«Qazir hakerler kompıýterlik júıelerdi paıda tabý úshin buzady. Buryndary bul zııatkerlik qyzyǵýshylyq edi, bilim men erekshe tolqynys sezimderine umtylysty bildiretin. Al qazir júıelerdi buzý – úlken bıznes». Bul – HH ǵasyrdyń sońynda túrli kompıýterlik jáne kommýnıkasııalyq qylmystary úshin túrmede otyryp shyqqan amerıkalyq haker Kevın Mıtnıktiń «Buzý» degen kitabynan úzindi.
Al qazirgi haker degen kim? Hakerlik degenimiz ne? Internet, aqparattyq qaýipsizdik salasynda jıi aıtylatyn bul ataýdyń astaryndaǵy qaterden qalaı qorǵanýymyz qajet?
Kún saıyn hakerliktiń san túri paıda bolýda. Qaýipsizdik is-sharalary kúsheıtilgen saıyn, hakerler de amal-tásilderin jetildirip, jańartyp úlgeredi. Tipti ózderin erekshe aqyl-oı ıesi sanaıtyn olardyń arasynda «eger qaýipsiz oınasańyz, júıeni buzý – qylmys emes, jaı ǵana kásip» degen menmen túsinik te qalyptasqan.
Jaqynda qazaqstandyq polısııa qyzmetkerleri Almatydaǵy iri aksıonerlik qoǵamnyń esepshotyn 300 mıllıonnan astam teńgege typ-tıpyl etip ketken halyqaralyq hakerler tobyn anyqtady. Bar-joǵy úsh adamnan quralǵan qylmystyq toptyń bir múshesi reseılik bolyp shyqqan. Qazir úsh kúdikti de qamaýǵa alynǵan. Ishki ister mınıstrligi Tergeý departamentiniń basshysy Sanjar Ádilovtiń habarlaýynsha, hakerler ınternet resýrstarda 14 jalǵan akkaýnt quryp, sol arqyly aksıonerlik qoǵamnyń aqparattyq tólem júıesin buzyp kirgen.
Odan keıin qosarlanǵan tranzaksııalar jasap, qarjyny Qazaqstan men Reseı Federasııasynyń ekinshi deńgeıdegi bankteriniń tólem kartalaryna, sondaı-aq qazaqstandyq baılanys operatorlarynyń abonenttik nómirlerine aqshalaı zańsyz aýdaryp jibergen.
«Sondaı-aq ákki top aksıonerlik qoǵamnyń elimizdiń túrli óńirlerinde ornalasqan bólimshelerine qońyraý shalyp, ózderin bas ǵımarattaǵy IT bóliminiń qyzmetkerlerimiz dep tanystyryp, baǵdarlamany jóndeımiz degen syltaýymen kartochkalyq shottardy tolyqtyrý boıynsha zańsyz operasııalar júrgizgen. Qazirgi tańda qaskúnemderdiń osyndaı jolmen 12 ret aqsha aýdarǵany belgili bolyp otyr», deıdi S.Ádilov.
Kúdiktiler hakerlik jolmen urlanǵan qarjyny qolma-qol aqshaǵa aınaldyryp, tólem kartalaryn izdeýmen, SIM kartalaryn satyp alýmen, urlanǵan aqshany bıtkoınderge aıyrbastaýmen jáne olardy krıptoámııandarǵa aýdarýmen aınalysqan. Osylaısha olar 300 mıllıonnan astam qarjyny el aýmaǵynda da, odan tys jerlerde de qaltalaryna basqan.
Qazirgi ýaqytta bul ispen Tergeý departamentiniń qyzmetkerleri aınalysýda. Qazaqstan IIM Reseı Federasııasynyń quqyq qorǵaý organdarymen birge qylmystyń qalǵan múshelerin anyqtaý jáne ustaý boıynsha is-sharalar qabyldaǵan.
Osy tusta «Iri qarjy urlanǵan mundaı qylmystar nege tez ashylyp, kıber alaıaqtardyń qurbany bolyp júrgen myńdaǵan qarapaıym turǵyndardyń isteri aıaqsyz qalyp jatady?» degen zańdy saýal týyndaıdy. Álde, halyqaralyq hakerlerdi anyqtaý ońaıyraq pa? Osy suraqty Tergeý departamentiniń basshysy Sanjar Ádilovke de qoıǵan edik. Ádette iri somadaǵy aqsha urlanatyn mundaı qylmystardyń shetelde jasalatynyn alǵa tartqan ol: «Halyqaralyq kıberqylmysta kóbine shet memleketterdiń resýrstary paıdalanylady. Sáıkesinshe urlanǵan aqsha basqa elderdiń aýmaǵynda qolma-qol aqshaǵa aınalady. Al qylmystyq toptyń bizdiń eldegi múshesi ádette Qazaqstan aýmaǵyndaǵy ózine júktelgen mindetti, belgili bir fýnksııany ǵana oryndaıdy. Máselen, abonenttik nómirlerdi satyp alady, úshinshi tulǵalardyń kartochkalaryn usynady. Olar úlken bir jobanyń qarapaıym ǵana «seriktesteri» sııaqty. Baılanys áleýmettik jeliler nemese messendjerler arqyly júzege asyrylatyndyqtan, olar tipti iri qylmystyń jasalý shemasyn bilmeıdi, qylmysty uıymdastyrýshylardy óz kózderimen kórmeıdi de», deıdi. Mundaı qylmysty ashý úshin ózge memleketterdiń aýmaǵynda tergeý áreketteriniń úlken kólemin júrgizý talap etiletinin alǵa tartqan ol bank pen baılanys operatorlarynan dáleldemelerdi alý úshin de ýaqyt ketetinin eskertip ótti.
Al Qazaqstanda ótken jyly iri kólemdegi ınternet alaıaqtyqtyń ashylýy 80 paıyzdan asqanmen, sońǵy jyldary elimizde tirkeletin qylmystardyń arasynda ınternet alaıaqtyqtyń úlesi 27 paıyzǵa jetken. Jalpy, qylmys sany 20 paıyzǵa tómendegenimen, kıber alaıaqtyq 33 paıyzǵa artyp, bul qylmystyń san túri kún sanap qubylyp kele jatqany alańdatady. Máselen, ótken jyly ınternet alaıaqtyq sany 2 myńǵa jetpese, bıyl eki aıda 4 myńnan asyp jyǵylǵan. Osyǵan oraı mınıstrlik bank qyzmetin, onyń ishinde kıber qaýipsizdik máseleleri boıynsha retteýshi organdar bolyp tabylatyn Ulttyq bank jáne Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigimen birlesip nesıeleý, bank qyzmeti ári mobıldik aqsha aýdarý salasyndaǵy alaıaqtyqqa tosqaýyl qoıý boıynsha tıisti is-sharalardy qabyldaýda. Ásirese ınternet alaıaqtyqpen kúrestiń tıimdiligin arttyrý maqsatynda ishki ister organdary jedel-aldyn alý is-sharalaryna erekshe mán berip otyr. Polısııanyń óńirlik departamentterinde ınternet alaıaqtyqty anyqtaý boıynsha mamandandyrylǵan tergeý toptary qurylyp, osy saladaǵy quqyq buzýshylyqtarǵa tosqaýyl qoıý maqsatynda Ishki ister mınıstrliginiń baǵdarlamasy da bekitilgen.
«Qylmystyń saldarymen kúreskennen, aldyn alǵan ońaı ári tıimdi. Sol sebepti de polısııa óz tarapynan turaqty túrde túsindirý jáne aldyn alý jumystaryn júrgizýge erekshe mán berip otyr. Budan bólek ýákiletti memlekettik organdarmen birlesip, ulttyq zańnamany jetildirý, aqparattyq tehnologııalardy paıdalana otyryp jasalatyn qylmystardyń aldyn alý tetikterin ázirleý boıynsha jumystar júrgizilýde. Qabyldanyp jatqan is-sharalardyń barlyǵy halyqty ınternet alaıaqtardan qorǵaýǵa, qylmystyń bul túrine tosqaýyl qoıýǵa múmkindik beredi», deıdi S.Ádilov.
Hakerlerdiń qarapaıym azamattardyń ámııanyna emin-erkin qol salyp, kez kelgen ýaqytta qalaǵan qarjysyn alyp kete berýlerine eń birinshi kimdi kinálaýymyz kerek? Qylmystyń bul túriniń tym jıilep ketýi quqyq qorǵaý organdarynyń halyqty ınternet alaıaqtardan qorǵaýǵa daıyn emestigin kórsete me? Ras, derbes derekterin ońdy-soldy jarııalaı beretin jurttyń qarjylyq saýattylyǵy tómen. Bul faktor kıber qylmyskerlerdiń oń jambasyna kelip turǵany da belgili. Alaıda sońǵy derekterge qarap otyryp, ınternet alaıaqtarmen kúreske polısııa ǵana emes, jalpy qoǵamnyń daıyn bolmaǵanyn ańǵarýǵa bolady. Sebebi sońǵy 1-2 jylda aqparattyq tehnologııalar ómirimizdiń barlyq salalaryna qarqyndy engizildi. Pandemııa onlaın ómir súrýge úıretkenimen, qarapaıym qaýipsizdik sharalaryn eskertken joq. Internettegi saýda qyza túskenimen, satyp alýshylar ár saýdanyń artynda alaıaqtyń bar-joǵyn ańǵaryp úlgermedi. Kúndelikti tólemder men aqsha aýdarymdaryn ınternet arqyly júzege asyryp úırengen, túrli saıttardaǵy jalt-jult etken jarnamalarǵa senetin jurt qaýipsizdikke kóńil aýdarmady. О́kinishke qaraı, biz qazir osy beıqamdyǵymyz ben bilimsizdigimizdiń saldarymen betpe-bet kelip otyrmyz.
Internet alaıaqqa bankte jumys isteý nemese bank qupııasy bar málimetterge ruqsaty bar qyzmetkermen baılanysta bolý, saýdamen aınalysatyn saıttyń qyr-syryn bilý, býkmekerlik qyzmettiń erejesimen tanys bolý mindetti emes. Kıber qylmyskerler úshin IT salasyndaǵy bilimi men ınternetke qoljetimdiliktiń ózi-aq kóp «jetistikke» jol ashyp beredi. Sebebi alaıaqtar úshin aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy «bastaýysh synyptyq» bilimmen de ózderine qajet derbes derekterdi alý asa qıyn emes.
IT salasynda talaı jyldan beri jumys istep kele jatqan bilikti maman Dáýlet Raqym «haker degen termınniń bastapqy kezdegi maǵynasy men qazirgi BAQ qoldanatyn maǵynasy jer men kókteı» deıdi. «Alǵashqyda kompıýterlik baǵdarlama jasaqtaý tilderin jetik meńgergen jáne baǵdarlamadaǵy aqaýlardy tez taýyp jóndeıtin mamandardy «haker» deıtin. Keıinirek osy bilim-biliktiligin qylmys jasaý úshin paıdalanatyn baǵdarlamashylardy da haker deıtin boldyq. Al qazir birde-bir baǵdarlama tilin bilmese de, jeke adamdardyń nemese mekemelerdiń qupııa aqparatyna qoly jetetin alaıaqtar da hakerge aınalyp shyǵa keldi. Mundaı qylmyskerler ádette uıymdasqan top bolyp áreket jasaıdy. Olardyń basty kózdegeni – sıfrly qurylǵylar arqyly qupııa aqparatqa qol jetkizý jáne ol aqparattan ózderine paıda óndirý bolyp tabylady», degen IT mamany ınternettegi alaıaqtardyń basym bóligi áleýmettik ınjenerııa, ıaǵnı adam psıhologııasyn sheber paıdalanatynyn aıtady. «Búginde qupııa aqparatqa nemese qandaı da bir quqyqqa qol jetkizý úshin adamdy aldaý birinshi orynǵa shyqty. Mundaı kezde paıdalanylyp otyrǵan baǵdarlama tili nemese syrttan buzý áreketine qarsy jasalǵan aqparattyq qorǵanys mańyzdy emes bolyp qalady. О́ıtkeni aqparattyq júıe qanshalyqty myqty qorǵalǵan bolsa da alaıaqtardyń arbaýyna túsip qalǵan adam qupııa málimetti ózi jarııalaı salady», deıdi ol.
«Iri kompanııalarǵa zııany tıgen hakerlerdi zerdelep qarasańyz, bul qylmystarda kóbine sol kompanııanyń ishindegi aqparattyq júıeni jaqsy biletin, qarjylyq aǵymdardy qadaǵalaý jumysyna qatysty sybaılasy bar uıymdasqan top áshkerelenip jatady. Iаǵnı bul jerde hakerlik túgil, IT mamandyǵyna qatysy joq adam da bolýy múmkin. Qupııa aqparatqa selqos qaraý bylaı tursyn, ásirese adamdardyń jeńil paıda kórý úshin nebir «ǵajaıyp» lotereıa men qumar oıyndardan utys alýǵa qushtarlyǵyn paıdalanatyn, sonyń arqasynda olardyń jeke málimetterin, bank kartasynyń nómirin, qupııa sózderin, taǵy da basqa derbes derekterin jalǵan saıttarǵa ózderi engizip bere salatyndar da barshylyq. Sonyń saldarynan kıberqylmystyń qurbany bolyp júrgen adamdar da, úlkendi-kishili kompanııalar da, memlekettik organdar men qarjylyq mekemeler de zardap shegýde», degen «aıtıshimen» kelispeý múmkin emes.
«Qylmystyń bul túrine tosqaýyl qoıý úshin naqty qandaı jumystardy qolǵa alýymyz kerek?» degen suraǵymyzǵa Dáýlet Raqym «eń aldymen qoǵamnyń aqparattyq qaýipsizdik saýatyn kóterý qajet» dep jaýap qatty. «Jeńil paıdaǵa kenelemin, jelidegi oıynnan keremet utys aldym dep, tipti beıtanys baı adamnyń murageri boldym degen hat alyp, emosııaǵa berilip óz qolymen aqshasyn, bank kartasyndaǵy búkil málimetin nemese basqa da qupııa aqparatyn bere salyp, sońynan «alaıaqtardy taýyp ber» dep polısııaǵa shaǵymdanyp júrgen adamdar qanshama?! Osynyń barlyǵy qarapaıym halyqtyń áleýmettik jelilerge ár qadamyn jarııalap otyrý, jeke málimetter men qupııa sózderdi saqtaý mádenıetiniń tym tómendiginiń saldary», deıdi IT salasynyń mamany.
«IT salasynyń mamandary aqparattyq júıelerdi syrttan buzyp kirýden saqtaıtyn tehnologııalar men ádisterdi barynsha paıdalanyp keledi. Aqparattyq qaýipsizdik salasy da ornynda turǵan joq, kúndelikti jetildirilip, jańarýda. Alaıda ınternet alaıaqtar da aı qarap, juldyz sanap otyrǵan joq. «Saqtyqta qorlyq joq». Eń bastysy, jeke málimetterge abaı bolý kerek. Taǵy qaıtalap aıtamyn, áleýmettik jelilerge artyq aqparat salý úrdisin toqtatý kerek, ıaǵnı ınternet júıesin qoǵamǵa paıda ákeletin qural retinde qarastyryp, ony durys paıdalaný mádenıetin qalyptastyrý qajet», degen maman bul tusta qoǵamnyń azamattyq sanasyna da kóp nárse baılanysty ekenin eskertip ótti.
Aqshaǵa degen ashkózdik – bizdiń eldegi ǵana emes búkil álemdi qıturqylyǵymen san soqtyryp júrgen hakerlerdiń «qozǵaýshy kúshi» osy «qasıet». Saraptap kórsek, 90-jyldardyń aıaǵy hakerlik qozǵalystyń «dańǵyl jolǵa shyqqan» kezi bolyp sanalady eken. О́ıtkeni dál osy ótpeli kezeń IT mamandardyń elıtasyndaǵy hakerlerdi qoǵamnyń kóz aldynda qarapaıym qylmyskerlerge aınaldyra bastaǵan. Ýaqyt óte kele hakerlik qozǵalys ózgerdi, damydy, jetildi. Al qazirgi ýaqyt bul qylmys túriniń naǵyz «dáýirlegen» shaǵy deýge de bolady. Sebebi onyń birneshe túri paıda boldy. Al eń bastysy – hakerdiń negizgi qundylyǵy erkindik qaı jerde de bar. Ol qozǵalys bostandyǵy, aqparat bostandyǵy, qoǵam sheńberinen tys aqyl-oı bostandyǵy. Al hakerlerdi túsiný úshin, ıaǵnı olardyń ár qadamyn áshkerelep, bir qadam alda bolý úshin hakerliktiń qyr-syry men qıturqylyǵyn olardan kem bilmeýińiz qajet.
...90-jyldary álemdegi №1 kıber qylmysker sanalǵan Kevın Mıtnık nebári 20 jasynda Pentagonnyń saıtyn buzyp kirip, jurtty dúrliktirgen. Stýdent kezinde qarapaıym TRS-80 kompıýterimen ǵalamdyq ARPANET jelisine enip, Los-Andjeles ýnıversıtetiniń kompıýteri arqyly AQSh Qorǵanys mınıstrliginiń serverlerine de jetken bir kezdegi haker – búginde álem boıynsha ınternettegi qylmystarǵa qarsy qyzmet kórsetetin Mitnick Security Consulting fırmasynyń negizin qalaýshy, ıaǵnı hakerlermen kúres júrgizýshi. Sol Mıtnık Forbes jýrnalyna bergen suhbatynda «kodtardyń qaýipsizdik máselesi sheshilmeıinshe kıberqylmys sol kúıinde qala beredi» degen pikirin bildirgen eken. Qarapaıym tilmen aıtsaq, árbir adam jeke málimetterine uqyptylyq tanytpaıynsha, ınternet alaıaqtarmen alysqanymyz alysqan. О́ıtkeni ǵalamtordaǵy usaq-túıek alaıaqtyqpen aýyzdanyp, qanjyǵasy maılanyp qalǵan hakerler aqyryndap iri kompanııalarǵa tuzaq qurýǵa kóshe bastaǵan.