. Túrki órke­nıetin jańǵyrtýdy, eń aldy­men, Iаsaýı murasy men qasıet­ti Túrkistandy álemge tanytýdan bastaýǵa shaqyramyz. Sol sebepti búgingi sammıt «Túr­ki­stan – túrki áleminiń rý­ha­nı astanasy» dep atalyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Túrkistan qalasy túbegeıli ózgerip, jańa kelbetke ıe boldy, – dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Prezıdenti búkil álem teńdessiz syn-qaterler­men kúresip jatqan qazirgi­deı qıyn ýaqyttyń ózinde Túrki­til­des memleketterdiń yntymaq­tastyǵy báseńdemegenin erekshe atap ótti. Alaıda kúrdeli kezeńdegi qarym-qatynasymyzǵa tyń serpin berý joldaryn birlesip oılastyrýymyz qajet ekenin jetkizdi. Osy maqsatta birneshe másele boıynsha oıymen bólisti.

– Birinshiden, indetti toqtatý­dyń birden-bir joly – azamattarymyzdy vaksınamen jappaı qamtamasyz etý ekeni aıdan anyq. Bizdiń elderimiz de ekpe shyǵarýdy qolǵa aldy. Ortaq múddege saı tájirıbe bólisip, bir-birimizdi qoldaýymyz qajet dep sanaımyn.

О́kinishke qaraı, halyqaralyq qaýymdastyq pandemııaǵa qarsy kúres kezinde tutasyp áreket ete almady. Negizgi iri memleketter arasynda qaıshylyqtar týyndap, vaksınalyq qaqtyǵys bastalyp ketti. Birikken Ulttar Uıymy da osyndaı kúrdeli jaǵdaıda óz áleýetin kórsete almady. 

Osy kúrdeli kezeńde densaý­lyq saqtaý jáne bıoqaýip­sizdik máselesiniń mańyzy arta tústi. Bul rette Birikken Ulttar Uıy­my Bas Assambleıasynyń 75-shi ses­sııa­synda Qazaqstan Bıo­­lo­­gııa­­lyq qaýipsizdik jónin­­degi ha­lyq­aralyq agent­tik qurý týraly bastama kóter­geni belgili. Sizder osy tyń ıdeıa­ny qol­daısyzdar dep sene­min. Agent­tik bolashaqta bıolo­gııa­lyq qaterdiń aldyn alýǵa jáne qaýipti dert boıynsha málimet almasýǵa múmkindik bereri sózsiz.

Ekinshiden, pandemııa buryn-sońdy bolmaǵan ekonomıkalyq daǵdarysqa ákep soqtyrdy. In­det­tiń saldarynan ózara saýda aına­lymy azaıyp ketti. Naq­ty aıtqanda, Qazaqstan men Túrki keńesine múshe elder arasyn­daǵy saýda-sattyq kólemi byltyr shamamen 7 mıllıard dollar boldy. Bul – pandemııaǵa deıingi kórsetkishten 11,2 paıyzǵa tómen. Sondyqtan bizdiń el­deri­miz úshin alys-beristi ul­ǵaıta túsý – basty mindet­tiń biri. Osy oraıda toǵyz jol­dyń tora­byn­da ornalasqan Túrki­stan­nyń ın­ves­tısııalyq jáne saýda-eko­nomıkalyq múmkin­digi zor. Onyń qomaqty tabı­ǵı resýrsyn, adamı kapıtaly men týrıstik áleýetin eskerip, Túrki­stan óńirinde túrki elderiniń bir­lesken «Arnaıy ekono­mı­ka­lyq aımaǵyn» qurýdy usynamyn.

Budan bólek, sý-energetıka salasy – qatynastarymyzdyń taǵy bir quramdas bóligi. О́ıt­keni sý máselesi bizdiń aımaq­ta­ǵy óte mańyzdy, kúrdeli proble­ma­ǵa aınalyp otyr. Trans­she­karalyq sý resýrstaryn tıim­di ári ádil paıdalaný – el­deri­mizdiń turaqtylyǵy men ósip-ór­kendeýiniń kepili. Osy oraı­da, ózderińizben birlese gıdro­qu­rylymdar salý jobalary­na atsalysýǵa daıynbyz, dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev Túrki keńesine múshe elder arasynda jasandy ıntellektini damy­tý, aýqymdy derekterdi taldaý, sıfrlandyrý, ınternet saýdasy sııaqty salalarda ortaq jobalardy júzege asyrýǵa shaqyrdy. Memleket basshysy tehnologııa qazirgideı jyldam damyp jatqan dáýirde bul qadam ınnovasııalardy ıgerýge jáne básekege qabiletimizdi arttyrýǵa múmkindik beredi dep senedi. Bul rette Qazaqstan elektrondy úki­­met, bank jáne qarjy júıe­sin­degi ozyq tehnologııalar men sıfr­ly sheshimder tóńire­gin­degi tájirıbesimen bólisýge ázir ekenin aıtty.

– Úshinshiden, Túrki ınvestı­sııa-ıntegrasııalyq qoryn qurý jumystaryn tezdetý qajet. Bul – bizdiń elderimizge ortaq alǵashqy qarjy ınstıtýty. Bastamany barlyq múshe memleketter py­­syq­taǵan soń onyń shtab-pá­terin «Astana» halyqaralyq qar­­­jy ortalyǵynda ornala­s­ty­­­rý­dy usynamyn. «Astana» qarjy ortalyǵy – halyq­aralyq deńgeıdegi qarjy ınstıtýt­tary­nyń úzdik tájirıbesi men zamanaýı múmkindikterin biriktir­gen biregeı alań. Munda ıslam bankıngi jáne sýkýk quraldary keńinen qoldanylady. Bul uıym túrki elderine keń kólemde ınvestısııa tartýǵa jol ashatyn erekshe qurylym bolmaq.

Tórtinshiden, bilim berý sala­syn­daǵy yntymaqtastyq – bola­shaqtaǵy tabysty seriktestiktiń negizgi faktory. Osy rette ortaq mádenı-aǵartýshylyq keńistik qalyptastyrǵan jón. Sol ar­qyly jastardyń zaman talaby­na beıimdelýine jol ashylady. Ony «Uly túrkiler» bilim berý qoryn qurý arqyly júzege asy­rýǵa bolar edi. Qor ýnıversıtetter arasynda akademııalyq utqyrlyq, taǵylymdamadan ótý, biliktilikti arttyrý isin úıles­tiredi. Biz baýyrlas elderdiń jas­taryna Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde bakalavrıat baǵdarlamasy boıynsha oqý úshin 50 grant bólýge daıynbyz (Iаsaýı atyndaǵy stıpendııa).

Besinshiden, qazirgi zamanda gýmanıtarlyq jáne akademııalyq yqpaldastyqtyń ózektiligi artyp keledi. Irgetasy orta ǵasyrda qalanǵan Túrkistan shahary arheologııalyq jáne ǵylymı turǵyda áli tolyq zerttelgen joq. Sondyqtan TÚRKSOI men Túrki akademııasynyń Túrkistan óńirinde arheologııalyq ǵyly­mı-zertteý jumystaryn júr­gizý­ge basa mán berýi óte oryndy. Budan bólek, tamyrlastyq sım­voly retinde Túrkistanda halyq­tarymyzǵa ortaq sáýlet nysanyn salsaq, quba-qup, – dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Prezıdenti Keńes­tiń mártebesin arttyryp, ıns­tıtýttyq qurylymyn nyǵaıtý maqsatynda ony tolyqqandy uıymǵa aınaldyratyn ýaqyt kel­genin aıtty. Memleket bas­shysy osy usynysty sammıt qorytyndysy boıynsha qabyl­danatyn Túrkistan deklarasııasyna engizip, bekitýdi usyndy.

– Qazirgi halyqaralyq saıasat pen qarym-qatynasta Túrki áleminiń mańyzy arta tús­keni barshaǵa málim. Endeshe,Túr­ki keńesi aıasyndaǵy yntymaqtas­tyqtyń bolashaǵy zor dep aıtý­ǵa tolyq negiz bar. Biz óńirlik jáne jahandyq máseleler bo­ıynsha ózimizdiń kózqarasymyz­dy bildirýimiz kerek. Bizdiń daýysymyz nyq ári aıqyn bolýǵa tıis. Osy oraıda biz bar­lyq bas­ta­ma men usynys­ty baýyr­­las eldermen birlese júze­­­­ge asyrýǵa daıynbyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Elbasy Nursultan Nazarbaev óz sózinde sammıtti barsha túrki halyqtarynyń kıeli mekeni –  Túrkistan qalasynda ótkizý josparlanǵanyn, alaıda sońǵy ýaqytta halyqaralyq is-shara­lar epıdemııalyq ahýalǵa baılanysty onlaın rejimde ótip jatqanyn aıtty. Soǵan baı­lanysty osy bas­qosýdy da beı­nekonferensııa for­matyn­da ótkizý týraly sheshim qabyl­danǵanyn jetkizdi.

– Búgingi basqosýymyz «Túr­ki­stan – Túrki áleminiń rýhanı as­tanasy» taqyrybymen óte­di, – dedi Túrkitildes memle­ket­­ter­diń yntymaqtastyq keńe­si­niń Qurmetti tóraǵasy.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zı­­denti oblys ortalyǵy 2018 jyly Shymkent qalasynan Túrki­stanǵa kóshirilip, sol ýa­qyt­tan tutas ólkeniń jańa tarıhy bastalǵanyna toqtaldy.

– Eki jyl ishinde qala túbe­geı­li ózgerdi, bul jumys áli de jal­ǵasa beredi. Qalanyń keleshek arhıtektýralyq kelbetin qalyp­tastyrǵanda, álbette tarıhı sabaqtastyq saqtalady, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Elbasy is-sharaǵa qatysýshy­lar­dy koronavırýs pandemııasy­na baılanysty ahýal túzelgen­nen keıin Túrkistanǵa kelýge sha­qyrdy. Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­­zıdenti beıresmı sammıt Túr­­ki keńesine múshe baýyrlas el­der arasyndaǵy dostyq pen yn­­­ty­­maqtastyqty odan ári ny­ǵaı­­tý­ǵa tyń serpin beretinine se­nim bil­dirdi. Sondaı-aq Nur­sul­tan Na­zar­baev COVID-19 pande­mııa­­sy­na baılanysty halyqara­lyq qo­ǵam­dastyq úshin qıyn-qys­­­taý ke­zeńde de túrki elderi bir­­­ligin saqtap qalǵanyn atap ótti.

– Meniń usynysym boıynsha «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» qujaty der kezinde ázirlendi dep esepteımin.  Bul qujatty bıyl kúzde Túrkııada ótetin kezekti sam­mıtte qabyldaımyz. Baký­degi sammıtte Keńesti Uıym deń­geıine kóterýdi usynǵan bo­la­­tyn­myn. Sol mańyzdy usy­nys­ty qoldaǵandaryńyz úshin bar­shańyzǵa alǵysymdy bildi­remin, – dedi Elbasy.

Túrkitildes memleketterdiń yn­tymaqtastyq keńesiniń Qur­metti tóraǵasy ekonomıka sala­synda ózara saýda men ınvestısııa kólemin ulǵaıtýdyń áleýeti zor ekenine toqtaldy.

– Baký men Erevan arasyn­daǵy beıbit kelisimder Uly Jibek jolyn qaıta túletip, Kas­pıı teńiziniń rólin arttyrady. Bul  Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasynyń ar­tyq­shy­lyqtaryn elderimizdiń tıim­di paıdalanýy úshin jańa múm­kindikterge jol ashady. Trans­kaspıı halyqaralyq kólik dálizi («Turan» dálizi) Eýropa men Azııany jalǵaıtyn eń qaýipsiz ári qysqa saýda jolyna aı­nalyp keledi, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Sammıt aıasynda túrkitildes mem­leketter arasyndaǵy ekono­mı­ka, kólik, kommýnıkasııa jáne má­de­nı-gýmanıtarlyq sala­lar­daǵy yntymaqtastyq aıasyn ke­­ńeı­tip, nyǵaıtý jaıy talqylandy.

Sondaı-aq Elbasy kúlli adam­zat aldynda turǵan jańa syn-qaterlerge nazar aýdardy. Nursultan Nazarbaev túrki memleketteriniń kóshbas­shy­laryn qazirgi kúrdeli halyq­aralyq ahýalǵa oraı Vashıngton, Máskeý, Beıjiń jáne Brıýssel arasynda aýqymdy kelissózder prosesin bastaý jónindegi óziniń usynysyn qoldaýǵa shaqyrdy.

– Atalǵan tórt tarap adam­zattyń bolashaǵy, halyqaralyq qaýipsizdik pen turaqtylyq úshin ózderine júktelgen erek­she jaýapkershiliktiń salmaq­ty ekenin tolyq sezinedi dep se­nemin. Túrkitildes memle­ket­­terdiń basshylary meni qol­daı­tynyna jáne bul másele boıyn­sha baıypty pikir bildire­tinine senimdimin. Bizdiń ortaq kóz­qaras-pikirimiz alpaýyt mem­le­ket­terdiń astanalaryna jete­di dep úmittenemin, – dedi Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti.

Sońynda Elbasy túrki el­deriniń kóshbasshylaryn ortaq meıram  Naýryzben quttyqtap, baýyrlas halyqtarǵa tynyshtyq pen ıgilik tiledi.

Jıyn barysynda Túrkııa Pre­zı­denti Rejep Taııp Erdo­­­ǵan sóz sóılep, Túrki keńesi­niń yntymaqtastyqty nyǵaı­týdaǵy róline joǵary baǵa ber­di. Sonymen qatar Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtas­tyq keńe­siniń 8-shi sammıti 2021 jyldyń 12 qarashasynda Ystanbulda ótetinin jetkizdi.

– 2018 jylǵy qyrkúıekte Qyrǵyzstannyń Sholpan ata qala­synda Túrki keńesiniń VI sam­mıti ótken bolatyn. Sol jıynda IV Dúnıejúzilik kósh­pendiler oıynyn Túrkııada ótkizý týraly sheshim qabyldaǵan edik. Eger sizder ruqsat etseńiz­der, bul oıyndardy myna koronavırýs pandemııasyna baılanysty keıinge qaldyryp, 2022 jyly ótkizbek oıymyz bar, – dedi Túrkııa Prezıdenti.

Budan bólek, Rejep Taııp Erdoǵan Túrki keńesine múshe elderdiń basshylaryn Anta­lııa dıplomatııalyq forýmyna, Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń VIII sammıtine shaqyrdy.

– Antalııa dıplomatııalyq forýmy maýsym aıynyń ishinde ótedi. Forým túrli salada pikir almasý alańy retinde jumys isteıdi. Sonymen qatar Túrki keńesiniń VIII sammıtin 2021 jyldyń 12 qarashasynda Ystan­bulda ótkizemiz dep úmittenemin, – dedi Túrkııa basshysy.

Jıyn barysynda Ázerbaı­jan Prezıdenti Ilham Álıev sóz sóılep:

– Osy sammıti uıymdas­tyr­ǵan­darǵa erekshe alǵysymdy aıt­qym keledi. Osy oraıda, Qazaq­stan­­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­­sultan Nazarbaevqa rıza­shy­­­ly­­ǵymdy bildiremin. Nur­sul­­­tan Ábish­ulynyń eńbegi zor, Túr­ki ke­ńe­siniń qurmetti tóraǵa­sy re­tin­de osy sammıtti uıym­das­tyrýǵa aýqymdy úlesin qosty, – dedi.

Sonymen qatar Ázerbaıjan Prezıdenti Taýly Qarabaqtaǵy janjaldyń rettelýine qatysty óz pi­kirin aıtty. Osy oraıda ol bul másele boıynsha ótken jyl­darda bolǵan faktilerge toqtaldy.

– Biz ózimizdiń ustanym­da­ry­myz boıynsha jumystardy at­qar­dyq. Qarashada Ázerbaıjan, Reseı prezıdentteri, Armenııa­nyń Premer-Mınıstri tıisti málim­demege qol qoıdy. Osylaı­sha, Ázerbaıjannyń jeri qaı­taryldy. Biz atalǵan aýmaqtaǵy eldi mekenderdi qalpyna keltirý jumystaryn atqaryp jatyrmyz, – dedi Ilham Álıev.

Sóz sońynda ol atalǵan máse­lede memlekettiń aýmaqtyq tutas­tyǵy boıynsha Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesine jáne basqa da uıym­darǵa alǵysyn aıtty.

О́z sózinde О́zbekstan Prezı­denti Shavkat Mırzııoev Túrki keńesi elderiniń Damý bankin quratyn kez kelgenin atap ótti. Sondaı-aq túrkitildes memleketterdiń áleýetin tolyq paıdalanýǵa shaqyrdy.

– Damýdyń jańa dáýirin­de biz kez kelgen syn-tegeýringe daıyn bolýymyz, áleýetimizdi bir­lese otyryp paıdalanýy­myz kerek. Sonymen qatar osy jyl­dardyń ishindegi basty maq­satymyz ekonomıkalyq qa­rym-qatynasymyzdy nyǵaıtý boldy. Degenmen ol naqty qu­jattarǵa negizdelýi tıis.

Túrki keńesi óziniń ınvestı­sııa­lyq qoryn jasaqtap, Damý bankin ashatyn ýaqyt keldi. Osyǵan qatysty naqty jumys­tardy bastaýǵa daıynbyz. Mu­nan bólek, kólik-tranzıt áleýeti­mizdi damytýdyń mańyzy artyp keledi. Oǵan óńirimizdiń barlyq múmkindigi de, áleýeti de bar. Iаǵnı Ortalyq Azııa arqyly Qytaı, Úndistan, Pákistan syndy álemdik naryqqa shyǵar jol ashýymyz qajet. Al Ázerbaıjan men Túrkııa arqyly Eýropa elderine shyǵa alar edik. Al bul ınfraqurylymdyq jobalardy qajet etedi, – dedi О́zbekstan Prezıdenti.

Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov Túrkistan qala­synyń tarıhı murasy óte baı ekenin jáne túrki áleminiń óte mańyzdy orny sanalatynyn atap ótti. Budan bólek, ol Túrkitildes memleketter ynty­maqtastyq keńesiniń jumy­syna alǵysyn jetkizdi.

– Ejelgi Túrkistan qalasy týraly álem elderi jaqsy biledi jáne shahar túrkitildes elderdiń tarıhyna altyn árippen jazyl­ǵan. Bul qala túrkitildes álem birliginiń sımvoly, sondaı-aq túrki órkenıetiniń negizi dep aıtýǵa bolady.

Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi arqyly ekonomıkalyq, mádenı, gýmanı­tar­lyq jáne áleýmettik másele­lerdi sheshý úshin kóp tarap­ty qatynastarymyzdy jalǵas­tyrýymyz kerek. Uıym elderi koronavırýs ınfeksııasy saldaryn eńsere alady degen úmit­te­min. Bir-birimizge kómek kór­setip, túrli kóp tarapty jobalar­dy jasasaq degen usynys bar. Túrki keńesi ınvestısııalyq qor jasaýdy uıǵardy jáne bul óte mańyzdy joba, – dedi Sadyr Japarov.

Sondaı-aq jıynda  Túrik­menstan Prezıdenti Gýrbangýly Berdimuhamedov, Vengrııa Pre­mer-Mınıstri Vıktor Orban, Túrki keńesiniń Bas hatshysy Baǵdad Ámireev sóz sóıledi.

Túrkitildes memleketter yn­ty­maqtastyq keńesiniń beıresmı sammıtiniń qorytyndysy boıynsha Túrkistan deklarasııa­sy qabyldandy.