Azyq-túlik baǵasynyń ósýi − halyqtyń turmys-tirshiligine teris áser etetin faktorlardyń biri. Búginde kúndelikti tutynatyn ónim baǵasy kúnnen-kúnge sharyqtap barady. Sondyqtan óńirlerde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip qana qoımaı, áleýmettik mańyzy bar taýarlar baǵasynyń kúrt kóterilýin boldyrmaıtyn sharalar legin qolǵa alý qajet.
Bul baǵytta eń aldymen turaqtandyrý qoryndaǵy azyq-túliktiń baǵasyna kóńil aýdarǵan jón. Máseleniń mánisine «Aqjaıyq» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasynyń mysalynda úńilip kóreıik. Mundaǵy 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan turaqtandyrý qoryna áleýmettik mańyzy bar azyq-túliktiń 11 túri engizilgen. Bular: sıyr, qus eti, un, nan, makaron, ósimdik maıy, qaraqumyq, kúrish, qant, tuz jáne jumyrtqa. Sońǵy derekterge qaraǵanda, oblysta osynyń ishinen ósimdik maıy 12%-ǵa, qant 60%-ǵa jáne jumyrtqa 13%-ǵa qymbattaǵany baıqalady. Baǵany tejeý úshin atalǵan qor jetekshileri buǵan deıin áleýmettik dúńgirshekter men «Altyndar» sýpermarketterinde naryq baǵasynan tómen mólsherde satýdy uıymdastyryp kelipti. Sońynda qordyń túbi kórinip qalǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni bul dúkenderde azyq-túlik arzan bolǵandyqtan, bári jappaı satyp ala bergen. Buǵan qandaı qor da tótep bere almasy anyq.
Baǵanyń tómendeýine oblys aýmaǵyndaǵy ósimdik maıyn shyǵaratyn zaýyt ónimderi de yqpal ete almaǵan. Terekti aýdanynyń ákimi Arman О́teǵulovtyń aıtýynsha, buǵan deıin qolda bar shıkizat pen ónimniń ár lıtri 600 teńgeden belgilenip kelgen. Tutynýshynyń qolyna tıgenshe baǵa ósedi. Munyń basty sebebi, zaýyt konveıeri men dúken arasyndaǵy qaptap júrgen deldaldardyń baǵany qoldan ósirýi kórinedi. Qalaı desek te búginde atalǵan zaýyt shıkizat ónimderiniń tapshylyǵyn bastan keship otyr. Mundaǵy shıkizat qory taýsylýǵa taıaý. Bul degenińiz zaýyt ónim shyǵarýdy toqtatady degen sóz. Buǵan qosa, byltyr óńirdegi maıly daqyldar egistiginiń, sonyń ishinde kúnbaǵystyń ár gektarynan nebári 4 sentnerden ónim alynǵany da máseleni ýshyqtyra túsken. Al shıkizatty syrttan alaıyn dese, Reseı ár tonnasyna 350 myń teńge surap otyr. Bul zaýyt úshin tıimsiz, ózin-ózi aqtamaq túgil, shyǵynǵa batyrady. Sonda ónim baǵasyn turaqtandyrýdyń jalǵyz joly qalyp otyr. Ol − jaryq, gaz, jylý, sý sekildi qýat kózderiniń baǵasyn tómendetip, oblysta maıly daqyldar egistiginiń ónimin molaıtatyn keshendi ári tyń tásilder engizý. О́ńirdegi sýlandyrý alqaptarynyń kólemin kóbeıtý de bul iske oń yqpalyn tıgizer edi.
Qalaı degenmen de Oral óńiriniń turǵyndaryn birinshi qajettiliktegi azyq-túlikpen qamtamasyz etý jaıy tolyq sheshimin tapqan joq. Sondyqtan da bul baǵyttaǵy jumystardyń ádistemesin odan ári jetildirý qajet.
Oblysta kókónis túri de qymbattaǵan. Sonyń ishinde kartop baǵasy kúrt ósken. Mysaly, ótken 2020 jyldyń sońynda saýda núktelerinde ár kılosy 100-115 teńgeniń tóńireginde bolsa, búginde bul baǵa − 200-220, keıbir jekemenshik dúńgirshekterde 250 teńgege deıin ósken. «Aqjaıyq» ÁKK-niń ókilderi bul úshin qordan 59 tonna ónimdi naryq baǵasynan 20-30%-ǵa tómen baǵamen ótkizý belgilendi dep málimdegenimen, onyń shapaǵatyn oblys turǵyndary sezine qoıǵan joq.
Batys Qazaqstan oblystyq statıstıka departamentiniń málimetine súıensek, bıylǵy aqpan aıynda qııardyń kılosy syrttan – 715 teńgeden, qyzanaqtyń kılosy 533 teńgeden satyp alynǵan. Al saýda oryndary men sýpermarketterdegi baǵa budan áldeqaıda joǵary. Tipti keıbir kókónis satylatyn núktelerde qyzanaqtyń ár kılosy 1650 teńgeden tur. Ras, kartop, pııaz, qııar men qyzanaq jáne ózge de baý-baqsha ónimderi áleýmettik mańyzy bar taýarlar tizimine engizilmegen. Alaıda solaı eken dep bulardyń baǵasy kúnnen-kúnge óse berýi kerek pe?!
Joǵaryda atalǵan daqyldardyń deni kókónis saqtaý qoımalarynda saqtaýǵa óte yńǵaıly. Solaı bola tura kókónisterdiń shekteýli bóligi ǵana saqtalatyny nesi? Bul qoımalar syıymdylyǵynyń tarlyǵyn kórsete me, álde ónimder tıisti kólemde jetkizilmeı me? Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń dereginshe, qazirgi kúni óńirde 57 kókónis saqtaý qoımasy bar. Bulardyń bári – jekemenshik qoımalar. Onyń deni óńirdegi iri agroqurylymdar men sharýa qojalyqtarynyń ıelerine tıesili. Olardyń bári qarapaıym turǵyndardyń qajettiligin óteýge kóńil qoıar ma eken? Qazirgi esepteý boıynsha 57 qoımaǵa nebári 40 myń tonnadaı ǵana ónim syıatynyn eskersek, bul syıymdylyq 660 myńnan astam turǵyny bar óńirge jetkiliksiz. Sondyqtan memleket-jekemenshik áriptestiginiń órisin keńeıtýge den qoıǵan jón. Osy arqyly strategııalyq mańyzy bar qoıma qurylystaryn salýǵa jol tabýǵa bolady.
Kókónisterdiń baǵasyn qymbattatpaı ustap turýdyń taǵy bir joly − ónerkásiptik jylyjaı keshenderin qurý. Oblys ortalyǵymen irgeles Terekti jáne Báıterek aýdandarynda mundaı nysandardyń biri jumys istep tur, ekinshisiniń qurylysy aıaqtalý satysynda. Endi bir joba 2025 jyly iske qosylmaq.
Sút ónimderin óndirý salasynda da joǵaryda aıtylǵandaı, iri jobalar júzege asyrylmaq. Al turǵyndardy et jáne et ónimderimen qamtý máselesine kelsek, bul baǵytta oblys el óńirleriniń ishinde aldyńǵy qatarda tur. Jalpy, Oral óńiriniń básekege tótep bere alatyn tabıǵı azyq-túlik ónimderin óndirýge múmkindigi mol. Alǵysharttary da bar. Osy áleýet tolyqtaı paıdalanylsa, Aqjaıyq aımaǵyndaǵy aspandap ketken azyq-túliktiń baǵasyn qalypty deńgeıde ustap turýǵa bolatyny sózsiz.
Batys Qazaqstan oblysy