Jyl saıyn elimizde myńǵa jýyq adam iz-túzsiz joǵalyp ketedi eken. Qazaqstanda sońǵy bes jylda 17 myńnan astam adamǵa izdeý jarııalansa, sonyń 6 myńnan astamynyń taǵdyry áli kúnge deıin belgisiz. Aıdyń-kúnniń amanynda adamdar nege joǵalady?
Jyl bastalǵan úsh aıdyń ishinde ishki ister organdarynyń aımaqtyq bólimsheleri 1422 adamnyń joǵalyp ketkeni týraly ótinish qabyldaǵan. Jedel izdestirý is-sharalary nátıjesinde onyń 500-ge jýyǵy tabylyp, aman-esen otbasylaryna oralǵan. Alaıda 900-den astam adamnyń qaıda ketkeni áli kúnge deıin anyqtalmaǵan.
Baılanystyń alýan túri damyǵan búgingideı ýaqytta adamnyń joǵalyp ketýi mıǵa syımaıtyn jaıt bolsa da, bul derek – aqıqat. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetterine sensek, 2016 jyldan beri elimizde iz-túzsiz joǵalǵandar sany 1551-den 934-ke deıin azaıǵan. Desek te, elimizde habar-osharsyz ketkender tizimi ortaıǵan emes.
Kúni keshe Shymkentte 3 jastaǵy sábıdiń joǵalyp, ata-anasy, ájesimen qaıta tabysqan beınejazbasy eshkimdi beıjaı qaldyrmady. Túski birlerde úıden shyǵyp, belgisiz jaqqa ketip qalǵan balany izdeýge 500-ge jýyq polısııa qyzmetkeri, kınologııalyq qyzmettiń ıtteri qatysyp, Ál-Farabı aýdanynyń bul jaıynda estigen turǵynynyń barlyǵy jumyla kirisken bolatyn. Jedel ári jan-jaqty júrgizilgen izdeý jumystarynyń nátıjesinde ýchaskelik polısııa qyzmetkerleri 10 saǵattan keıin úıinen tym alysqa uzap ketken baldyrǵandy aman-esen taýyp, kóz aldynda júrgen sábıinen qas qaǵym sátte kóz jazyp qalyp, ózin qoıarǵa jer tappaı júrgen anasyna tabystady.
Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Sáýirdiń sońǵy kúnderinde aqparat quraldary men áleýmettik jelilerde 6 jasar Áltaırdyń joǵalyp ketkeni týraly málimet tarady. Qyzylorda oblysynyń Tıtov aýylynda turatyn oıyn balasy úıinen tańerteń shyǵyp ketip, sol kúıi oralmaǵan. Alǵashynda áke-sheshesi balalaryn ózderi izdep kórgen, al polısııaǵa tek 9 saǵat ótkennen keıin habar bergen. О́ńirdiń búkil kúsh qurylymy men aýyl turǵyndary balany adam aıaǵy jeter barlyq jerden izdestirdi. Kóp qabatty úıdiń jertóleleri men turalap qalǵan qurylys alańdary, tipti Syrdarııa ózeniniń jaǵalaýyn da súzip shyqqan izdestirý toby eki kún boıy ushty-kúıli joq bolyp ketken Áltaırdyń aman-esen tabylýynan úmitterin úzbeı kelgen edi. Alaıda eki kún ótkennen keıin balanyń jansyz denesi jeke turǵyn úıdiń káriz qudyǵynan tabyldy...
Bir apta buryn Jambyl polıseıleri joǵalyp ketken 9 jáne 11 jastaǵy eki balany kelesi kóshede turatyn týystarynyń úıinen tapqan. Qos nemeresinen kóz jazyp qalǵan ájesi bul kezde Moıynqum aýdanynyń búkil polısııa qyzmetkerin dabylmen kóterip, Qumózek aýylynyń halqyn áýre-sarsańǵa salǵan edi. Sóıtse, balalar oıynnyń qyzyǵyna berilip, kesh qaraıa týystarynyń úıinde teledıdar kórip, sol jaqta qonyp qalǵan kórinedi. Al týystary úılerinde alańsyz pysyldap uıyqtap jatqan qos jetkinshekti búkil aýyl bolyp izdep júrgenin polısııa kelip esikterin qaqqanda bir-aq bilgen.
IIM Krımınaldyq polısııa departamenti Qylmyskerlerdi izdestirýdi uıymdastyrý basqarmasynyń basshysy Abaı Erǵalıev: «Adam joǵalǵany týraly polısııaǵa túsken ótinish birden sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tizilimine tirkeýge alynady. Osy sátten bastap izdestirý jumystary dereý qolǵa alynady», deıdi.
Keshendi jedel shara barysynda eń birinshi adamnyń úıden ketý sebepteri, joǵalǵan adammen sońǵy baılanysta bolǵandar anyqtalady. Sondaı-aq izdeý jarııalanǵan adamnyń sońǵy bolǵan jerine tekserý júrgiziledi. Kóbine jedel-izdestirý operasııalaryna qyzmettik izdestirý ıtteri, qajet dep tabylsa, TJM qyzmetkerleri, qutqarýshylar da jumyldyrylady. Qalyń orman, taýly jerlerge, sý aıdyndary men adam aıaǵy jetýi qıyn oryndarǵa arnaıy tikushaq tartylady. Basqarma basshysy joǵalǵan adamdy tabý úshin kóbine úılerdiń shatyryna shyǵyp, káriz qudyǵyna túsýge de týra keletinin aıtyp, adam ómirin aman saqtap qalýǵa baǵyttalǵan jedel shara kezinde ár mınýttyń qundy ekenin eskertip ótti.
«Ásirese, oń-solyn ajyratyp úlgermegen balalardyń joǵalyp ketýi óte qıyn. Mundaı kezderi jetkinshekterdiń ata-anasyna psıhologııalyq turǵydan qoldaý kórsetý bir bólek te, býyny qatpaǵan balany aman-esen tapqansha jedel ári saýatty izdeý júrgizýdiń jaýapkershiligi múlde bólek», degen Abaı Ońǵaruly týǵan uıasynan bezip, úıinen qashyp ketetin jetkinshekterdiń deni turmysy tómen otbasynda ómir súretinin de jasyrmady. «Kún saıyn ishimdik iship, úıinen aıqaı-shý men urys-keris arylmaǵan jerde kimniń turǵysy kelsin, árıne?! Ata-anasynyń daý-janjaly men baspanasyndaǵy bereketsizdikten qajyǵan bala et jaqyndarymen birge turǵysy kelmeıdi. Sol sebepti de áleýmettik jaǵdaıy nashar, turmysy qıyn otbasylardan shyqqan balalar jıi joǵalyp ketedi. Olardyń kóbi óz betinshe ómir súrgisi keledi», degen basqarma basshysy eresekterden góri jetkinshekterdi izdep tabýdyń qıyn ekenin de aıtyp qaldy. «Qazir jasóspirim balalardy izdeýdi qıyndatyp otyrǵan faktordyń biri – áleýmettik jelidegi ońdy-soldy, baqylaýsyz tanystyq. Túrli jelige tirkelip alǵan bala sol jerde bireýlermen tanysyp, vırtýaldy álemdegi tanystyǵyn shynaıy ómirde jalǵastyrǵysy kelip kezdesý belgileıdi. Ata-analary men týystarynyń ruqsatynsyz birneshe kún boıy jańa tanysqan adamymen birge joq bolyp ketetin jetkinshekter az emes. Sol sebepti ár ata-ana balasynyń qandaı jelide, kimmen sóılesip, baılanysyp júrgeninen habardar bolyp otyrýy qajet», deıdi ol.
Mektep-ınternat pen Balalar úılerinen ketip qalyp, habarsyz joǵalǵan, kámeletke tolmaǵandardy beıimdeý ortalyǵy men kámeletke tolmaǵandarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan mektepterden qashyp shyǵyp, «izin sýytqan» jetkinshekterdiń taǵdyry da kóbine belgisiz bolyp jatady.
Bizdiń «Habarsyz ketetinderdiń arasynda kimder kóp?» degen suraǵymyzǵa A.Erǵalıev: «Kóbinese issaparǵa, maýsymdyq jumystarǵa shyǵatyn nemese vahtalyq rejimde jumys isteıtin, sodan keıin ishimdikke salynyp ketken, qańǵybastyqqa beıim jáne psıhıkalyq aýrýǵa shaldyqqan eresekter joǵalyp ketedi. Sońǵy eki faktor áıelderge de qatysty, biraq olar erlerge qaraǵanda az joǵalady», dep jaýap berdi.
«Búgingi kúni habar-osharsyz joǵalǵan adamdardy izdeýge polısııanyń resýrstary jetkilikti. Alaıda biz eriktiler men basqa da qoǵamdyq uıymdardyń kómeginen eshqashan bas tartpaımyz. О́ıtkeni, joǵalǵan adamdy izdeýge neǵurlym kóp adam jumyldyrylsa, onyń ornalasqan jerin anyqtaý, kómek qolyn sozý múmkindigimiz artady», deıdi departament ókili.
Qazirgi tańda elimiz boıynsha 200-den astam volonterlik uıym tirkelgen bolsa, olardyń 30-dan astamy habar-osharsyz ketken adamdardy izdestirý boıynsha ishki ister organdarymen tize qosyp, belsendi kómek kórsetip júr. Izdestirý operasııasy kezinde volonterlerdiń tıgizer paıdasy men berer kómegi kóp ekenin polısııa qyzmetkerleri de joqqa shyǵarmaıdy.
«Volonterlik qyzmet týraly» zańǵa sáıkes volonterler sońǵy jyldary árbir iz-túzsiz joǵalý boıynsha izdeý operasııasyna qatysyp keledi. Olar kóbinese tehnıka bara almaıtyn, qıyn-qystaý jerlerdi tekserip shyǵý kezinde kóp kómektesedi. О́tken jyly volonterlik uıymdardyń qatysýymen barlyǵy 290-nan astam azamattyń ornalasqan jeri anyqtalsa, bıyl 70-ten astam habar-osharsyz ketken adam tabylǵan.
Máselen, ótken jyly Almaty qalasynda joǵalyp ketken 9 jastaǵy jetkinshekti izdeý jumystaryna ishki ister organdarynyń 300-ge jýyq qyzmetkeri, 50 áskerı qyzmetshi, sondaı-aq 30-dan astam erikti men mektep muǵalimi qatysqan bolatyn. Bir kúnnen keıin bala sol qaladaǵy dosynyń úıinen tabylǵan. «Bul – tájirıbemizde eń kóp kezdesetin mysaldyń biri. Jıi qaıtalanatyn qatelikter de ortaq. Ol – ata-analardyń polısııaǵa kesh habar berýi. О́z betterinshe izdeımiz dep kóp adam ýaqytty óltirip alady», deıdi basqarma qyzmetkeri.
Sátti aıaqtalǵan izdestirý jumystarynyń biri – Qostanaı oblysynyń Amangeldi aýdanynda aqtútek boranda adasyp ketken malshynyń oqıǵasy. Jeti kún boıy japan dalada kúneltip júrgen Qarasý aýylynyń turǵynyn tabýǵa tikushaqtyń kómegi kóp bolǵan. Apta boıy ólmestiń kúnin keship, nár tatpaı álsirep qalǵan malshyny TJD qyzmetkerleri «Qazavıaqutqarý» MM-men birlesip, Qaraǵandy oblysy Ulytaý aýdany baǵytynda ornalasqan Biráli qystaǵynan 32 shaqyrym qashyqtyqtaǵy qamys qopasynyń qasynan taýyp, birden aýrýhana jetkizgen edi. Kórer jaryǵy bar jigit aǵasynyń qazirgi jaǵdaıyn dárigerler jaqsy dep baǵalap otyr.
Habar-osharsyz joǵalǵan adam tabylmasa da izdestirý jumystary toqtatylmaıdy. «Sebebi, habarsyz ketkenderdi izdestirýdiń merzimi joq», degen A.Erǵalıev eger joǵalǵan adam úıine oralsa, bul týraly birden polısııaǵa habar berý kerektigin de eskertti. Eger bulaı jasalmasa, izdeý resmı túrde toqtatylmaı, adam izdeýde júre beredi.
Elimizde joǵalǵan adamdardy izdeýge erekshe úles qosyp júrgen uıymnyń biri – LIDER.KZ eriktiler qozǵalysy. Qazirgi tańda bul uıymnyń músheleri Qazaqstannyń 17 qalasynda jumys isteıdi. LIDER.KZ kórshi О́zbekstan men Reseı volonterlerimen ózara baılanysty nyǵaıtyp, Birgemiz: Umit baǵyty boıynsha tótenshe jaǵdaılardyń zardabyn joıýǵa da belsendi atsalysyp júr.
Qyzylorda oblysynyń «Volonterler front-ofısi» jetekshisi Bolatbek Aıtbenbetov buryndary joǵalǵandardy izdeýge jeke adamdar óz erikterimen qatysqan bolsa, qazir elimiz boıynsha jasaqtalǵan arnaıy eriktiler qozǵalysy baryn jetkizdi. Onyń málimdeýinshe, tájirıbede eń kóp izdeletinder – eresek adamdar eken. «El-jurt kóbine býyny qatpaǵan oıyn balalary jıi joǵalyp ketedi dep oılaıdy. Alaıda tájirıbede basqasha. Kóbine kámelettik jasqa tolǵan, eresek adamdar joǵalyp ketip jatady. Al olardyń joǵalý sebepteri ártúrli. Baldyrǵandardyń basym bóligi oıynnyń qyzyǵyna batyp, úılerinen alystap ketip, adasyp qalady. Al úlkender otbasyndaǵy janjaldan «qashyp», bas saýǵalaǵysy keledi. Este saqtaý qabiletteri nashar qarttar da turǵan úıin tappaı qalyp jatady», deıdi ol.
«Adamdy izdeýdiń ońaıy bolmaıdy. Sebebi, izdeý jumystary ádette bir algorıtmmen júrgizilse de ár adamnyń ómiri, taǵdyry men densaýlyǵyna jaýapty bolý – aýyr mindet» degen eriktiler jetekshisi joǵaryda biz aıtyp ótken alty jasar Áltaırdy izdeý operasııasyna da qatysqan. «Shynymdy aıtsam, 2-3 kún boıy balanyń fotosyn qolymyzda ustap júrip-aq oǵan qatty baýyr basyp ketip edik. Áltaırdy aman-esen tabamyz degen úmitimizdi sońǵy sekýndqa deıin úzgen joqpyz. Izdeý jumystaryn tańǵy 5-ten bastap túngi 3-ke deıin toqtaýsyz jalǵastyra berdik. Alaıda perishteniń qazasy týraly qaraly habar izdestirý jumysyna qatysqan barsha jurttyń, sonyń ishinde eriktilerdiń de qabyrǵasyn qaıystyryp ketti. Beıkúná sábıdiń tótelep kelgen ajaly bárimizdiń janymyzǵa batty, kózimizge jas aldyrtty. «Bala tiri, tabamyz» degen senimimiz mol edi...», degen ol eger aımaqta beınebaqylaý kameralary kóp ornatylǵan bolsa, qaıǵyly oqıǵanyń aldyn alýǵa bolar ma edi degen ókinishin de jetkizdi.
Túıin: Adamdar nege joǵalady? Iz-túzsiz ketýdiń joly da, sebebi de san túrli. Biri qarttyq jeńip, aýrýyna qarsy tura almaı, basy aýǵan jaqqa bosyp ketedi. Endi biri úıinen bereke tappaı, et jaqynynan baz keship ketedi. Úshinshileri ishimdikke salynǵany sonshalyq, «bastaryn jazý úshin» qańǵyryp ketedi. Tipti nesıesin jaba almaı, qaryzynan qutyla almaı qańǵybastyqqa salynyp ketkender de bar. Ákesiniń soqqysynan qashyp, otbasyndaǵy urystan zárezap bolǵan bala da uıasynan bezinedi. Al úıde úlgi kórmegen túzde qandaı túren salmaq? Bul, árıne, basqa másele.