Án áleminiń jaryq juldyzyna aınalǵan Dımash Qudaıbergenniń oryndaýyndaǵy qazaq ánderi sheteldik tyńdarman úshin uly dala mýzykasynyń antologııasy sekildi. О́nerpazdyń oryndaýyndaǵy qazaqy áýen halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryna, baı mádenıeti men kórkem ónerine talaıdy eliktirdi. Bizben qýana tildesken Dımashtyń sheteldik tyńdarmanynyń qazaq halqyna degen izgi iltıpaty men yqylasyn bir maqalanyń kólemine syıdyrý áste múmkin emes.
Adamnyń sanaly ǵumyrynda estip, bilip kórmegen ulttyń tarıhy, mádenıeti men búgingi tirshiligine kenet qyzyǵa ketýi qanshalyqty sırek qubylys ekeni aıtpasaq ta belgili. Al bir daryndy tulǵanyń shyǵarmashylyǵy arqyly búkil bir eldiń bolmysyn ashyp, ulttyq ónerin áıgili etý tipti qıyn. Alaıda, múmkin eken.
Dımashtyń tabıǵı daryny, oryndaýshylyq múmkindigi, bulbul úni, áýezdi áni men birtýar qabileti osyǵan deıin de talaı aıtyldy, aldaǵy ýaqytta da aıtyla beredi. О́zi jastaıynan ańsaǵan «Qazaqtyń atyn álemge tanytqym keledi» degen armany búginde shyndyqqa aınaldy. Ánshiniń shyǵarmashylyǵyn jiti baqylaıtyn tyńdaýshysy onyń ana tilindegi ánderine degen yqylastyń erekshe ekenin birden ańǵarady. Ulttyq áýenderdiń yrǵaǵy men ıirimine qyzyqqan talaı sheteldik Uly dalanyń tili, dili, mádenıeti men ónerine qushtarlyq tanytyp, meńgere bastady.
Argentınalyq Irma Ledesma shyǵys mádenıeti men dástúrin Dımash arqyly tanı bastaǵanyn aıtady. О́z elinde joıylýǵa jaqyn ulttyq qundylyqtarǵa ol Dımashtyń ónerimen sýsyndaı bastaǵan.
– Men qazaq eliniń mýzykasyn, ulttyq aspaptaryn, bıin, sondaı-aq ómirge, otbasyna qatysty ustanymdaryn, ózgelerge qurmet kórsetýi jáne Otanyn súıýi sekildi asqaq qundylyqtarymen tanystym. Dımashty – qazaq mádenıetiniń úzdik úlgisi dep bilemin. Bizdiń qazaqtardan úırenerimiz kóp, – dep sózin túıindedi I.Ledesma.
Aǵynan jarylǵan tyńdaýshylardyń biri malaızııalyq Roýzın Cherı Dımashtyń Qazaqstanǵa degen ǵajap súıispenshiligi ózine berilgenin aıtyp, kúldirip aldy. Cherıdiń uly úıinde teledıdarda úzdiksiz qosylyp turatyn kıiz úı, jylqylar men keń-baıtaq dalanyń beınesine tipti tańqalmaıdy eken.
– Dımashty alǵash kórgende onyń oryndaýshylyq sheberligi erekshe elitip áketti. Osyndaı daryndy ánshiniń qaıdan shyqqany, qandaı tárbıe alǵany qyzyq boldy. Onyń óz ultyna degen erekshe súıispenshiligin baıqamaý múmkin emes. Qazaqstannyń týyn qurmetpen súıýi, ár ániniń sońynda «Welcome to Kazakhstan» dep qonaqqa shaqyrýy sahnalyq qoıylym emes, onyń tabıǵı bolmysy ekenin kórsetip turatyn. О́z ulyna osynshama súıispenshilikti darytqan qandaı el boldy eken degen suraq týady. Osylaısha ózime beıtanys halyqty jaqsy kórip kettim deýge de bolady, – deıdi malaızııalyq tyńdarman. Roýzın qazir qazaq tili sózdigin satyp alyp, onlaın topta til úırenip júr. Ortalyq Azııa, Qazaqstan týraly da kóp oqıdy. Almatyda ótkizgen bir kúnin jıi eske alyp, qaıta oralýdy armandaıdy. Dombyranyń únin birden ajyrata alatynyn aıtady.
Dımashtyń óneri arqyly qazaq tiline qyzyǵýshylyq tanytyp, ony meńgere bastaǵan jalǵyz Roýzın emes. AQSh turǵyny Emılı Trembleı qazaq jazýshylarynyń shyǵarmasyn oqyp, ózge ánshilermen de tanysa bastapty. Suhbattarynda Dımashtyń «Abaı joly» romanyn birneshe ret aıtqanyn estigen ol shyǵarmanyń aǵylshynsha nusqasyn taýyp, oqýǵa kirisken. AQSh-tyń Indıana shtatynyń taǵy bir turǵyny Rýf Barkleı Abaıdyń óleńderin oqyp, qazaq tilindegi ánderdiń mátinin túpnusqada túsingisi keletinin atap ótti.
Osyǵan deıin qazaq tiline Latyn Amerıkasynda suranys artyp, Dımashtyń jankúıerleri elshilik janynan kýrs ashýdy usynǵanyn estigen edik. Bul qazaq tiliniń damýynyń jańa kókjıegi, jańa belesi sekildi.
Brazılııa ádebıetin zertteýshi, professor Stella Mont qazaq tiline degen qyzyǵýshylyǵy «Daıdıdaý» áninen bastalsa, «Samaltaýdan» keıin qazaq mádenıetine kóńili birjola qulaǵanyn aıtady.
– Ánge arqaý bolǵan týǵan jerin qımaı soǵysqa attanǵan bozbalanyń qasireti meniń Afrıkadan Brazılııaǵa kúshpen aıdalǵan ata-babamnyń taǵdyryn eske túsirdi. Osylaısha qazaq dalasynyń tarıhyn zertteı bastadym. Meniń endigi armanym – Qazaqstannyń Nur-Sultan men Almatydan basqa Aral teńizi, Balqash kóli sekildi kóp bile bermeıtin kórikti jerlerin aralaý, – deıdi Stella Mont.
Dımashtyń AQSh-taǵy tyńdaýshysynyń biri Ivı Delakýr joǵary oqý ornynda Ulybrıtanııa ádebıetine, aǵylshyn tiline mamandanǵan. Eski aǵylshyn-sakson, fransýz tilderin qosymsha meńgergen ol qazaq tilin de úırengisi keledi. Alaıda, ony meńgerý qıynǵa soǵyp jatqan kórinedi. Arasynda óleń jazyp qoıatyn Ivı Dımashtyń ánderiniń aǵylshynsha aýdarmasyna kóńili tolmaıtynyn aıtady. Sebebi aýdarma jetkize almaıtyn qazaq tiline tán keıbir sózderdiń maǵynasy tárjimalaǵanda ózgerip ketedi.
Talǵamy bıik tyńdaýshy Dımashtyń qazaq tildi týyndylarynda ulttyq mýzykalyq aspaptardyń únin jıi estıdi. Osylaısha ol ulttyq mýzykany damytyp qana qoımaı, ony zamanǵa saı qoldanyp, shetelge nasıhattap júr. Bul dara Dımashtyń shyǵarmashylyq mıssııasynyń úlken bóligi deýge bolady. Ánshiniń mundaı mýzykalyq sheshimin tyńdarmany da óz deńgeıinde baǵalap jatady. Máselen, jazýshy Eva Baýman eýropalyq oqyrmany úshin jazyp jatqan fentezı janryndaǵy romanyna qobyzdy qosqan. Ol Dımash arqyly qazaqtyń ulttyq aspaptarymen tanysqanyn, shyǵarmashylyǵyna úlken shabyt alǵanyn basa aıtty.
– Alǵashynda Qytaıda ótken jarysta «Daıdıdaý» ánin súıemeldegen ózgeshe, ózime jat aspaptardyń únin estidim. Keıin «Qaıran elim» áninde qobyzdyń daýsyna súısindim, erekshe áser qaldyrdy. Sol úndi qıyn sátte jalyqpastan qaıtalap tyńdaı berdim. Jeti aıdan keıin jazyp jatqan týyndyma qobyzdy qosýdy uıǵardym. Romannyń basty keıipkerine Dımashtyń mýzykasy men ómirlik qundylyqtary shabyt berdi. Qobyzdyń erekshe úni meniń eýropalyq oqyrmanym úshin ekzotıkalyq deýge boldy jáne fentezı janryna quıyp qoıǵandaı, – deıdi jazýshy. Qazaqtyń ulttyq aspaptaryn tereń zerttegen ol jańa týyndysyn aıaqtap, oqyrmanǵa usynýǵa asyq.
Ánshi úshin mýzykasy arqyly tyńdarmanynyń shyǵarmashylyǵyna áser etip, shabyt bergenin estýden asqan baqyt joq bolar, sirá. Dımashty súıip tyńdaıtyn árbir janmen sóılesken saıyn úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn adamdardy biriktirgen mýzykanyń biregeı tiline, qudiretine tań qalasyń, tańdanasyń.
Alma jemisiniń Islandııaǵa kelý tarıhyn zerttep júrgen antropolog Helga Ogmýndardotır ǵylymı jumysyna jańa serpin, tyń baǵyt aldy deýge bolady. Mamandyǵy boıynsha Uly dalanyń ejelgi tarıhyna, kóshpeli halyqtyń ǵurpyna jáne postkeńestik kezeńge qyzyqqan maman Dımashpen tanystyǵynan keıin Qazaqstanǵa erekshe nazar aýdara bastaǵan. Ol aldaǵy ýaqytta tarıhta almany alǵash úıde ósire bastaǵan aımaq – Almaty taýlaryn kórýdi armandaıtynyn jetkizdi.
Dımashtyń sheteldik tyńdaýshylarymen tildesken saıyn ol qazaqtyń ulttyq mádenıeti men ónerin ǵana emes, ádebıeti men ǵylymyn da nasıhattap júrgendeı áserde qalasyń. Rasymen, mýzykada shekara joq qoı. Ǵalymnyń da, sportshynyń da, zaýyt qyzmetkeriniń de, saıasatkerdiń de jan dúnıesi mýzyka degende qulpyryp shyǵa keledi, áýezdi ánmen emdelip, ádemi áýenmen sýsyndaıdy, sher tarqatyp, rýhanı baıı túsedi.
Ádette belgili tulǵanyń shyǵarmashylyǵy ǵana emes, bolmysy da úlken ról atqarady. Sol turǵydan alǵanda Dımashtyń sahnadan tys ómirlik ustanymy, otbasyna, jaqyndaryna degen qarym-qatynasy, adamı qasıetteri, ómir salty men ultyna degen rııasyz kóńili kópke úlgi bolady. Ánshiniń kolýmbııalyq tyńdaýshysy Elza Patrısııa Dımash úshin ulttyq kodyn, ereksheligin kórsetý, álemge tanytý mańyzdy ekenin túsinedi.
– Dımashtyń ár áreketinen qazaqtyń ısi ańqyp turady. «Qaıran elim» týyndysy – tolyǵymen qazaqy ónim. Osy ánge túsirilgen beınebaıannyń amerıkalyq MTV arnasynan kórsetilip jatýy – úlken jetistik, bul – belgili mýzykalyq arnadan berilgen tuńǵysh qazaq tilindegi án. Dımashtyń konsertteri «Daıdıdaýsyz» ótpeıdi. Ol sheteldik tyńdarmanynyń ana tilindegi ándi birge shyrqaǵanyn qalaıdy. Bıylǵy onlaın konsertinde ekranǵa qazaq sýretshileriniń týyndysyn qoıdy. Áleýmettik jelidegi paraqshasynda halqynyń uly tulǵalaryn, ulttyq merekelerin, salt-dástúrin nasıhattap, bizge sheteldik jankúıerlerine túsindirýden jalyqpaıdy. Biz Dımash arqyly qazaqtyń úıinde bolyp, dastarqanynan dám tatqandaı áserde bolamyz, – deıdi Elza Patrısııa. Ol tipti qazaqtyń ulttyq taǵamy naýryzkóje men et asýdy da ónerpazdyń ájelerinen kórgen eken.
Iá, Dımash óziniń qarapaıym bolmysy men qazaqy ómir salty arqyly búkil álem aldynda halqymyzdyń aınasy bolyp otyr desek, artyq aıtqandyq emes. Ánshini elimizdiń turǵyndary ǵana emes, Qazaqstanda týyp, shetelge qonys aýdarǵan burynǵy otandastary da maqtan tutady. Bizben tildesken Fara Lapıko Almatyda dúnıege kelgen, qazir Kanadada turady. Ol buryn almatylyq «A stýdıo» tobyn súıip tyńdasa, qazir jerlesi Dımash Qudaıbergendi erekshe qurmetteıtinin jetkizdi. «Kanadada turatyn orys tildi bir mıllıonǵa jýyq adam Dımashqa jankúıer deýge bolady», deıdi F.Lapıko.
Qazaq ánshisiniń shyǵarmashylyǵyn Germanııada nasıhattap júrgen jandardyń biri – Betına Drevensek Dımash qazaq tilinde án salǵanda basqa qyrynan ashylyp, erekshe jarqyraıtynyn alǵa tartty.
– Onyń daýsy kez kelgen ánge úılese ketedi. Alaıda, eń qyzyǵy, qazaqsha ánderge kelgende ekinshi tynysy ashylatyn sekildi, rýhy kóterilip, birden túrlenip sala beredi. Shynymdy aıtsam, qazaq halqyna qyzyǵa qaraımyn. Tarıhtyń qansha soqpaǵynan ótse de, dástúri, ulttyq qundylyǵy men mádenı baılyǵynan aıyrylmaǵan. Biz, nemister ulttyq án-bıimiz ben ádet-ǵurpymyzdy umytyp baramyz, – dep sózin túıindedi ánshiniń nemis jankúıeri.
Qazaqtyń ulttyq qundylyqtarynyń, tiliniń, mádenıeti men óneriniń, ómir saltynyń, otbasyna negizdelgen tárbıesiniń sheteldikterdi qyzyqtyra bastaýy Dımashpen qatar, tehnologııanyń da jemisi ekeni belgili. Tyńdaýshylarymen erkin tildesip, pikir almasý da osy zamanaýı qurylǵylar arqyly múmkin bolyp otyr. Uly dala mádenıeti qazaqtyń óneri arqyly álemge tanylýynyń sımvolıkalyq máni erekshe. О́ıtkeni dúıim túrki jurtynyń ejelgi Otany – Qazaqstannyń mádenı murasynyń tamyry tereńde. Bul baǵa jetpes murany álem jurtyna Dımash sekildi erekshe maqtanyshpen, súıispenshilikpen tanystyrý táýelsizdik urpaqtaryna buıyrǵan baq eken.
P.S. «О́ner – ulttyń jany» dep beker aıtylmasa kerek. Onyń aıqyn dáleli – Dımashtyń dara úni bolyp jer dúnıeni dúr silkintken mýzykanyń sheksiz múmkindigi, ónerdiń túpsiz tereń tuńǵıyǵy. Ulttyq qunardan nár alyp, qııanǵa qanat qaqqan qazaqtyń qarshadaı ulynyń týǵan eli men ósken ortasyna, Otanyna degen rııasyz súıispenshiligi, álbette, kez kelgen jandy selt etkizbeı, tebirentpeı qoımasy anyq. О́ıtkeni mýzyka – kúlli adamzattyq qubylys bolsa, án – kóńil kilti. Endeshe, ulttyq óner órnegi arqyly shartaraptyń nazaryn ózine – uly dalanyń ulyq murasyna burǵyza alǵan Dımash óneri – shyn máninde qazaq hám adamzat mádenıetindegi qubylys! Al biz óz kezeginde súıikti ánshisine, onyń týǵan jeri men halqyna degen ystyq yqylasyn rııasyz tókken sheteldik talǵampaz tyńdaýshyǵa basymyzdy ıip, shyn júrekten alǵys bildiremiz!