Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ataýly áleýmettik kómek alý maqsatynda otbasylardyń arasynda jalǵan ajyrasý derekteriniń jıilep ketkeni týraly máseleni kótergen bolatyn. Memleket basshysy bul kómektiń muqtaj jandarǵa memleket tarapynan jasalǵan qoldaý ekenin eskertip, Úkimet pen Prezıdent ákimshiligine mundaı alaıaqtyqty toqtatý úshin tez arada tıisti shara qabyldaýdy tapsyrǵan edi.
Qoǵamda órship turǵan máseleniń biri – ajyrasý. Sebebi Qazaqstanda árbir úshinshi neke ajyrasýmen aıaqtalady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, ótken jyly elimizde 128 800-den astam shańyraq kóterilse, 22 500-den astam otbasylyq jup aıyrylysyp ketken. Al bıylǵy eki aıda 19591 neke qıylsa, osy aralyqta onyń 3 myńǵa jýyǵy zańdy túrde buzylǵan. Biraq tirkelgen ajyrasýǵa qatysty bul derekterge kúdikpen de qaraýǵa bolady. О́ıtkeni elimizde ótirik ajyrasatyndar da az emes.
Jalǵan ajyrasý degenimiz ne? Onyń astarynda qandaı qıturqylyq jatyr? О́tirik ajyrasqandardyń aramdyǵyn áshkereleýge bola ma? Adamdar nelikten mundaı qadamǵa barady? О́tirikke qurylǵan neke otbasylyq qundylyqty quldyratyp jibermeı me?
«...Osylaı yńǵaıly»
Shyny kerek, osy suraqtar sońǵy bir aıda eki birdeı ótirik ajyrasqan otbasymen betpe-bet kezdeskennen keıin jıi mazalaı bastady.
...Notarıýs keńsesinde otyrmyz. Bir qujatqa erli-zaıypty retinde biz de, sońǵy 4-5 kúnnen beri kenje uldaryn jetektep kelip júrgen otbasy da qol qoıýlary qajet. Dál sol kezde ǵana jastary jer ortasyna kelgen juptyń zańdy túrde ajyrasyp ketkenin bildik. Ań-tańbyz. Áńgimelerine, júris-turysyna qarasań kádimgi yntymaǵy jarasqan berekeli shańyraq. Úsh ul ósirip otyrǵan otaǵasynan «Sonda bul qalaı ózi?» dep tańdanysymyzdy jasyra almaı suradyq. Yrjyń-yrjyń etip: «Osylaı yńǵaıly» dedi ol. Sóıtsek olar rasymen de ótirik ajyrasýdyń «yńǵaıyn» taýyp alǵan eken. Kóz aldymyzda ótken proses – notarıýs qujattaryna qol qoıý kezinde biz kóbirek shyǵyndaldyq, al ajyrasyp ketken álgiler qaltalarynan sol aqshanyń jartysyn ǵana shyǵardy.
Ekinshi otbasynyń ótirikteri bankte kelisimshart jasasý kezinde áshkere boldy. Jyljymaıtyn múlikti «áıelimniń atyna» jazdyramyn dep jylpyldaǵan jigit sol jerde ǵana «biz, negizi, zańdy túrde ajyrasyp ketkenbiz», dep otbasylyq ómirleriniń bar qupııasyn jaıyp saldy. Biraq bul tusta da ótirik ajyrasqandardyń upaıy túgel bolyp shyqty. Ásirese, olardyń kámelettik jasqa tolmaǵan balasy bar ajyrasqan áıelge memleket tarapynan qandaı jeńildikter qarastyrylǵanyn jan-jaqty «zerttep» alǵany kórinip tur. Áńgime arasynda tipti bizge «bosqa aqsha tólep shyǵyndalǵansha, kerisinshe úkimetten alatynymyzdy jumsap, osylaı ómir súrgen áldeqaıda tıimdi emes pe?!» dep, biraz «aqyl-keńesin» de aıtyp tastady.
Sol kezde ǵana otaý tikpeı jatyp, ońaı ajyrasatyn urpaq kóbeıip ketti dep bosqa daýryǵyp júrgen joqpyz ba degen oı keldi. Sebebi bir-biriniń qadirin bilmegennen emes, toıymsyzdyq pen qolda bardyń baǵasyn túsinbegennen jalǵan ómir súrýdi jón kórgenderdiń myna tirlikterin kórip qaıran qaldyq.
«Bul da – alaıaqtyqtyń bir túri»
Sońǵy ýaqytta sot tájirıbesinde de «jalǵan ajyrasý» degen tirkes jıi aıtylyp júr. «Jalǵan nekemen» salystyrǵanda bul termın bizdiń zańnamada «asa tanymal» emes. О́ıtkeni erli-zaıyptylardyń ótirik ajyrasqandaryn dáleldeý ońaı emes. Túptep kelgende, «jalǵan neke» de, «jalǵan ajyrasý» da is-árekettiń tabıǵatyna qaraı alaıaqtyqpen teń. Máselen, «Neke jáne otbasy týraly» zańda «jalǵan nekege», «otbasyn qurý nıetinsiz zańda belgilengen tártippen jasalǵan jáne erli-zaıyptylardyń quqyqtary men mindetterin týǵyzbaıtyn neke» degen anyqtama berilgen. Al elimizdiń zańnamasynda ótirik ajyrasýǵa qatysty jaýapkershilikti retteıtin jeke bap ta, norma da joq.
«Qaǵaz júzinde ǵana ajyrasqandardy qalaı anyqtaýǵa bolady?» degen suraqty IIM Krımınaldyq polısııa departamentiniń tergeýshilerine de qoıǵan edik. Alaıda olar: «Otbasylyq qatynastardyń jalǵan sıpatyn dáleldemek turmaq, tekserýdiń ózi múmkin emes» dep qysqa qaıyrdy.
О́tirik ajyrasý degenimiz, bul – nekeni zańdy túrde buzýdyń naqty prosesi. Biraq bul jerde erli-zaıyptylardyń «eki jaqqa ketýiniń» basty faktory – materıaldyq qundylyq. Iаǵnı ótirik ajyrasqandardyń kózdegeni – paıda tabý ǵana.
Kimder jalǵan ajyrasady? Ádette sheneýnikter sybaılas jemqorlyqqa qarsy zań normalaryn aınalyp ótý úshin osyndaı «qurbandyqqa» jıi baratyn kórinedi. Biraq sońǵy ýaqytta memleketten materıaldyq kómek alý úshin qarapaıym otbasylar da osyndaı qıturqylyqqa jıi «uryna» bastaǵan.
Nur-Sultan qalasy Almaty aýdandyq sotynyń sýdıasy Baǵdagúl Bııahmetova «Neke jáne otbasy týraly» kodekske sáıkes ajyrasý prosesi eki satyda júrgiziletinin aıtady. Eger erli-zaıyptynyń kámeletke tolmaǵan ortaq balalary, múlik daýy bolmasa, jubaılardyń AHAJ bólimi arqyly ajyrasýǵa quqyqtary bar. Al otbasylyq juptyń kámelettik jasqa tolmaǵan bala-shaǵasy, ortaq dúnıe-múlki bolsa, mundaı nekeler sotqa talap aryz berý arqyly buzylady.
Baǵdagúl Bııahmetova sot praktıkasynda jalǵan ajyrasý týraly málimetterdi anyqtaýdyń óte qıyn, tipti múmkin emes ekenin alǵa tartty. «Ajyrasýǵa eki jaq kelisip tursa, sýdıa olardyń talap aryzdaryn qanaǵattandyrýǵa quqyǵy bar. Azamattyq is boıynsha otbasylyq juptyń tek qaǵaz júzinde ǵana nekelerin buzyp jatqany anyqtalǵan kúnniń ózinde olarǵa qatysty qandaı da bir shara qoldaný zańda qarastyrylmaǵan. Sot tájirıbesinde erli-zaıyptylardyń ótirik ajyrasyp jatqanyna kúdik týǵanmen, bul fakti dáleldenbegendikten, ol isten bas tarta almaımyz», deıdi ol.
Zańger Lázzat Ahatova da qaǵaz júzinde ajyrasyp, birge tura beretin otbasylardyń bar ekenin joqqa shyǵarmady. «Jalpy, bul – óte kúrdeli ári qazirgi tańda keń taraǵan qubylys. Árıne, árkimniń jeke ómiri bar. Ne sebepti ajyrasqanyn táptishtep surap, qazbalasań bireýdiń jeke ómirine aralasqandaı bolasyń. Alaıda ótirik ajyrasyp, osy jaǵdaıdy paıdalanyp, úkimetten jeńildik alyp júrgenderdi jaýapqa tartý kerek», deıdi zańger.
L.Ahatova «jalǵan ajyrasýshylardyń alaıaqtyǵyn dáleldeý rasymen de ońaı emes» deıdi. Degenmen zańger olardyń erli-zaıypty retinde birge turatyndaryn kýágerler arqyly dáleldep, bekitýge bolatynyn, jalpy zańnamaǵa osyǵan qatysty norma engizý qajettigin aıtady. «Qylmystyq kodekste falsıfıkasııa, ıaǵnı burmalaý degen bap bar. Osy bap jalǵan ajyrasýdyń aq-qarasyn anyqtaýǵa kóbirek keledi. О́ıtkeni qoldanystaǵy zańdarymyzda «jalǵan ajyrasý» degen arnaıy bap joq. Jalpy ótirik ajyrasý da alaıaqtyqqa jatady. Máselen, alaıaqtyq degenimiz bireýdiń senimine kirý arqyly múlkin zańsyz ıelený bolsa, bul jerde otbasylyq jup jalǵan málimet berý arqyly zańdy túrde ajyrasyp, úkimettik materıaldyq jeńildikterge qol jetkizedi», degen ol bul máseleniń normalyq turǵydan kemshiligin de ashyp kórsetti.
Jalǵan ajyrasýshylardy áshkereleý joly bar
Jalǵan ajyrasýshylarǵa naqty birde-bir zańmen shekteý qoıylmaǵanyn belgili zańger Abzal Quspan da rastap otyr. Biraq zańgerdiń aıtýynsha, otbasylyq juptyń qandaı da bir materıaldyq ıgilikter kórý úshin ótirik ajyrasqandary nemese qandaı da bir jaýapkershilikten qashý maqsatynda ádeıi ajyrasqandary tolyǵymen anyqtalǵan jaǵdaıda, olardy Qylmystyq kodekstiń 190-baby – «Alaıaqtyqpen» jaýapqa tartýǵa bolady. «Alaıda bul kezde eki jaǵdaıdy qatań eskerý kerek, – deıdi zańger. – Birinshiden, osyndaı jolmen ajyrasýdyń memleketten qandaı da bir paıda alýǵa, ekinshiden, ózderine júktelgen qandaı da bir jaýapkershilikten jaltarýǵa tikeleı septigi tıse ǵana jazaǵa tartýǵa bolady. Al basqa zańdardan eshqandaı tyıym men toqtaý bolar arnaıy bap taba almaısyz».
«Jalǵan ajyrasý – óte mańyzdy másele. Sebebi qazir ebin taýyp eki asap júrgender az emes», degen zańger jalǵan ajyrasýshylardyń ótirigin shyǵarý múmkin emes degen tergeýshilerdiń pikirimen kelispeıtinin de aıtty.
«Shyndyǵyna kelgende, ótirik ajyrasqandardy áshkereleýdiń eshqandaı qıyndyǵy joq. Sebebi shyn ajyrasqan adamdar bir shańyraqtyń astynda turmaıdy, birge qonaqqa barmaıdy, bala tárbıesimen birge aınalyspaıdy. Iаǵnı birge júrip, birge ómir súrmeıdi. Ajyrasý degen ne? Ol eki jaqqa ketý degen sóz. Biraq osy tusta tergeý organdarynyń basty bir máselesine toqtala keteıin. Eger Prezıdent «Osyndaı alaıaqtyqty toqtatý kerek!» dep búgin qatań tapsyrma berse, olar jalǵan ajyrasqandardy erteń-aq anyqtap beredi. О́ıtkeni jalǵan ajyrasýshylardy anyqtaý anaý aıtqandaı qıyn emes. Arnaıy ruqsatpen áıeli men kúıeýiniń bir-birimen telefon arqyly sózderin «tyńdaý», messendjerlerindegi jazbalaryn «oqý» arqyly da olardyń bir úıde turyp jatqanyn, ekeýara eshqandaı da urys-keris pen kelispeýshiliktiń joq ekenin kúndelikti otbasy-turmystyq áńgimelerimen-aq dáleldeýge bolady. Alaıda tergeýshiler aldyna kelip túsken isti ǵana tergeıdi. Olar ózdiginen is ashyp, óz betinshe tergeý júrgize almaıdy. Al mundaı jalǵan faktorlardy jedel ýákilder anyqtaýy tıis. Jedel ýákilderge mundaı tapsyrmany ishki ister organdarynyń basshylary beredi, bolmasa prokýratýradan arnaıy nusqama kelip túsýi múmkin. Tipti Úkimettiń ózi «bólingen osynshama aqshany kimder jáne qandaı jolmen ıgerip jatyr, osynyń aq-qarasyn anyqtap, aqıqatyn bilý qajet dep» tıisti mekemelerge tapsyrma berse, eshqandaı suraq týyndamas edi. Bizdegi basty másele – birde-bir organ mundaı bastama kóterip otyrǵan joq. Sol sebepti de «zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shalyp» júrgenderge toqtam bolmaı tur», deıdi quqyq qorǵaýshy.
Áleýmettik kómek úshin «aıyrylysqandar»
Elimizde jalǵan ajyrasýdyń beleń alyp bara jatqanyn ótken jyly Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva halyqqa esep berý kezinde de kótergen bolatyn. Alaıda ol kezde sóz arasynda ǵana aıtylǵan bul másele aǵylǵan san aqparattyń astynda qalyp qoıdy. Eseptik kezdesýde mınıstr qoǵamda bolyp jatqan kez kelgen ózgeristiń otbasyna teris yqpal etýi múmkin ekenin de jasyrmady. Sebebi memlekettiń áleýmettik mindetteriniń mańyzdy bir bóligi – otbasy, ana men balany qorǵaý bolyp bekitilgeli memleketten ataýly áleýmettik kómek alý úshin jalǵan ajyrasý sany artqan.
Materıaldyq kómek alý úshin zańdy túrde ótirik ajyrasýǵa deıin baratyn adamdardyń áreketin synǵa alǵan mınıstr sol kezde: «Prezıdent Joldaýynyń basty basymdyqtarynyń biri – otbasy jáne balalardy qoldaý sharalary. Qazirgi tańda, ókinishke qaraı, qoǵam ózgerisimen birge otbasynyń qundylyqtary da ózgerip bara jatqanyn aıta ketý kerek. Eldegi ózekti máselelerdiń biri – ajyrasý jaǵdaıynyń artýy. 2017 jyly ajyrasýdyń 55 myń jaǵdaıy (tirkelgen nekelerdiń 39 paıyzy) tirkelse, 2019 jyly bul kórsetkish 60 myńǵa (43 paıyzy) jetken. Sonymen birge, mundaı belsendi statıstıkaǵa ataýly áleýmettik kómek aınalasyndaǵy jaǵdaı sebep bolǵanyn jetkizgim keledi», degen edi.
Ajyrasýdy páter máselesin sheshýdiń bir tásiline aınaldyryp alǵandar da bar. Kóbinese memlekettik turǵyn úı baǵdarlamalarynyń qatysýshylary «jalǵan ajyrasýǵa» deıin baryp jatady. Ásirese, bul aıla-amal jas shekteýleri bar baǵdarlamalardyń aıasynda jıi kezdesedi. Mysaly, «Jas otbasylarǵa arnalǵan turǵyn úı» baǵdarlamasyna kámeletke tolmaǵan balalary bar otbasylar qatysa alady, al erli-zaıyptylardyń árqaısysynyń jasy 35-ten aspaýy qajet. Erli-zaıyptylardyń bireýiniń jasy zańmen belgilengen shekten asyp ketse, olar ótirik ajyrasý arqyly osy talapty aınalyp ótip, baspanaly bolýdyń jeńil sharttaryn talap etýge múmkindik alady.
Jalǵan ajyrasýdy kópbalaly otbasylar kóbinese memleketten sýbsıdııa men jeńildikter alý úshin keńinen qoldanady. О́ıtkeni nekeni buzý jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabys mólsherin azaıtyp, az qamtylǵan otbasy mártebesin alý úshin qajetti deńgeıge deıin tómendetýge jol ashady. Zań júzinde ajyrasqanymen, ata-analar ádettegi otbasylyq ómirin jalǵastyra beredi. Biraq kámeletke tolmaǵan ár balasy úshin járdemaqy men jalǵyzbasty ana retinde kommýnaldyq qyzmetterge sýbsıdııa alýǵa qujattar tapsyrady. Ádette, az qamtylǵan otbasylar mektepte tegin tamaqtanýǵa, mektep pen sport formasyn satyp alý shyǵyndaryn óteýge, qoǵamdyq kólikte tegin júrýge, tamaqtanýǵa nemese tegin azyq-túlik jıyntyǵyna, ýnıversıtetterge túsý kezinde jeńildikterge úmit artady.
О́tirikke qurylǵan otbasyda bereke bolmaıdy
«Shańyraq» kópbalaly otbasylardy qoldaý ortalyǵynyń dırektory Lázzat Qojahmet «ótirik ajyrasqan otbasylarda ákeniń jaýapkershiligi bolmaıdy», deıdi. «Ras, sońǵy kezde jalǵan ajyrasý sekildi san túrli aılaly ister beleń alýda. О́tirikke qurylǵan otbasynyń berekesi de bolmaıdy. Otaǵasy retinde áke de ózine júktelgen mindetti sezine bermeıdi. Tipti osylaı turmystyń joq-jitigin túgendeımiz dep júrip, shynymen ajyrasyp ketip jatqandary da bar», deıdi qoǵam belsendisi.
Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi L.Qojahmet jalǵan ajyrasýǵa múmkindik týǵyzyp otyrǵan quqyqtyq aktiniń biri «Turǵyn úı qatynastary týraly» zań ekenin de aıtyp qaldy. «Osy zańnyń 73-babyna 2019 jyly ózgeris engizildi. Onda: «Osy zańda belgilengen tártippen turǵynjaıǵa muqtaj dep tanylǵan jáne esepke qoıylǵan jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar, tolyq emes otbasylar, sondaı-aq kóp balaly otbasylar turǵynjaı alǵanǵa deıin esepten shyǵarýǵa jatpaıdy», dep jazylǵan. Zań boıynsha múmkindigi shekteýli balasy bar jáne tolyq emes otbasylardyń da kezegi saqtalady.
Tolyq emes otbasy degenimiz ne? Máselen, 04-nshi nysandy balasyn dúnıege ákesiz ákelgen, balanyń tegi anasyna jazylǵan otbasylarǵa beredi. Bes-alty balasymen 04 nysanyn alyp, barlyǵyn óz atyna jazdyryp júrgen analar da bar. Budan bólek, ajyrasqandar bar. Eger tolyq emes otbasyndaǵy ana turmysqa shyqsa kezekten shyǵarylady. Al turmysqa shyqpasa, kezekte baspana alǵansha tura beredi. Kúıeýim joq dep úıdiń kezegine turǵanymen qoımaı, turmysy tómen otbasy retinde ataýly áleýmettik kómekti de alyp júrgen «jalǵyzbasty analar», ókinishke qaraı, sońǵy kezderi kóbeıip ketti. Osylaı eki jep bıge shyǵyp júrgen jandardyń kesirinen, shyn máninde baspanaǵa muqtaj adamdardyń kezegi keıinge ysyrylyp júr» degen «Shańyraq» kópbalaly otbasylardy qoldaý ortalyǵynyń dırektory memlekettiń de shyǵynǵa batyp otyrǵanyn aıtady.