Amangeldi Omarov: Túrksib temir joly ákelerimizdiń qolymen salyndy

О́mirlik tájirıbesin bolashaq temirjolshylardy tárbıeleýge baǵyttaǵan ǵalym Túrksib temirjol jelisin salǵan áıgili temirjolshy, alǵashqy qazaq temir jol ǵalymy Jumaǵalı Omarovtyń uly ekenin eskersek, ata kásiptiń arqaýyn úzbegen azamattyń qazaq temir jolynyń ótkeni men búgini týraly aıtary kóp.

– Amangeldi Jumaǵalıuly, ómir ótkelderińizge kóz jibersek tosyn syıy kóp taǵdyr sizdiń mańdaıyńyzǵa temir jol sala­synda tabandy eńbek etýdi jazypty. Ákeńiz Jumaǵalı Oma­rovtyń qazaq dalasyna ja­ńa­lyq bolyp kelgen Túrksib te­mir jolynda qoltańbasy qal­­ǵanyn bilemiz. Ákeńizdiń son­daǵy estelikteri esińizde bolar?

– Ár adamnyń ómiri – úlken sapar. Shubatylǵan temir joldardaı taǵdyr joly pende balasyn san arnaǵa salady. О́zińiz aıtyp ótkendeı, ákem Jumaǵalı Omarov dala tósin tilgilep, qazaq jerine aıtýly jańalyq ala kelgen Túrksib temir jolynyń qu­rylysyna bar qajyr-qaıratyn jumsady. Qatardaǵy qara ju­mysshydan bastap, jer qazýshy, brıgadır, mehanık sekildi san iste alǵy shepten kórinip atalǵan qu­rylys jobasyn basqarýǵa deıin kóterilipti. Eń bastysy, bul jaýapty mindetke kezdeısoq emes, óziniń eńbekqorlyǵy men tabandylyǵynyń arqasynda saty-satymen joǵarylap jetken. Bastapqyda osy saladaǵy arnaıy bilimi bolmasa da, uıymdastyrý qabiletimen, tabandylyǵymen kózge túsipti. Jady myqty adam bo­latyn. Temir joldyń qyr-syryn jetik biletin. Birde maǵan óz aýzymen aıtqany bar. Túrksibke bas­shylyqqa taǵaıyndarda ań-tań bolyp «Iа je pısat ne ýmeıý» degen kórinedi. Sóıtse, taǵaıyn­daýshy tarap: «Za to ty horosho govorısh» dep qoıarda-qoımaı osy qyzmetke bekitipti.

Máskeýden kelip-ketip júretin ınjener jigitter «arnaıy dıplomy bolmasa da, mundaǵy ár isti jetik biletin, ujymdy basqarýǵa laıyq bir azamat bar», dep ákemdi meńzep basshylarǵa qulaqqaǵys etken kórinedi. Parovozdy qystyń kózi qyraýda qatyrmaı alyp júrý, joldardy durys baǵyttaý, te­mir joldyń basqa da tolyp jat­qan qyrýar sharýasyn shashaý shyǵarmaı oryndaý ákeme qıyn bolmapty. О́ıtkeni ol kisi isine jan-tánimen berilgen adam edi. Keıinnen osy saladaǵy bi­limin jetildirip, temir jol salasyndaǵy qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵalymdardyń birine aınaldy. Qarapaıym jumysshydan temir jol bastyǵyna deıin jetken alǵashqy qazaq retinde tarıhta qaldy.

Basqa baýyrlarym ómirlik arnasyn basqa mamandyqtan tapty. Ákemniń nusqaýymen meniń tańdaýym temir jolǵa tústi. Ata-anam qyzmet baby boıynsha qonys tepken stansalar men qalalardaǵy temir jol mektepterinde oqyp, bilim aldym, Balqash qalasy Abaı atyndaǵy №2 orta mektepti bitirdim. 1960 jyly Novosibir temir jol kóligi ınjenerleri ıns­tıtýtyna oqýǵa qabyldandym. Novosibirdegi ınstıtýttyń rektory da zamanynda Túrksibte ju­mys istegen Nıkolaı Kandakov degen kisi bolatyn. Sol kisiniń birde maǵan qarap turyp: «Papa na mnogo talantlıvyı, chem ty» dep aıtqany bar. Osy sóz ákemdi maqtan tutýyma serpin syılasa, ekinshi jaǵynan ózimniń de kásibı bilikti maman bolýyma jiger berdi. Osylaısha, keshegi kóshpeliler naǵyz temir jol mamandary, ınjenerleri bolyp shyǵa keldi. Ákelerimizdiń qolymen jıyrmasynshy ǵasyrdyń ańyzǵa aınalǵan temir joly salyndy. Solardyń tájirıbesi, sheberlik pen daǵdysy urpaqtan-urpaqqa berilip, temir jol qyzmetkerleriniń birtutas áýlet qalyptasty. Sonyń biri – bizdiń otbasymyz edi.

– Novosibir temir jol kó­lik ınjeneri ınstıtýtynyń (SGÝPS) Temir jol qurylysy, jol jáne jol sharýashylyǵy fa­kýltetin bitirgen soń elge kelip qyzmetke aralastyńyz. Elimizdiń túkpir-túkpirin shar­ladyńyz deýge bolady. Osynaý bederli jyldar belesinde qazaq temir ­jolynda qandaı eleýli jańalyqtar boldy?

– Injener-maman bolyp qalyptasýyma ustazdarymnyń septigi kóp tıdi. Ol kezdegi stýdentter óndiristik tájirıbeniń ne­gizimen baılanystyryp dıplom jumysyn jazatyn. Mine, sol alty aıǵa sozylǵan tájirıbeni Irkýtsk oblysyndaǵy Zıma degen stansada ótkizdim. Qysy 40 gradýs S-den tómen túsetin Novosibir qalasynda apta boıy qar jaýyp jatsa da, qalyń qar astynan jol tazartylyp, «Transsibir magıstrali» tynbaı jumys isteıtin. 1966 jyly atalǵan ınstıtýtty támamdap joldamamen «Qazaq temir joly» boıyndaǵy Arys stansasynda brıgadır, keıin aǵa master bolyp eńbek jolyn bastadym. Bul men úshin qyzyǵy men qıyndyǵy qatar júretin kásibı mamandyǵymnyń alǵashqy qadamdary bolatyn. Osydan soń aýyr óndirispen baı­lanysty Qaraǵandy jol dıs­tan­sııasyna qyzmetke aýys­tym. Áýeli aǵa jol masteri bolyp, keıinnen dıstansııaǵa bas ınjenerlikke taǵaıyndaldym. Al 1971 jyly Balqashtyń jol dıs­tansııasynyń basqarmasyn basqaryp, 1972 jyly Qaraǵandy jol dıstansııasyna basshylyq qyzmetke keldim. Osy kezde «Qa­raǵandy-Sortırovochnaıa» stansasyn jańartý, kómir tıelgen júk vagondarynyń quramyn tejemeı, tranzıtti júk kóligin tez arada ótkizý máselelerin ońtaıly sheshýge kúsh saldyq. Bizdiń ujym birlestigi «Sosıalıstik ja­rys­tyń» aldyńǵy ornyna shyǵyp, qol jetken mejeni ustap turýdyń ózi qalypty jaǵdaıǵa aınaldy.

1977 jyly maǵan zor senim artyldy. Qaraǵandy temir jol bó­limshesinde jańadan ekinshi jol salyndy. Qaraǵandy-Jaryq-Moıynty aralyǵyn tolyq elektr­lendirý isin qolǵa aldyq. Bul úl­ken jumys edi. Temir jol sa­la­syndaǵy jumystyń barlyq súzgi-elek synaǵynan súrinbeı ótip, mol tájirıbe jı­naqtap 1983 jyly Almaty jol magıstrali basqarmasynyń orynbasary qyz­metine taǵaıyndaldym. Bul shoıy­n joldyń astyndaǵy shpaldardy temirbetondarǵa, tutas relsterge poıyzdardy toq­­tatpaı aýystyrǵan kezeń bolatyn. 1988-1990 jyldary Aqtoǵaı-Dostyq-Alashańqaı halyqaralyq temir jol magıstralin jańartyp jóndeýdi jobalaýǵa qal-qadi­ri­mizshe úles qostyq. Osy halyq­aralyq qatynas magıstralin 1991 jyly qabyldaǵanda Almaty te­mir ­jolynyń basqarma bastyǵy qyzmetine bekitilgen edim. Eki el arasyndaǵy alǵashqy júk tasymaldaý poıyzy 1991 jyly 20 shildede jolǵa shyqty. Al 1992 jyldyń 20 maýsymynda iske qosylǵan Almaty-Úrimshi jolaýshylar po­ıyzy eki elde qalǵan týys-baýyr­dy qaıta qaýyshtyrǵan tarıhı sátke kópir bolyp edi. Sodan beri Japonııa, Koreıa, Vetnam, Sın­gapýr elderinen san alýan júk tasymaldanyp, mıllıondaǵan adam osy ıgilikti sátimen paıda­lanýda. Qazaqstannyń halyq sharýashylyǵyn kóterýde shoıyn joldyń atqarǵan róli aýqymdy. Osynaý jyldar ishinde stansalarda kóptegen turmystyq úı, mektep pen balabaqsha boı kóterdi. Aǵadyr, Jaryq, Balqash, Saıaq, Aqtoǵaı, Sheńgeldi jáne Dostyq kentin aýyz­sýmen qamtýǵa oraı myńdaǵan shaqyrym sý qubyryn jańa júıege keltirýge de shama-sharqymyzsha atsalystyq.

– Temir jol isin ǵylymı negizde zerttegen birqatar eń­bek­­­terińiz bolashaq mamandar úshin te­mirqazyq boldy desek artyq aıtpaǵan bolarmyz. Jańa myńjyldyqtyń basynda kásibı temirjolshylar daıarlaıtyn oqý ornyn ashýyńyzǵa ne túrtki boldy?

– Elimizde temirjolshy ma­mandardyń jetispeıtindigin baǵamdap, 2000 jyly Qazaq qatynas joldary ýnıversıtetin (QQJÝ) ashtym. Zaman talabyna baılanysty bul joǵary oqý ornyn jekemenshik túrde qu­rýǵa týra keldi. Eńbegimiz zaıa ketken joq dep oılaımyn. Ýnı­versıtet – kólik jáne kommýnı­kasııa kásiporyndary men ekono­mıkanyń basqa salalaryna qajetti talapqa saı maman daıarlap otyr. Ýnıversıtet kesheniniń zert­hanalyq jabdyǵynyń qyz­metinde: «Stansa kezekshisi»; «Poıyz dıspetcheri»; «Suryptaý stansasy»; «Turaqty toktyń rels­tik tizbekterin zertteý»; «Relstik tiz­bekterdiń jumys tártibin esepteý»; «Baǵdarsham áreketiniń prın-sıpteri men qurylǵylaryn zertteý»; «Tú­zetkishterdi eksperımentaldi zert­teý»; «Amplıtýdty de­tek­toryn zertteý»; «QTJ zert­teý»; «Baılanystyń sandyq jú­ıesi»; «Sıgnal spektrlerin zertteý» týraly tolyq kólemdegi oqý baǵdarlamasyn qamtıtyn jáne basqa da kóptegen zerthana bar. Sondaı-aq oqý men ǵylymǵa, mádenıetke jáne sportqa qajetti barlyq jaǵdaı jasalǵan. Jıyrma bir jylda bilikti ınjenerlerdiń qanshama shoǵyry qanattanyp, temir jol boıynda eńbek etip júr. Jas ǵalymdar ǵylymı izdenispen aınalysyp keledi. Munyń bári el ıgiligi úshin atqarylǵan jumystar. Qanshama qaragóz aýyl balalary temirjolshy mamandyǵyna mashyqtanyp, elimizdiń túkpir-túkpirinde eńbekke aralasyp júr.

– Táýelsizdiktiń mereıli 30 jyl­dyǵynyń qarsańynda turmyz. Ardager temirjolshy re­tinde, ustaz-ǵalym retinde qazaq temir­ jolynyń búgingi bet-beınesine qandaı baǵa berer edińiz? Neden ozdyq, neden keıin qaldyq?

– Táýbe, dep aıtýymyz kerek. Otyz jylda temir joldyń talaı joǵy túgendeldi. Tehnıkalyq áleýetimiz jańa zaman talabynan qalyspaı keledi. Tyń tehnologııalar qoldanysqa endi. Buryn Máskeý ne berse, sony alatynbyz. Qazir óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetti, qajettiniń bárin satyp alatyn qaýqarymyz bar. Elektrmen jabdyqtaý qandaı, elektrovozdardyń jyldamdyǵy qandaı, munyń bári jetistik demeı ne deımiz? Temir jol boıyn­da qolymyzǵa tek kúrek pen lom ustap jumys istegen kúnder de bolǵan. Munyń bári artta qaldy. Suranysqa saı mamandar bar. Qazaqstan temir jolyn kásibı biligi joǵary azamattardyń býy­ny basqaryp keledi. Barys-kelis pen alys-beris qarqyn aldy. Alys-jaqyn sheteldermen eko­no­mıkalyq baılanysymyz ny­ǵaıǵan bolsa, bul rette temir joldyń róli zor. Izdesek, kemshilik qaı kezde de tabylady. Júıeli jumysty túrtpektemeı, kerisinshe demep, jandanýyna jaǵdaı jasaýymyz, nıettes, tilektes bolýymyz kerek. Jolsaparǵa shyqpaıtyn jan joq. Tirshiliktiń ózi saparlardan turady. Shoıynjol boıyna qanshama jolaýshynyń tilegi, qýanyshy sińedi. Sondyqtan temir­jolshy degen – qasıetti mamandyq. Eń bastysy, óz isińdi jaqsy kór. «Tańdaǵan mamandyǵyń boıyn­sha eńbek etý – baqyt» de­gendi shákirtterge ylǵı da aıtyp júre­min. Azdy-kópti qıynshylyq ýa­qyt óte kele túzeler. Eń bastysy, baǵytymyz durys.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Arman OKTIаBR,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY