Uly saharanyń keń tósin myńdaǵan jyl boıy meken etip, dala zańymen dańqty ulys atanǵan qazaq halqy ejelden erekshe jaratylǵan jurt. Onyń ereksheligi tek tilinde, dininde ıa bolmasa turmys-tirshiligi men ádet-ǵurpynda ǵana emes, eń aldymen onyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan erekshe ulttyq minezinde deýge bolady.
Oǵan arysyn almaǵanda, Qazaq handyǵy qurylǵan tustaǵy tuǵyrly tarıhty eske alsaq ta jetkilikti. Aǵa syılaýdyń asa bir sımvoldyq úlken úlgisin handyqtyń irgetasyn qalaýshy qos sultan Kereı men Jánibek sultandar qol astyndaǵy rý-taıpalarymen Shý óńirine kelip qonystanyp, búgingi qazaq memleketiniń negizin kótergen uly tarıhı oqıǵadan kórýge bolady. Shý boıy men Qozybasyda jıylǵan quryltaıda Kereı sultan aq kıizge kóterilip han saılanady. Jalpy buǵan deıingi handyq bıliktiń ákeden balaǵa mıras bolyp kelgenin eskersek, Deshti Qypshaqtyń bıleýshisi Baraq hannyń uly Jánibek han naǵyz taq murageri bolýy tıis edi. Alaıda jasy úlkendi syılaýdan, soǵan qurmet kórsetýden týǵan ádep boıynsha Kereıdiń jasy Jánibekten úlkendigi eskerilip, Kereı sultan qazaqtyń tuńǵysh hany retinde Altyn taqqa Jánibek sultannyń ini izetimen jaıǵasady.
Jýyrda belgili jýrnalıst Beken Qaıratuly aǵamyzdyń gazetimizde «Qazaqtyń alyptary» degen ataýmen aıtýly maqalasy («Egemen Qazaqstan», 14 sáýir 2021 jyl) jaryq kórdi. Ataqty balýan Qajymuqan Muńaıtpasulynyń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı jazylǵan jazbada dańqty kúsh atalary, sal-seriler Balýan Sholaq, Imanjúsiptermen balýan Qajymuqan ini arasyndaǵy izet, qazaqy keń minez keremet kórinis tabady. Atalǵan maqala sol Balýan Sholaq, Imanjúsip, Qajymuqandar syndy baıyrǵy balýandardyń boıyndaǵy márttik, jigittik, parasattylyq sııaqty erekshe qasıetter búgingi qazaq azamattarynda qanshalyqty bar degen saýalǵa jeteledi. О́z kezegimizde bul suraqqa jaýap izdep, arǵy-bergi oqıǵalardy oısha saraladyq.
Báse, bar edi ǵoı dedik bir kezde. Esterińizde bolar, osydan týra bes jyl buryn erejesiz jekpe-jekten WBK tujyrymy boıynsha Qytaıdyń Shanhaı qalasy mańynda halyqaralyq týrnır ótken joq pa edi? Ras, balanyń qaı jylaǵany este qalady demekshi, qaı týrnır este qalady dersiz, biraq bul týrnırdiń ańyzyn álem áli kúnge deıin aýyzynyń sýy quryp aıtady. Jetpis kılo salmaq dárejesinde óner kórsetken qazaqstandyq saıypqyran Aıbek Nurseıit pen Qytaıdaǵy qandasymyz Ǵabıt Turǵanbektiń aqtyq synǵa shyqqan sáti áli kóz aldymyzda. Kók týymyzdy kóterip kele jatqan Aıbekke tileýles bolasyz ba, joq taǵdyr aıyryp arǵy bette amalsyz qalyp qoıǵan qandas Ǵabıttiń jankúıeri bolasyz ba, tańdaý qıyn, talap qatal. Jeńis jeńgenge beriledi. Jeńetin de qazaq, jeńiletin de qazaq. El ishinde ótip jatqan eleýsiz doda da demes, búkil álem kóz tigip, Alashtyń eki alybyna entelep ekrannan qarap otyr. Gong soǵylyp, judyryqtaryn túıistirgen eki baýyr segiz buryshty alańdy aınalyp júre bastady. Qandasyna qolyn ala júgirse, qazaqtyǵy qaıda? Aǵasynyń jaǵasyna jarmassa Alash balasy ekendigine kúmán. Eldiń kózin aldap julqylasqan bolady, biraq judyryq jumsamaıdy. Tiresken bolady, biraq tekti uldar birin-biri teppeıdi. Álem ań-tań. Mundaı kútpegen burylysty buǵan deıin eshkim kórmegen. Altyn beldik úshin altyn baýyryn alty qurlyqtyń aldynda jaıratyp salý qazaq balasynan basqasyna úırenshikti jaǵdaı. Tórt-bes mınýtty tóbelessiz ótkizgen ekeýi aqyry tóreshilerden tómen baǵa alyp, judyryqtasýdan bas tartysyp, saıys toqtaıdy. Osylaısha, bul «bolmaǵan jekpe-jek» dep eseptelindi.
«Árıne, men bul týrnırden elime kók Týdy jelbiretip, jeńispen oralǵym keldi. Biraq aqtyq synda baýyrmaldyqty sporttaǵy jeńisten, sporttyq prınsıpterden joǵary qoıdym. Ǵabıt qandasym ekeýmiz qol alysqan sátte onyń kúlimdegen kózinen baýyrmaldyqtyń, elge degen saǵynyshtyń lebin sezdim. Sol úshin de baýyrymdy urý men úshin ersi bolyp kórindi. Men bul áreketime esh ókinbeımin. Bul meniń ata-anamnyń, bapkerlerimniń tárbıesi dep bilem», dedi jýrnalısterge bergen suhbatynda arystan júrekti atpal azamat Aıbek Nurseıit.
О́z kezeginde qabylan minez qaısar qandasymyz Ǵabıt Turǵanbek te jýrnalısterdiń suraqtaryna: «Mende eshqandaı da ókinish bolǵan joq. Aıbek ekeýmizdiń jəne kúlli qazaq ultynyń abyroıy men namysynyń aldynda bul bolmashy ǵana is. Tipti, ókinem dep aıtýdyń ózi uıat. Odan bólek jekpe-jek barysynda Aıbek baýyrymnyń da kózinen maǵan degen meıirim tógilip turdy. Baýyrmashyldyǵymyzdyń arqasynda bir-birimizge aýyr əreketterimizdi isteı almadyq. Jarys bitkennen keıin Aıbek qandasymyz ekeýmiz qol alysyp, qushaqtastyq», deıdi Ǵabıt batyr. Shyn máninde Aıbek te, Ǵabıt te bir-birin tómpeshtep jeńbese de jeńimpazdar edi. Olar qazaqtyń tektiligin álem aldynda dáleldegen, qazaqtyń baýyrmaldyǵyn barsha jurtqa kórsetken shyn qaharmandar edi.
Sonaý jyldary tuńǵysh «Qazaqstan Barysy» atanǵan belgili balýan Ulan Rysquldyń da áıgili jeńisi sportsúıer qaýymnyń esinde bolar. Doda barysynda Ulan Rysquldyń inisi Rýslan Ábdirazaqov ta aǵasyna jol berip, bas báıgesiniń beldigin balýan aǵasynyń beline ózi aparyp baılaǵan joq pa? Rýslan Ábdirazaqovtan da áriptesterimiz suraǵan kezde de: «Ulan aǵam maǵan qaraǵanda shyn babynda boldy. Onyń ústine, qazaqy tárbıe alyp óskendikten, aǵamnyń joly úlken ekenin túsindim. Sondyqtan oǵan jolymdy berdim», dep inilik kóńilin bildirgen edi.
Aǵanyń aldyna túspeý týraly ańyz-áńgimeler kóp qoı, jalpy qazaqty jylqy minezdi halyq dep tegin aıtpasaq kerek, birde osynaý inilik izet hám irilik minez qubylysy jylqy jaryqtyqta da bar degendi oqyp tańǵaldyq. Avtory – Sovethan Qalıǵojın dep jarııalanǵan shaǵyn ǵana maqalany kóz júgirtip oqysańyz qyzyq. «Qos kúreń bir bıeden týǵan sáıgúlikter. Birinen-biri bir jas úlken bolǵanymen bitimi birdeı, birinen-birin aıyrý qıyn edi. Báıgeden únemi úlkeni alda, kishisi artta quıryq tistesip keledi eken. Al aǵaıymnyń aıtýynsha, úlkeninen kishisi júırik bolǵan. Oǵan minip, báıgege ózi de shapqan ǵoı. Kishi kúreń báıge jolynda sýyrylyp alda shabady da, kómbe tóbesi kórinisimen ekpinin báseńdetip, «aǵasyn» alǵa túsirip jiberedi. Meıli, odan ári qansha árekettenseń de ol óz degenin istep, kómbege ekinshi keledi. Mine, jylqynyń júırigine baılanysty syry beımálim tylsym dúnıeniń tańǵajaıyp oqıǵalarynyń biri osyndaı», dep jazady avtor.
Qazaq jigitteriniń iriligi men izettiligi jaıynda taǵy bir tamasha oqıǵa keshe ǵana, sáýirdiń 25-si kúni búkil álem kóz tikken Rım qalasyndaǵy boz kilem ústinde boldy. Grek-rım kúresinen «Matteo Pellıkone» reıtıngilik týrnıriniń alǵashqy jarys kúni aıaqtalyp, Qazaqstan qorjyny birneshe medalmen tolyqqan bolatyn. Iá, qorjynǵa qomaqty medal árkez túsip turady ǵoı, atalǵan týrnırdiń tarıhı oqıǵasy biraq bul emes edi.
Týrnır sharty boıynsha 63 kıloda qazaqstandyq balýandar Sultan Ásetuly men Aıdos Sultanǵalı kúresýi tıis bolǵan. Alaıda Sultan jasy úlken komandalas aǵasy Aıdospen beldesýden bas tartqan. Osylaısha, Aıdos Sultanǵalı týrnır jeńimpazy, al Sultan Ásetuly kúmis medal ıegeri atandy.
Adamzat ań-tań. Ejelgi dáýirde quldardy kúrestirip, ony qunyǵa tamashalap otyrǵan rımdikterge bul kórinis tipti jat desek te bolady. Aqsha men altyn, bostandyq pen beldik úshin baýyry túgili áli jetse ákesin jyǵyp jiberip, qaýmalaǵan eldiń qoshemetine bólenetin quldardy tamashalap úırenip qalǵan Kolızeı kórermenderi aǵasynyń aldyna túsýdi ádepsizdik sanaǵan qazaq oǵlandaryn sonda uzaq qoshemettepti.
Bul da – ulttyq kod. Qazaqtyń qazaqtyǵy – eń birinshi onyń márttigi, iriligi, jomarttyǵy, baýyrmaldyǵynda bolsa kerek.
Iá, aǵanyń joly – amanattyń joly. Ulttyń jadyna jazylǵan óshpes jazýlar bolady. Sol kıeli sózderdiń biri de biregeıi «Aǵasy bardyń jaǵasy bar, inisi bardyń tynysy bar» degen túıin sóz sııaqty. Iаǵnı qaı maǵynasynda bolsyn aǵa – úlken uǵym, keń maǵynaly kemel sóz. Biz joǵaryda birneshe mysalmen aıtqymyz kelgen aǵaly-inili adamdardyń arasyndaǵy qatynastyń mundaı áleýmettik erekshe mánin qazekem osy biraýyz sózge biriktirip ketkendeı. «Aǵasy bardyń jaǵasy bar». Biz sol jaǵaǵa jarmasýǵa emes, sol jaǵany qadir tutýdy kóbirek eskergenimiz abzal.
Kisilikpen de, kishilikpen de jol berý mine, uly saharany mekendegen kóshpeli dala halyqtaryna tán tamasha minez. Aǵa syılaý arqyly ini iriligin kórsetedi, inige izet kórsetý arqyly aǵanyń abyroı-bedeli asqaqtaıdy. Sporttaǵy aǵańa beldigińdi bergennen bedeliń tómendemeıdi, qaıta eldigiń artyp, eregisken dushpan aldynda Alash tulǵasy aıbarlana túsedi!