Jerimizdiń ataýy óz ana tilimizde bolmaǵan soń onyń ústinde ósken adamnyń onyń ıesi kim ekenin túısinbeýi zańdy. Ekaterına II patshaıymnan bastalyp, bolshevıkterdiń tek ózderin ǵana tanytý quralyna aınaldyrǵan toponımıka ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryna qaraı shyrqaý shegine jetti.
Bizdiń Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Reseı ımperııasy men keńes ókimeti tusynda basqa etnostar ókilderi qonystandyrylǵan eldi mekenderde barlyq jer-sý ataýy tolyqtaı ózgertilip, ejelden jerdiń sıpaty men ony jaılaǵan adamdardyń esimderimen, tarıhı oqıǵalarmen ushtastyrylyp qoıylǵan qazaqy ataýlardyń kóbi múldem umytyldy. Jazýshy Sábıt Muqanovtyń ózi týraly jazǵan barlyq eńbekterine engen, týǵan jeri – Jamanshubardyń ataýyn da jadydan joq qylǵan. Qazir ol eshqandaı kartada joq.
Jýyrda belgili ǵalym, jýrnalıst Zarqyn Taıshybaı aǵamyz «Atameken ataýlary» atty jer ataýlaryn zerttegen kitap shyǵardy. Sol kitapta ol: «Petropavlǵa kelisimen surastyrsam, Jamanshubar jeriniń qaı sharýashylyqqa qaraıtynyn biletin adam joq eken. Geografııalyq kartada ondaı at ta joq», deı kelip, artynan surastyryp, zorǵa tapqanyn aıtady: «Jamanshubar Dokýchaev atyndaǵy keńshardyń qaramaǵynda eken. Jolda «Jambyl» jáne «Ýkraına» atalatyn eki keńshardyń jerinen ótý kerek.
...«Ýkraına» ornaǵan jerde buryn «Ýaq-shoǵa» dep atalatyn usaq aýyldar otyratyn edi. Ortalyǵy buryn Shálińke atalatyn qystaýdyń ornyna salynypty, ol – belgili aqyn Baımaǵambet Iztólınniń týyp-ósken jeri edi...».
Zarqyn Taıshybaıdyń kitabyndaǵy burynǵy jer-sý ataýlarynyń qaı kezden bastap, qalaı ózgergenine toqtala keteıik. «Soltústik ólkede jer-sý attarynyń orynsyz ózgerýi, shamamen osydan 230-250 jyl buryn bastalǵan bolatyn. Aıtalyq, otarlanǵan eldi mekenderdiń qazaqsha ataýlaryn orysshamen aıyrbastaý týraly áskerı gýbernator G.Menshıkovtiń buıryǵy 1774 jylǵy 1 qańtarda shyǵady. Ákimshiliktiń zorlyq kúshimen ózgergen alǵashqy ataýlar mynalar edi: Omby ýezindegi Atqy-Móntik-Sary Qaraýyl bolysynyń ataýy – Nıkolaev bolysy, Petropavl ýezindegi Mataqaı-Syban-Kereı bolysy Presnogorkovskaıa bolyp ózgertildi. Bul ataýlar kúni búginge deıin otarlaý saıasatynyń eskertkishindeı saqtalyp qaldy. Bul úrdis toqtalmaı, jalǵasa berdi. Mysaly, 1830 jylǵy geografııalyq kartanyń betindegi kólder men eldi mekender ataýlarynyń jappaı orysshalanýy da kóp nárseden habar bergendeı».
Sonymen qatar Reseı ımperııasynyń jergilikti sheneýnikteri jańa eldi mekenderdiń negizgi bóligin hrıstıan dini qaıratkerleriniń atymen Nıkolaı (áýlıe), Mıhaıl (perishte), Petr men Pavel (áýlıeler) dep ataǵan. Osylarǵa «ovka» degen jurnaq jalǵanǵan jáne ondaılar oblysta birnesheýden. Al tym kóbeıip ketkende olardyń aldyna «novo» degen tirkeme qoıylyp atala bergen. Mysaly, Novonıkolsk, Novomıhaılovka, Novonıkolevka jáne t.b. Osyndaı ataýlar árbir aýdanymyzda bar dep aıtýǵa bolady. Al Blagoveshenka, Bogoıavlenka (keıin Iаvlenka bolǵan), Svıatodýhovka, Pokrovka, Troıskoe, Voskresenovka sııaqty ataýlar dinı ataý bolsa da, bolshevıkter olardy nege ózgertpeı qaldyrǵany tańdandyrady. Sondaı-aq Kaban, Kladbınka sııaqty qulaqqa jaǵymsyzdaý ataýlar da ózgertilmeı qaldyrylǵan.
Anyǵynda, bolshevıkter ókimet basyna kelgennen bastap barlyq derlik eldi meken men jer-sýǵa tek partııa kósemderiniń, qyzyl komıssarlar men qolbasshylardyń esimderi, odan bólek «Sovet», «Komsomol», «Oktıabr» sııaqty ataýlar berildi. Tyń kóterý kezinde boı kótergen eldi mekenderge de Jambyldan basqa, birde-bir qazaqsha ataý berilmegen. Tipti ózderiniń qaı jerden kelgenderin kórsetip qoıǵan Ýkraına, Cherkassk, Poltavka, Kremenchýg, Kantemırovka, Tıhookeansk jáne basqa ataý áli kúnge murty buzylmaǵan qalpynda tur. Al olar ornalasqan jerdiń báriniń de tarıhı qazaqsha ataýy bolǵany haq. Qazaq óz jeri men sýynyń syrtqy jáne ishki sıpatyna, qutty-qutsyzdyǵyna, úlken-kishiligine qarap tegis ataý qoıǵan.
Qonys aýdarýshylar, sonymen birge, keıde jer men sýdyń kóptegen qazaqsha ataýyn orys tiline aýdaryp alyp, kartalaryna tirkegen. Mysaly, Jarqyn kólin Svetloe, Tushykóldi – Presnoe, Ashykóldi – Gorkoe dep jazyp qoıǵan. Qazaq ataýlarynyń transkrıpsııasyn ózgertip, esh maǵynasyn qaldyrmaı tastaǵandary da kóp. Mysaly, Shaǵalaly degen kóldiń jaǵasyna salynǵan aýyldy Chaglınka, Dáýitti – Daýt, Tereńkóldi – Torankýl, Shabaqtyny – Chebashe, Toqshyndy – Tokýshıno dep tirkep, qazaqqa múlde jat sózderge aınaldyryp jibergen.
Jalpy, oblysta transkrıpsııasy burmalanǵan 21 eldi meken bar eken. Olardyń birazy qazir ózgertildi. Biraq áli de qalyp qoıǵandary bar.
Zarqyn Taıshybaı joǵaryda atalǵan eńbeginde toponomıka týraly óz oıyn bylaı qorytypty: «Halyq tarapynan qoıylǵan jer-sý ataýlary – sol jerdiń tabıǵı qujaty bolyp tabylady. Árbir geografııalyq ataý geografııalyq kartada, resmı qujattarda óz ornyn tabýy kerek. Ol úshin el bolyp jumylyp, túzetip, qalpyna keltirý, zertteý júrgizý – barshamyzdyń mindetimiz».
Bizdiń oıymyzsha, táýelsizdik jyldarynda Qyzyljar óńirinde «eldiń hatyna» asa kóńil bólingen joq. Tek kommýnıstik ataýlar ǵana birshama ózgertildi. Sonyń ishinde bolshevıktik kósemderdiń atyn alǵandar aýystyryldy. Al jańa, qazaqy ataý alǵandar arasynda Aǵyntaı batyr aýyly (burynǵy Zlatogorka), Toqsan bı aýyly (Zapadnoe), Báıterek (Fýrmanovka) jáne basqa birneshe eldi meken bar.
«Jas kelse – iske» demekshi, oblys ákiminiń áleýmettik máseleler jónindegi jańa orynbasary Ǵanı Nyǵymetov kelgennen beri aýyldyq eldi mekenderdegi 439 kóshe, 3 aýyldyq okrýg, 2 aýyl aty ózgertildi. Endi Petropavl qalasy kósheleriniń ataýlaryn ózgertý kerek degen usynys jasalyp, qyzý kirisken kezde taǵy da moratorıı engizildi. Degenmen bul baǵytta atqarylatyn jumys jospary jáne ony iske asyrýǵa tıisti jumys toby belgilenip qoıyldy. Endi tek moratorııdiń aıaqtalǵanyn kútý kerek.
Soltústik Qazaqstan oblysy