Eskerýsiz ketken esil er

– Gazetimizde bir-eki aı buryn jarııa­lanǵan armenııalyq podpolkovnıktiń izdeý salǵan hatynda aıtylǵan jaýyn­gerdi «Ol jaýynger – meniń jerlesim, ony ózim arnaıy jazamyn» dep ediń ǵoı, – redaktorymyz Sherhan Murtaza mere­kelik nómirdiń josparyn jasaǵan kezde maǵan suraýly júzben qaraǵan.

Armenııalyq Vartanıan joldastyń izdeý salǵan maqalasyn gazetke jarııa­lap, jaýynger Káketaı Qymyzbaev týraly maıdandastary men ony jaqsy biletin kisilerdiń redaksııaǵa habarlasýlaryn suraǵan edik. Birli-jarym aýyldastarymnyń ózim de biletin derekterdi aıtqan hattary bolmasa, batyrdyń erlikterin dáıektep aıtar málimetter bolmady. Ol týraly biraz zerttep, asyqpaı jazsam deımin.

– Durys, asyqpaı zerttegin, – dep redaktorym kelisimin berdi. «Asyqpaı» degenim bir jylǵa sozylypty.

Aǵaıyn-týystary bolmasa, eli de ony alaqandaı bir aýyldan maıdanǵa attanǵan 144 azamattyń týǵan jerlerine oralmaǵan 69 shahıttiń biri retinde Káketaıdy da umyta bastaǵan. Tipti týǵan anasy Búbihan da qý jalǵyzynyń óli-tirisinen habarsyz, jolyn tosýmen júrip ómirden ótken. Jalǵyz inisi Qymyzbaıdyń kózi ashyq, kóńili oıaý azamat bolyp óskeni úshin ǵana jazyqsyz japa shekken 1937 jylǵy qurbandardyń qatarynda aıdalyp, onyń oralmas jolǵa birjola attanǵanyn jesir qalǵan jeńgesi Búbihan men jetim qalǵan Káketaı ekeýin óz qamqorlyǵyna alǵan ekinshi ákesi Ýyzbaı da ulym dep mańdaıynan shertpeı jetkizgen Káketaıyn qansha saǵynǵanmen, onyń oralmasyna kózi birjola jetken soń «rýhym tabysar» dep ol da baqıǵa sapar shekken. Ýaqyt – emshi. Onyń artynda qalǵan qos qaryndasy Sara men Bıbinur bárine de kónip, tirshilik joldaryn óz otbasylarynda jalǵastyrǵan. Káketaıdyń jıenderine onyń maıdannan jazǵan úshburyshty hattary men «Erlikpen qaza tapty» degen jattandy «qara qaǵazdy» kórsetkenderi bolmasa, qatygez ýaqyt bárin de umyttyrýǵa tyrysqan.

Podpolkovnık V.Vartanıannyń «Lenınshil jas» gazetinde jarııalanǵan materıalynda maıdandas dosy, gvardııa aǵa leıtenanty Káketaı Qymyzbaevtyń talaı erligine óziniń kýá bolǵanyn, onyń senimdi tulpary Rýletimen oıda-joqta juldyzdaı aǵyp kelip talaı fashısti qylyshpen jaıratyp tastap, attyń bir jaq búıirine jabysyp alyp, qas pen kózdiń arasynda joq bolyp ketetinin, atynyń «ıesiz» shaýyp bara jatqanyn kórgen jaýlary ony óldige sanap qala beretinin jaza kelip, ol naǵyz qorqý-úrký degendi bilmeıtin qazaqtyń qas batyry bolǵanyn jazady. Hatynyń sońynda: «Sodan beri shırek ǵasyr (1967 jyly jazylǵandyqtan, ony 1942 jyldan keıin kórmegeni ǵoı) ýaqyt ótipti. Men Káketaıdyń odan arǵy taǵdyryn bilgim keledi. Ol týǵan Jarsýyna oraldy ma? Álde...» dep hatyn aıaqtaıdy. (Batyrdyń 1944 jyly Grodno qalasy mańynda qaza tapqany, tirshiliginde bes birdeı jaýyngerlik ordenmen jáne kóptegen medalmen marapattalǵany, ol jóninde derekterdi redaksııanyń iz­destirip jatqany týraly V.Vartanıanǵa sol 1967 jyldyń jazynda hat jazyldy).

Gazette jarııalanǵan podpolkovnık­tiń hatynan keıin redaktoryma bergen ýádem boıynsha ol týraly málimetter jınaı bastaǵanmyn. «Káketaı bizdiń aýyldyń azamaty edi. Jastaıynan elgezek, ónerli, alǵan betinen qaıtpaıtyn batyl bala bolyp ósken edi» deıtin, ondaı jigittiń bul elde bolǵanyn, alaıda onyń da qazirgi kezde umytylyp bara jatqanyn esterine túsirgen hattar kele bastady. Qart zeınetker Bólenhan Ja­ǵyparov, Káketaıdyń synyptas do­sy Muqabek Ysqaqov syndy azamat­tar onyń bala kezindegi keıbir is-áre­ket­te­rine toqtalypty.

Belorýssııada áskerı boryshyn ótep júrgen Toqtasyn Dúısekenovten redak­sııaǵa kelgen hat bizdiń izdenisimizdi jeńil­detip, baǵyt-baǵdarymyzdy aıqyn­daı túskendeı. Ol Belorýssııanyń Grodno oblystyq «Grodnenskaıa pravda» gazetiniń 1967 jylǵy 22 qyrkúıektegi sanynda M.A. Dýbrovınniń «Otvajnyı syn kazahskogo naroda» atty kólemdi maqalasynyń qıyndysyn salyp jiberipti. Onda avtor Káketaıdyń kóptegen erlikterine toqtala kelip, Kotovskıı atyndaǵy 5 gvardııalyq atty ásker dıvızııasynyń burynǵy komandıri, zapastaǵy general-maıor Nıkolaı Stepanovıch Chepýrkınmen de tildesip, K.Qymyzbaev týraly onyń pikirin suraǵan eken. Dıvızııa komandıri talaı erliktiń úlgisin kórsetken qazaqtyń qaharman azamatyn áli umytpaǵanyn aıta kelip, ony eń joǵary «Batyr» ataǵyna usynǵan da edik, alaıda belgisiz sebeptermen ol ataq berilmeı qaldy depti.

K.Qymyzbaev týraly derekter jı­naý­ǵa sol kezdegi Káketaı oqyǵan «Pravda gazeti» atyndaǵy Jarsý 8 jyl­­dyq mektebi oqý isiniń meńgerýshisi, jan-jaqty bilimdi, óte zııaly, marqum Eskendir Quranbaev qyzý kirisip ketken bolatyn. (Bul maqaladaǵy biraz derekter sol kisiden alyndy). Eskendir aǵa men jibergen gazet qıyndylaryn alysymen general-maıor N.S.Chepýrkınge hat jazǵan eken. Ol bylaı dep jaýap qaıtarypty: «Aǵalardyń erligi jas urpaqqa úlgi bolýy qajet. Senderdiń aǵalaryń Qymyzbaev barsha jastarǵa úlgi bolardaı naǵyz batyr edi. 1943 jyldyń kókteminde Qymyzbaevtyń esebinde shabylǵan jáne óltirilgen jaýdyń 201 soldaty men ofıseri boldy. Onyń erligin sizdermen birge men de maqtan etemin. Mine, osylar, Káketaı sııaqty er jigitter jeńiske qol jetkizdi. О́z halqyn máńgilik dańqqa bóledi».

Eń qyzyǵy, biz derekterdi shartaraptan izdep júrgende, ózimiz redaksııa­da qatar qyzmet istep júrgendikten jıi kóretin belgili jýrnalıst, jazý­shy, marqum Jeken Jumahanov biz iz­dep júrgen kisi týraly jaqsy biledi eken. Ol týraly áskerı tilshi retinde maı­dandyq «Sývorovshy» gazetinde «Qyr qyrany» degen kólemdi ocherk jazypty. Ol ocherkti «Sosıalıstik Qazaqstan» («Egemen Qazaqstan») gazeti 1944 jyldyń maýsymyndaǵy sanynda kóshirip jarııalapty.

Jeken aqsaqal óziniń ádemi bir jymııasyna salyp otyryp, bylaı dep edi:

– Senderdiń aǵalaryń Káketaı marqum naǵyz shoq bolyp týyp, ot-jalynǵa oranyp ótken qaharman edi. Qos janary da ot bolyp janyp turatyn. Meniń bir tańǵalǵanym, jylqy balasymen sonshalyqty ortaq «til» tabysyp ketken adamdy kórmegen ekenmin. Rýlet deıtin qarager sáıgúligi bar bolatyn. Qudaı-aý, ıesiniń buıryǵyn qalt jibermeı oryndaıtynyna tańǵaldym. Maǵan kelip atynan túsken soń, onyń aýyzdyǵyn alyp: «Uzamaı jaıyla ber!» dep edi, aty janymyzdan jele jortyp uzaı berdi. «Apyr-aı, myna janýar sóıleı almaǵany bolmasa, tildi túsinýge qalaı úıretip qoıǵansyz?!» desem, «Bul janýar ekeýimizdiń janymyz da ortaq, jaý kózine túspes úshin buta-búrgenniń túbine jata qalatyn kezimiz de jıi bolady» dep edi. Ocherkimdi «Attyń tilin biletin qazaq» dep atasam ba dep oılap edim, alaıda ol jigittiń erligin aıtýǵa jetkiliksiz bolyp kórindi. Al endi Káketaıdyń erlikterine kóz jetkizgiń kelse, kitaphanalardyń birinen «Sosıalıstik Qazaqstannyń» sol nómirin taýyp oqyrsyń, – dep taǵy da ádemi jymıysyna salyp, qolyn usyndy.

– Aǵa, Káketaı sizben qoshtasqan soń jaıylýǵa ketken atyna ózi bardy ma? – de­gen orasholaqtaý saýalyma:

– E, joq, «Rýlet kele ǵoı» dep daýys­tap edi, janýar qos úzeńgisin shyldyrlatyp, janymyzǵa jetip keldi.

J.Jumaqanov aǵamyz aýyldaǵy Esken­dir Quranbaevtyń jazǵan hatyna: «Ol naǵyz batyr jigit edi. Kezinde onyń erlik isteri búkil II Baltyq boıy maı­danyna keń tarady. Erjúrek jigitke tán minez, qyzýqandylyq, almastaı ótkir tildilik, jeńil oralymdylyq, alypushpalyq ta Káketaıǵa tán qasıet bolatyn. Meniń kóz aldyma qazir de sol minezimen elesteı beredi» dep jaýap jazypty.

Jarsýdyń zııaly qarııasy Battal Quranbaev aqsaqal bir jolyqqanda mynadaı áńgime aıtyp edi: «1943 jyly Kákitaı bir sýretti jiberip, syrtyna «Naǵashym Shaǵıev Jumaǵalıǵa. Almaty, kınohronıka» dep jazypty. Janyndaǵy sýrettegi kisilerdi ta­ny­madyq. Basynda eltiri papaqasy bar, keýdesi orden, medaldarǵa toly jas ofıser ózimizdiń Káketaı ekenin bir­den tanydyq. Jumaǵalıdyń zaıyby Qamar keıýananyń jarty ǵasyrdan beri saqtap kelgen sýret syrtyndaǵy «Almaty, kınohronıka» degenine qarap, onyń sol jyly Almatyda bolǵanyna kúmándanbaımyz». Osy sýrettegi «kınohronıka» degen sózdi dáleldeı tú­seıin degendeı Battal aqsaqal: «Sol soǵys jyldary aýylǵa bireýlerdiń kelip, Káketaı týraly kınojýrnal kór­setkenin» aıtyp edi.

Árıne, ol kınojýrnaldy arhıvten izdetýge suraý salǵanymyzben, esh nátıje shyqpady. Alaıda batyrdyń kezekti bir erliginen keıin eline baryp qaıtýǵa demalys bergen eken, biraq ol «Dostarym jaýmen keskilesken urys júrgizip jatqanda shalǵaıdaǵy Zaısanǵa barmaı-aq Almatyny kórgenime rıza bolyp, qaıtadan maıdanǵa attanaıyn» dep, astanada 3-4 kún ǵana bolyp, attanyp ketkeni belgili boldy.

Men, árıne keıipkerimniń erlik isterine kýá bolmaǵanym jáne onymen tildesýdiń de múmkin emestigi túsinikti. Sondyqtan ol týraly buryn-sońdy jazylǵan materıaldardy kókteı sholyp, K.Qymyzbaevtyń bir-eki erligi týraly jáne onyń qalaı qaza bolǵany týraly derekti aıta keteıin...

Qaýipti aıdyń qaterli kúni

1941 jyldyń 20 shildesi kúni. Lvov oblysynyń shekaraǵa jaqyn bir qalasyna G.I.Kotovskıı atyndaǵy atty ásker quramyndaǵy pol­k ornalasqan bolatyn. Aryndary basylyp, aptyqtary muqala qoımaǵan jaý áskeri soǵys bastalǵaly keńes jaýyngerlerin kún sa­nap tyqsyrýmen kele jatqan. Jaýyn­ger­ler birte-birte sheginse de, ár sala, ár qala úshin jan berip, jan alyp degendeı shaıqasyp edi. Qarys jer úshin bolǵan arpalystarda kúshi basym jaý talaı bozdaqtyń basyn urys dalasynda qaldyryp jatqan. N. selosynyń negizgi ortalyq kóshelerin jaý qolynda qaldyryp, keńes áskerleri eń shetki kóshe úshin shaıqas ústinde edi. Qazir jaý basyp alǵan kósheden bizdiń sarbazdar atysa sheginip bara jatqan on bes-jıyrma mınýttaı buryn bir ıyǵyna tıgen oqtan Káketaı attan ushyp túsken. Myna jaýyp turǵan oqtan qutylyp, atyna qaıtadan mine almaıtynyn bilgen ol: «Rýlet, bizdiń áskerdiń sońynan ket!» dep buıyrǵan. Iesiniń aıtqanyn buljytpaı oryndap úırengen janýar bizdiń kavalerısterdiń sońynan shaba jónelgen. Káketaı bolsa, ólgen adam sııaqty typyr etpeı jatqan. Qyryndap jatqan kúıi dál aldyndaǵy taıaq tastam jerdegi órtenip jatqan úıge kózi túsken. Otqa orana bastaǵan úıdiń esigi de ashyq tur eken. Ol bar qaıratyn boıyna jınap, ornynan tura sala órtenip jatqan úıge qaraı tura júgirgen. Ony kórip qalǵan jaý pýlemeti buǵan qarata oǵyn búrke bastaǵanda bul da úı ishine kirip úlgergen. Tek oń jaq baltyrynyń solq etip aýyrǵanyn sezgen. Úıdiń taqtaımen shegelengen dáliziniń otqa oranyp, kir­pishten qalanǵan bólmeleri kók tú­tinge kómilgeni bolmasa, órtten aman sııaqty. Ol oılanbastan buryshta turǵan orys peshiniń ishine kirip ketip, kóılegin jyrtyp, jarasyn tańdy. Sol kezde úıdiń tóbesi de gúrs etip qulap tústi. Murjadan kelip turǵan aýamen tynystap, ashy tú­tinnen qos janary ashyǵanymen, ol ázir óle qoımaıtynyn bildi. Kesh batyp, qarańǵylyq túse bastaǵanda áli byqsyp janyp jatqan aǵashtardyń arasynan eńbektep syrtqa shyqqan. Dál janynda turǵan úıdiń terezesinen saqyldap turǵan jaý pýlemeti 150 qadamdaı jerde bekinip jatqan bizdiń jaýyngerlerge bas kóterter emes. Ol oılanyp turmaı, eńbektep baryp, qosaqtalǵan granatany pýlemeti saqyldap turǵan terezege laqtyrǵan. Alapat jarylystan keıin pýlemettiń úni óshti. Ol aqsańdaı basyp baryp, terezeden ishke túskende jaırap jatqan qos frıstiń ólikterin ıterip tastap, pýlemetti frıster bekinip jatqan okopqa qaraı buryp, «sóılete» bastaǵan. Ol jandármen: «Jaýyngerler, Otan úshin alǵa!» dep bar daýsymen aıǵaılaǵan. Ýralap umtylǵan jaýyngerler sol kúni jaýlaryn selodan qýyp shyqty.

Rýleti ıesiz kelgen soń ony óldige sanaǵan maıdandastary qany kóp ketip, shala jansar kúıinde oǵy taýsylǵan pýlemetti qushaqtap jatqan jigitti taýyp alyp, sanıtarlyq bólimge jibergen. Ol eki-úsh apta emdelgen soń qaıtadan qatarǵa qosylyp, Rýletimen tabysqan. Onyń osy erligi alǵashqy «Qyzyl Juldyz» ordenimen baǵalanyp edi.

Belorýssııanyń Grodno qalasynyń batys jaǵyndaǵy Avgýstov ormanynda nemistermen qııan-keski shaıqas júrip jatqan. Jaýdyń alǵash shekaradan ót­ken kezdegi alkeýde aryny da joq, «sýǵa ketken tal qarmaıdynyń» kerimen sheginse de, ólermendiginen tanbaǵan. Bul kúni jaý Soposkıno mańyna baryp bekingen. Tús aýa dıvızııa komandıri K.Qymyzbaevty ózi basqaratyn atty ás­ker bólimshesimen jaý bekinip jat­qan jerdi barlap, múmkindigi bolsa «til» alyp kelýdi buıyrǵan. Áskerı túsi­niktegi sózdiń «buıryq» dep atalatyny bolmasa, dıvızııa komandıriniń úninde ótinishke uqsas reńk bar edi.

– Men saǵan senemin, aǵa leıtanant Qymyzbaev, aman baryp, saý qaıt! – dep aǵalyq tilegin aıtqan. Alaıda...

Jigitter qalyń ormannyń ishimen biraz jerge deıin atpen, ári qaraı jaıaý­lap baryp, tapsyrmany múltiksiz oryndaǵan. Kúzette turǵan qos birdeı nemistiń únderin shyǵarmaı, tutqynǵa alyp, qarsy jaqtyń bekinisin, adamdary men qarý-jaraqtarynyń mólsherin bilip, qalqada qaldyrylǵan attaryna minip, qaıtar jolǵa túsken. Bulardyń kelgenderin aldyn ala sezdi me, álde kezdeısoqtyq pa, áıteýir, barlaýshylar aldarynan shyqqan úlken tosqaýylǵa kılikken. Oılanyp turar ýaqyt joq, bultara qashar basqa jol da joq. Káketaı: «Jigitter, qorshaýdy buzyp ótemiz, alǵa!» dep, Rýletti juldyzdaı aǵyzyp kele jatyp, búgingi kúnniń de 1944 jyldyń 20 shildesi ekeni esine tústi. Alǵashqy jaralanǵan, alǵashqy orden alǵan kún. Ol bul kúndi jamandyqqa jorymaıynshy dep oılaǵan.

Mynandaı kózsiz erlikti kútpeı, jańa ǵana: «Orystar, berilińder!» dep aıqaı-súreń salyp turǵan nemister avtomattaryn kezenip úlgergenshe jigitterdiń birazy qorshaýdy buzyp ótip, birazy at ústinen aýnap túsip jatty. Qymyzbaevtyń jarqyldaǵan almas qylyshy eki frıstiń basyn domalatty. «Sonymen, jıyny 205 boldy» degen bir qýanyshty oıdyń kelgeni sol edi, sońynan qýa atylǵan mergenniń oǵy dál júrekten qadalǵan edi. Qulap qalǵan ıesin qutqarmaq bolyp, qaıyra shaýyp kelgen Rýlet te oǵan jete bere qulady. Talaı syn saǵatta bir-birine adal serik bolǵan Káketaı men Rýlettiń qandary qosyla aǵyp jatty. Iá, bul 1944 jyldyń 20 shildesi bolatyn...

Men redaktorymyzǵa bergen ýádemde turyp, «Lenınshil jastyń» (1968 jyl, 9 mamyr) keler jylǵy merekelik sanynda «Ol Jarsýdan edi» degen ocherkimdi jarııaladym.

Batyr esimin este qaldyrsaq...

Resmı túrde batyr ataǵyn taǵy bir qazaq­qa bere salýdy artyq kórse de, úsh jyldan asa ýaqyt ishinde bes birdeı – Birinshi jáne Ekinshi dárejeli, qos birdeı «Otan soǵysy», eki márte «Qyzyl Juldyz» jáne «Qyzyl tý» ordenderimen, birneshe jaýyngerlik medaldarmen marapattalǵan Káketaı Qymyzbaevty jerles jurty ǵana emes, maıdandastary, onyń ómirin zerttegen qalamgerler naǵyz Batyr dep biledi. Tek qana sońynda izin sýytpaı izdeýshisi joq adamnyń erlik eńbegin ýaqyt tozańy basyp, umyttyratyny ókinishti.

Sonaý 1969-1970 jyldary aýyl mek­tebiniń dırektory Rııahan Áshimhanov, oqý isiniń meńgerýshisi Eskendir Quran­baevtar «Qyzyl izshilder» dep atalatyn bir top oqýshyny Grodno mańyndaǵy So­nıchı selosyna attandyrǵan. Olar Kákitaıdyń erlikpen sońǵy tynysy úzilip, jerlengen qabirin taýyp, basyna týǵan jeriniń bir ýys topyraǵy men bir jilinshik jýsanyn qoıyp qaıtty. Sol 1969 jyly Jarsý aýylynyń tur­ǵyndary ol oqyǵan mektepke batyr­dyń atyn berý jóninde aýdandyq atqarý komıtetine ashyq hat joldapty. Jarsýdaǵy ujymshar jáne mektep «Pravda gazeti» atynda bolatyn. Ortalyq partııa komıtetiniń organynyń atyn ózgertý aýdandy qoıyp, odan joǵarǵylardyń da júrekteri daýalamaıtyn is bolatyn.

Táýelsizdikke qolymyz jetti. Ujym­shar kelmeske ketti. Mektep odan b­eri qaraı aýyldyń atymen atalyp­ty. Osydan alty-jeti jyl buryn aýyl qarııalary  Jarsý mektebine Qy­myzbaevtyń esimin berý jónindegi áń­gimeni qaıta qozǵaǵan eken, áldebir keraýyzdar: «Onyń 205 fashısti óltirgenin kim sanap turypty. Qoısaq laıyqty bireýdiń esimin bereıik», dep áńgimeni jol ortada qaldyrypty. Men jerles batyrymyzdyń ómir jolyn biraz biletin adam retinde jáne K.Qymyzbaev týraly kóp derekter jınap, esimi el esinde qalýy tıis onyń aýyl mektebine esimin berý jóninde Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýdany basshylaryna usynys aıtqym keledi.

Uly qaharmandaryn umytpaı, olar­dyń erlik isterin urpaqqa ónege etý – bárimizdiń kisilik, azamattyq paryzymyz ekenin umytpaıyq.

Kádirbek SEGIZBAIULY,

jazýshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri