Sheteldiń áldebir saıahat orny, qasıetti jerleri týraly jaqsy bilemiz, tamsana áńgimeleımiz. Sebebi olar sol jerlerdiń qasıetti ekenine bizdi sendirip qoıǵan. Qasıettiń ne ekeni týraly kóp nárse aıtýǵa bolady. Biraq jınaqtaı kelgende eki túıinge toqtaımyz. Biri – emdik qasıeti bar nemese kórinisi ǵajap erekshe jaratylǵan tabıǵı orta, ekinshisi – qoldan jasalǵan kópke qyzmet etetin oryn. Mundaı oryndar bizde de bar. Solardyń biri hám biregeıi – elorda tórinde ornalasqan Nazarbaev ortalyǵy desem, qazaqstandyqtar buǵan keliser dep oılaımyn.
Keıde janymyzdaǵy nársege mán bermeı júre beretinimiz bar ǵoı. Qansha jyldan beri Nur-Sultan qalasynda turyp, Nazarbaev ortalyǵyn kórmeppin. Sonyń sáti jýyqta tústi. Men barǵanda bul ortalyq jańa ǵımaratqa kóship, ornalasyp úlgeripti. Tuńǵysh Prezıdenttiń birinshi qabatqa ornalasqan mýzeıimen asyqpaı tanysyp shyqtym. Kóz aıam keńip, kóńilim ósip, keýdemdi maqtanysh sezimi kernep, rýhym kóterilip basqa bir álemge tap bolǵandaı kúı keshtim.
Damyǵan elderde mundaı ortalyqtar bar ekenin bilemin. Amerıkada saıası qyzmetti aıaqtaǵan soń Prezıdent atyndaǵy ortalyq ashylady. Ondaı ortalyq óziniń týǵan ólkesinde nemese saıası mansabyn jasaǵan jerde de ashylýy múmkin eken. AQSh-tyń eks-prezıdentteriniń báriniń atynda ortalyqtar bar. Mundaı ortalyqtar basqa elderde de jumys isteıdi. Osy rette ózim jumysymen tanysqan Djerald Ford ortalyǵy men Borıs Elsın kitaphanasy týraly birer aýyz sóz aıta ketsem, artyq bolmas.
Djerald Ford ortalyǵy Michigan shtatynda ornalasqan. Kórseń qyzyǵasyń. О́rkenıettiń bir belgisi – halyq úshin qyzmet etken azamattardy ardaqtaı bilý. Ford – Amerıka tarıhynda eń qysqa, nebári eki-úsh jyl bılik júrgizgen prezıdent. Saıası asa yqpaldy bolǵan basshy emes. Djerald Ford ortalyǵyn aralap kórgende meni onyń óz halqy úshin nendeı ıgilik jasaǵany emes, qandaı adam bolǵany kóbirek qyzyqtyrdy. Júregimde ol kisige degen úlken qurmet paıda boldy. О́ıtkeni onda Fordtyń adamı tulǵasy aıqyn kórinip tur. Ortalyqty jasaqtaǵanda osy jaǵyna basa kóńil bólgen sııaqty. Árıne onyń bıligi kezinde Amerıka qoǵamynda bolǵan ózgerister, saıası sheshimder de jaqsy kórinis tapqan.
Al Borıs Elsın kitaphanasynyń mazmuny basqa. Sankt-Peterbýrg qalasynyń ortalyǵynda, Senat alańyndaǵy tarıhı ǵımaratqa ornalasqan. Árıne óte ádemi, zamanaýı konferenszaldary, ishki qurylymy bári de tamasha. Biraq olardyń tujyrymdamasy basqa sııaqty. Elsın kitaphanasy aty zatyna saı búkilreseılik elektrondy kitaphana qyzmetin atqaryp tur.
Ulttyq tarıhymyzda el esinde qalǵan tulǵalar qanshama: áz Jánibek han, Eldiń qamyn oılaǵan er Edige, Salqam Jáńgir, Er Abylaı, Pir Beket, t.b. bárin de halyq maqtanyshpen eske alady. «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», «Áz Táýkeniń Jeti jarǵysy» da áli umytylǵan joq. Esimderine ondaı madaqtaý sózder qosylmasa da, keıbir adamdarǵa qasıet ıesi retinde qaraımyz. Abaı, Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, t.b. Bulardyń bári de halqyna adal qyzmet etken tulǵalar. Qazaq handarynyń aýyz ádebıetindegi esimderinen basqa eshteńe saqtalmaǵan ǵoı. Shirkin, solardan qalǵan osyndaı ortalyq bolsa qandaı ǵajap bolar edi?! Amal qansha, HH ǵasyrǵa deıin kóshpeli turmys keship kelgen bizdiń elge tarıh ondaı múmkindik bermepti. Kıgen kıimderi men ustaǵan qarý-jaraqtaryn kórgenimizge shúkir deımiz. Onyń ózi sanaýly tulǵalarǵa ǵana tán.
Adamzattyń tarıhyna kóz salsaq, qoǵamnyń damýy da, quldyraýy da uly tulǵalar esimimen tikeleı baılanysty ekenin baıqaımyz. Bul – eshkim teriske shyǵara almaıtyn shyndyq. Túrki halyqtarynyń tarıhyna nazar aýdaraıyqshy. Ejelgi ǵundardyń Azııanyń gegemony bolýy Móde qaǵannyń jankeshti erligi men kóregendiginiń arqasy emes pe. Kók túrikterdiń gúldenýin Bilge qaǵan men Kúltegin batyrdyń aqyl-parasaty men erliginen bóle qaraı almaımyz. Arab áleminiń bedeli – Muhammed Paıǵambardyń (s.ǵ.s.), Mońǵol ulysynyń dúnıege tanylýy Shyńǵys hannyń esimimen baılanysty. Orys tarıhyn birinshi Petrsiz, Amerıka tarıhyn Djordj Vashıngtonsyz elestetý qıyn. Mádenıet pen ǵylymda da dál osyndaı zańdylyq bar. Fransýz ben aǵylshynnyń álemdik mádenıettiń kóshbasshysyna aınalýyn ádebıet pen ónerdegi uly tulǵalardyń, búgingi fızıkanyń jetistikteri Nıýton, Eınshteın sııaqty uly ǵalymdardyń esimimen tyǵyz baılanysty. Táýelsiz Qazaqstannyń búgingi jetistikteri Elbasynyń eren eńbeginiń jemisi ekeni tórtkúl dúnıege málim.
Bul kúnde tutas álem kózge kórinbeıtin bir jipke baılanyp turǵandaı. Eshbir el álemdik qoǵamdastyqtan oqshaý ómir súre almaıdy. Qalasaq ta, qalamasaq ta bizdiń aldymyzda eki mindet tur. Biri – álemdi taný, ekinshisi – ózimizdi álemge tanytý. Bul rette álemdi tanýymyzdan góri ózimizdi tanytýymyz mańyzdyraq. «Álem bizdi qalaı tanıdy?» degen suraqqa bir sózben jaýap berý qıyn bolar. Alaıda biz ózimizdi qalaı kórsete alsaq, basqalar bizdi solaı tanıtyny anyq.
Táýelsizdik bizden kóp nárseni talap etýde. Basqalarmen etene aralasý, ásirese damyǵan elderdiń el basqarý júıesin, tájirıbesin zerttep, ony óz jaǵdaıymyzǵa úılestire paıdalaný biz úshin aýadaı qajet. Áleýmettik, ekonomıkalyq sala bolsyn, tehnıkalyq sala bolsyn, bizdiń basqalardan úırenerimiz kóp. Solaı istep te kelemiz. Bul máseleniń bir jaǵy. Ekinshi jaǵynan basqalarǵa úıreterimiz de joq emes. Úıretip te kelemiz. Álemdik qoǵamdastyqtan oıyp turyp oryn alǵan kúnnen bastap, biz álem halqyna beıbitshilik súıgish el ekenimizdi kórsete bildik. Álemniń tynyshtyǵyn saqtaý barsha adamzattyń mindeti. Alaıda jeme-jemge kelgende bul mindetti oryndaý ońaı is emes.
Elimiz alǵash táýelsizdik alǵan kezde bizdiń jerimizde álemde tórtinshi orynda turatyn ıadrolyq arsenal boldy. Úlken kúsh edi. Deıturǵanmen, Elbasymyz sol joıqyn qarýdan bas tartýdy jón kóripti. Bul jeke óz qalaýy emes, halyq atynan qabyldanǵan asa mańyzdy sheshim. Iаdrolyq qarý qoldaǵy kózir bolatyn, onyń ústine basqalardyń kóz alaıtýynan qorǵanýda osyndaı kúsh kerek kezi. Áleýetti arsenaldan bas tartý halyqtyń narazylyǵyn qozǵaýy múmkin edi. Elbasy sonyń bárin de bilgen, bile tura ıadrolyq qarýdan bas tartý jolyn tańdaǵan. Mýzeıdi aralap kórgen kisi osy bir saıası sheshimniń nege qabyldanǵanyn, qandaı paıdasy bolǵanyn, qalaı júzege asqanyn, túpki nátıjesin óz kózimen kórip, janymen sezineri anyq. Joıqyn qarýdan bas tarta otyryp, iri derjavalarmen qaýipsizdigimizdi qamtamasyz etetin kelisimsharttarǵa otyrý ıadrolyq qarýdy Qazaqstannyń qaýipsizdigi úshin qyzmet ettirýdiń eń tıimdi joly bolǵanyn endi túsinip kelemiz. Sol joıqyn qarýdan bas tartý ázirge tek qana Qazaqstan Prezıdentiniń qolynan keldi. Bul – izgilikti álemge úıretý, kórsetý degen sóz.
Táýelsizdikten keıin Qazaqstan qarqyndy damydy desek, artyq emes. Táýelsiz eldiń jańalyǵy da, tabysy da kóp. Degenmen, ony kórsete bilmesek, bizge eshqandaı paıdasy bolmaq emes. Osy turǵydan kelgende Nazarbaev ortalyǵy – Qazaqstannyń qasıetti oryndarynyń biri ekeni talassyz shyndyq. Mýzeıdi aralap kórseńiz, buǵan shúbáńiz qalmaıdy.
Nazarbaev ortalyǵynyń qurylymy da, tujyrymdamasy da amerıkalyq úlgige jaqyn. Bul, sózsiz, álemdegi ozyq úlgi. Buǵan qosa, qazaqstandyq nyshandar aıqyn kórinis tapqan.
Mýzeıde bir-birimen jalǵasyp jatqan jeti zal bar. Onyń altaýyna eksponattar qoıylǵan. Sońǵysy aldyńǵy alty zaldyń mazmunyn qorytyndylap turǵan kýlmınasııalyq mánge ıe.
«Máńgilik el» dep atalatyn birinshi zalǵa kirgende ózimniń qashanǵy qalyptasqan daǵdym boıynsha oń jaqqa buryla berip edim, meni bastap júrgen tanystyrýshy qyz: «Sol jaǵyńyzǵa qarańyz, biz sol jaqtan bastaımyz» dep eki ret qaıtalady. Osy jalǵyz aýyz sóz maǵan erekshe áser etti. Azdap kóne tarıhqa nazar aýdaryp júretin ádetim bar. Ejelgi saqtar, ǵundar zamanynda bılik oń qanat, sol qanat bolyp ekige bólinetinin biletinmin. Qaǵandar óziniń eń senimdi ýázirin sol jaǵyna otyrǵyzatyn, súıikti hanymy da hannyń sol tizesin basyp otyratyn bolǵan. Jańaǵy sózde sol dástúrdiń lebi esip turǵandaı, basqasha bir kúıge endim.
Ondaǵy tarıhı jádigerler, Nazarbaev otbasynyń fotosýret shejiresi bári de úlken maǵynaǵa ıe. Eksponattar kóp emes, Elbasyna qatysy bar dúnıeler ǵana. Biraq kórgen kisige berer áseri tereń. Aıtpaqshy, mundaǵy kóz tartatyn biregeı jádiger – ataqty Bólek batyrdyń dýlyǵasy. Metaldan biteý quıylǵan shoshaq tóbeli dýlyǵa. Ǵalymdardyń anyqtaýynsha, tıbet ustalarynyń qolynan shyqsa kerek, bir soǵysta batyr jekpe-jekke shyqqan jońǵar noıanyn óltirip oljalap alǵan. Nege ekenin bilmeımin, maǵan bul dýlyǵa musylman sheberleriniń qolynan shyqqandaı áser qaldyrdy.
Osy zalda Elbasynyń mektep qushaǵyndaǵy ómirinen derek beretin eksponattar da tur. Orta bilimi týraly attestaty, jazysqan hattary, t.b. Ýkraınada, Temirtaýda ótken jastyq shaǵynyń kýáger qujattary ornalasqan. Mekteptegi keziniń ózindegi kóptegen tulǵalyq qasıetin osy jerden kóresiz. Shamalǵan orta mektebine hat jazǵan qytaı sýretshisimen jazysqan haty – sonyń dáleli. 1969 jyldan bastalatyn basshylyq qyzmetindegi ósý joly da ap-anyq saırap tur.
«Prezıdent joly» zalynan Elbasynyń prezıdenttik qyzmetin atqarǵan kezindegi saıası ómirin jan-jaqty kórsetetin biregeı zattyq eksponattarmen tanysasyz. Elbasynyń tyń bastamalary qalaı dúnıege keldi, onyń túpki nátıjesi qandaı boldy? Bári kóz aldyńyzda. Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý, Ata Zańdy qabyldaý, shekarany delımıtasııalaý, Qazaqstannyń ulttyq valıýtasyn shyǵarý sııaqty asa mańyzdy saıası sheshimder qabyldaý kezindegi Elbasynyń jan tebirenisin sezingendeı bolasyz.
«Strateg joly». Bul zaldy kórgen kisi Elbasynyń aqyl-parasatyna tánti bolary sózsiz. Kóregendikpen jasalǵan saıası qadamdar bul kúnde óz artyqshylyǵyn dáleldegen. Sonyń biri – 1994 jyly aıtylǵan astanany Aqmolaǵa kóshirý týraly oıy. Ekonomıkalyq jaǵdaıdyń qıyn kezinde bul qadamǵa nege barǵanyna qarapaıym halyq emes, suńǵyla saıasatkerlerdiń ózi kezinde úrke qaraǵan, arada jıyrma jyldaı ýaqyt ótken soń ǵana túsine bastadyq.
Mýzeıdegi erekshe bir eksponat – «ortaǵasyrlyq qalanyń fılosofııalyq kórinisi» atty kilem. Bul – túrki halyqtaryna ortaq fılosofııalyq oılaý júıesiniń qalaı qalyptasyp damyǵanyn kórsetetin ǵajaıyp dúnıe. Birneshe mınýttyq qysqa ýaqytta san ǵasyrlyq mádenıet tarıhyn tanýǵa múmkindik beretin, qazaq jerindegi qalalyq mádenıettiń damýynyń medıalyq kórinisi.
1998-1999 jyldary elordamyz Beıbitshilik qalasy atandy. Bul – jaı ǵana ataq emes, Elbasynyń kóregendigi men qajyrly eńbeginiń arqasynda qol jetkizilgen memleketimizdiń bıik mártebesi. Mýzeıden osy aqıqatty kózben kórýge bolady. Elbasynyń 90-jyldarda aıtqan «Elińdi jaqsy kórseń, oǵan dushpan izdeme» degen mazmundaǵy bir sózi bar. Mýzeıdi aralap júrip sol uly shyndyqpen betpe-bet kelesiz. Elbasy táýelsiz eldiń Prezıdenti retinde óziniń eń úlken saıası qadamyn kelisimmen bastapty. HH ǵasyr men HHI ǵasyrdyń óliarasynda tarıh sahnasyna shyqqan jas memleket úshin budan tıimdi jol joq ekenin jaqsy bilgen. Árıne keler zaman beınesin taný – úlken kóregendik. Qazaqstannyń bolashaǵy – beıbitshilikte. Elbasymyz aıtqan «Kelisim men beıbitshilik joly» budan keıin de bizdi alǵa bastaı bermek. О́ıtkeni ýaqyt biz úshin jumys isteýde.
Mýzeı eksponattarynyń ishinde shet elderdiń Nursultan Nazarbaevqa kórsetken qurmeti, usynǵan syılyqtary, nagradalary erekshe nazar aýdartady. Elbasyna kórsetken qurmettiń qazaq halqyna, Qazaqstanǵa kórsetilgen qurmet ekenin janyńmen sezinesiń.
Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasyp, damýyndaǵy Nursultan Nazarbaevtyń róli men ornyn zertteý búgingi býyn ǵana emes, keleshek urpaq úshin de mańyzdy. Nazarbaev ortalyǵy – jas urpaq boıyndaǵy patrıottyq sezimdi kúsheıtip, memleketshildik sanany qalyptastyrýǵa negiz bolatyn qasıetti, mańyzdy ınstıtýt.
Nazarbaev ortalyǵynan Elbasynyń adam jáne saıası qaıratker retinde qalyptasý, ósý jolynan bastap, tutas ómirin kóre alasyz. О́z taǵdyryn el taǵdyrymen ushtastyra bilgen kóregen basshy ekenin, onyń álemge tanylǵan saıası tulǵasynyń arǵy jaǵynda biregeı kisilik bolmys jatqanyn sezinesiz. Árıne bul – ekiniń birinde bolatyn qasıet emes, dana tulǵaǵa ǵana tán daralyq.
Qazaqty saıası jaqtan da, rýhanı jaqtan da álemge tanylǵan kezi táýelsizdik jyldary desek, bul tikeleı Nursultan Nazarbaevtyń esimimen baılanysty. Elordamyz álemdik dinbasylar men qaqtyǵysty aımaqtardyń basshylary bir ústel basyna jınalyp, pátýaǵa keletin saıası dıalog alańyna aınaldy.
Mýzeıdi aralaǵanda Elbasymen birge júrgendeı áser alasyz. Jastyq shaǵy, ómir joly qandaı? Saıası tulǵasyn qalaı baǵalaımyz? Ol kisiniń elimizge nendeı eńbegi sińdi? Osy suraqtarǵa laıyqty jaýap alasyz. Kelgen qonaqtar qysqa ýaqyt ishinde Qazaqstannyń tarıhymen, saıası ómirimen tanysa alady. Bul eldiń qandaı buralań joldardy basyp ótkeni, qandaı bıikterdi baǵyndyrǵany zattanǵan jáne dybystyq eksponattar arqyly sanaǵa jetedi. Ǵajap emes pe?!
Nazarbaev ortalyǵy táýelsizdiktiń alǵashqy 30 jyldyǵynda elimiz qol jetkizgen jetistikterdi jarqyrata kórsetip tur. Esiginen kirgende-aq, táýelsiz eldiń tynysyn sezinesiz. Mundaǵy ekrannan estiletin ár dybys – Táýelsiz Qazaqstannyń úni. Ol kelgen kisiniń qulaǵynyń túbinde kúmbirlep turatyn, jadynan máńgi óshpeıtin ún.
Qoryta aıtqanda, Nazarbaev ortalyǵy – elimizdiń saıası bet-beınesin kórsetetin biregeı qurylym, ári rýhanı, ári saıası ortalyq. Sondyqtan da ol Qazaq eli úshin qasıetti oryn.
Baqytjan ORAZALIEV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ ǵylymı kitaphanasynyń dırektory, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty