Pandemııanyń saldarynan kúsheıtilgen karantın jaǵdaıynda elektrondy saýda men onlaın qyzmetter erekshe qarqyn alǵany belgili. Alaıda osy sıfrly transformasııa kezeńinde tutynýshylardyń quqyqtary jıi buzyla bastaǵany da jasyryn emes.
13 mln teńgeden asa qarajat qaıtaryldy
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi bergen málimetke júginsek, tek byltyrdyń ózinde Tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý komıtetine ınternet-dúkenderdiń is-áreketteri men sapasyz onlaın qyzmetke baılanysty 689 adamnan shaǵym tústi. Tıisti jumystardyń nátıjesinde tutynýshylarǵa 13 mln teńgeden asa qarajat qaıtaryldy. Osy jyldyń birinshi toqsanynda komıtettiń kómegine 265 azamat júginip, olarǵa shamamen 800 myń teńge qaıtaryldy.
«Mysaly, Shymkent qalasynyń turǵyny bank qosymshasy arqyly nesıege alǵan taýardyń sapasyna shaǵymdanyp, sonyń negizinde aqshalaı qarajat ıesine qaıtaryldy», dedi Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń taldaý jáne monıtorıng basqarmasynyń basshysy Álıhan Shákenov.
Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, mundaı mysaldar jeterlik jáne kóp jaǵdaıda keleńsiz faktilerdiń oryn alýyna azamattar ózderi jol beredi. О́ıtkeni kóbiniń quqyqtyq saýaty tómen bolǵan soń, daýly jaǵdaılarda muny qyzmet usynýshylar utymdy paıdalanatyn kórinedi. Aıtalyq, ádette tutynýshylar taýarlardy aıyrbastaý nemese qaıtarý múmkindiginiń joqtyǵyna shaǵymdanady. Sebebi tapsyrystyń deni áleýmettik jeliler arqyly beriledi.
Quqyqtyq saýat tómen
Sol sekildi qazaqstandyqtardyń tarapynan taýar sapasynyń tómendigi men ónimdi tolyq tólemge deıin tekserý múmkindiginiń joqtyǵyna qatysty shaǵymdary az emes.
«О́kinishke qaraı satýshylardyń memlekettik kirister organdarynda tirkeýden qasaqana jaltarý faktileri bar. Mundaı kásipkerlerden taýardy satyp alý kezinde aqshany joǵaltý táýekeli joǵary. Kóbinese dál osyndaı satýshylar sáıkestik sertıfıkaty jáne óndirýshi týraly aqparatsyz, sondaı-aq basqa da mańyzdy qujatty eskermeı talapqa sáıkes kelmeıtin taýardy satady», dedi Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń ókili.
Buǵan qosa tutynýshylar alaıaqtardyń qaqpanyna jıi túsedi. Zań buzýshylar kóleńkeli kásibin áleýmettik jeliler arqyly júrgizýdi jetik meńgerse kerek. Nege deseńiz, onlaın messendjerler kontrabandalyq taýarlar men qyzmetterdi usynýda taptyrmas qural. О́kinishtisi sol, ǵalamtor paraqshalarynda menmundalaǵan jarnama arqyly adamdardy aldaý kúndelikti kóriniske aınalyp barady.
Internet alaıaqtaryna tusaý bolmaı tur
Is júzine kelgende alaıaqtardyń aldaý júıesi qarapaıym. Máselen, olar azamattardan aldyn ala tólem jasaýdy surap, aqsha qoldaryna tıgen boıda telefon nómirlerin sóndiredi. Saldarynan azamattar ózderine tıesili taýardan nemese qyzmetten qaǵylyp jatady.
«Kosmetologııa qyzmetine baılanysty aldaý faktileri az emes. Iri somaǵa qaramastan (200 myń teńgeden bastap) otandastarymyz nesıe rásimdeýden qoryqpaı shartqa qol qoıyp jatady. Onyń nátıjesinde qyzmetter bir-eki márte kórsetilip, artynan múldem usynylmaıdy. Osyǵan uqsas júıemen jıhaz jasaý salasynda da josyqsyz kásipkerler jumys isteıdi», dedi Á.Shákenov.
Osy rette jaýapty vedomstvo ınternette taýardy satyp alý jáne qyzmetterge tapsyrys berý kezinde kelesi usynystardy eskerýdi suraıdy. Atap aıtqanda, eger de naryqtyq baǵadan edáýir arzan taýar usynsa, onda ónim (sáıkestik sertıfıkaty, kýálikter) jáne satýshy (kásipkerlik sýbektisi retinde memlekettik tirkeý jáne t.b.) týraly aqparat berilýi tıis. Taýardy tek resmı dúkenderdiń saıttarynan satyp alǵan abzal. Sonymen qosa kórsetilmegen qyzmetterge nemese alynbaǵan taýarlarǵa aldyn ala tólem jasaýdan saq bolǵan jón. Tutynýshylar satýshydan taýarlyq jáne fıskaldy chekti talap etýge quqyly.
Mamandar ınternetten satýshy týraly qosymsha aqparatty, sondaı-aq klıentterdiń pikirlerin izdep, saraptaýǵa keńes beredi. Eger de tek jaǵymdy pikirlerge ǵana jazylsa, buǵan kúmánmen qaraǵan durys. Buǵan birden ılanýdan saq bolǵan jón dedi sarapshylar. О́ıtkeni onyń deni tapsyryspen jazylýy nemese jalǵan bolýy da múmkin.
«Bul oraıda azamattarǵa saqtyq sharalaryn meılinshe ustanýǵa keńes beremiz. Kúmándi saıttardan taýar alýdan saq bolyp, aldyn ala qarajat aýdarmaǵan jón. Quqyqtyq saýattylyqty arttyrýǵa den qoıǵan abzal», dedi komıtet mamandary.
Qazir atalǵan komıtet tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý baǵytyndaǵy zań jobasynyń tujyrymdamasy ázirlenip, onda naqty elektrondy saýda platformalaryndaǵy tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kózdeıtin tetikter qarastyrylady. Osy oraıda vedomstvo tıisti zań jobasyn talqylaýǵa azamattardy shaqyryp otyr. Atalǵan tujyrymdamanyń jobasymen Tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý komıtetiniń saıtynda tanysýǵa bolady. Tártip saqshylarynyń deregine sáıkes bir jyldyń ishinde ınternet alaıaqtyqpen baılanysty qylmystardyń sany 139%-ǵa ósken.
«Alaıaqtyqqa baılanysty qylmys sany azaıar emes. Onyń úlesi 27%-dy quraıdy. Elimizde qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń tirkelýi 20%-ǵa tómendegenine qaramastan, alaıaqtyqtyń, ásirese ınternet alaıaqtyqtyń sany azaımaı tur. Onyń kórsetkishi – 139%», degen edi naýryz aıynda ótken brıfıngte Ishki ister mınıstrligi Tergeý departamentiniń basshysy Sanjar Ádilov.
Tergeý departamentiniń basshysy alaıaqtar jıi qoldanatyn ádisterdiń qatarynda jalǵan ınternet-habarlandyrýlar arqyly joq taýarlardy nemese qyzmetterdi satyp alý júıesi keńinen taraǵanyn jetkizdi. Buǵan deıin Qarjy mınıstrligi onlaın aýdarymdar arqyly josyqsyz kásipkerler kassalyq chekti bermeı, tıisinshe salyq eseptilik aınalymdary kórsetilmeıtinin alǵa tartqan edi. Saldarynan aýdarymdar taýarlardy ótkizý nemese qyzmetterdi kórsetýge qatysy joq úshinshi tulǵalardyń atyna túsetin kórinedi. Osyny retteý úshin joǵarydaǵy mınıstrlik mobıldi aýdarymdardy jeke jáne kásipkerlik aýdarymdarǵa bólip, kásipkerlik úshin jeke shotty paıdalanýdy usyndy.