Aýyl ákimderi saılanatyn kún alys emes

IJО́-de ósim baıqalady

Atalǵan másele boıynsha alǵash bolyp Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev baıandama jasady. Onyń aı­týynsha, makrokórsetkishterdiń boljamy el ekonomıkasynyń ósýi jónindegi jedel derekterdi, álemdik ekonomıka men naryqtaǵy úrdisterdi eskere otyryp naqtylanǵan.

«Ishki jalpy ónimniń ósý qarqyny qańtar aıyndaǵy mınýs 4,5 paıyzdan sáýir aıynyń qorytyndysy boıynsha plıýs 0,7 paıyzǵa deıin jaqsardy. Makrokórsetkishterdi naqtylaý kezinde mu­naıdyń ortasha jyldyq baǵasy barreline 50 dollar deńgeıinde aıqyn­daldy. Dúnıejúzilik bank pen Halyq­aralyq valıýta qorynyń boljamdary boıynsha álemdik ekonomıkanyń ósýi osy jyly tıisinshe 4,3 paıyzdy jáne 6 paıyzdy quraıdy. Joǵaryda baıandalǵandardy eskere otyryp, el ekonomıkasynyń ósý boljamy 2,8 paıyzdan 3,1 paıyzǵa deıin jaqsardy», dedi Á.Erǵalıev.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, nomınaldy ishki jalpy ónim 77,8 trln teńge kóleminde baǵalanyp otyr. Syrtqy suranysty qalpyna keltirý aıasynda metallýrgııa óndirisiniń neǵurlym belsendi ósý esebinen óńdeýshi ónerkásiptegi boljamdy kórsetkishter 4,1 paıyzdan 5,2 paıyzǵa deıin jaqsardy.

«Ulttyq banktiń boljamy boıynsha eksport 10,8 mlrd dollarǵa, ıaǵnı 52,2 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıady. Import 37,1 mlrd dollardy quraıdy. Inflıasııa buryn bekitilgen 4-6 paıyz dálizde saqtalady. Túzetilgen makroekonomıkalyq boljam negizinde 2021 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet parametrleriniń boljamy naqtylandy. Respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri transfertterdi esepke almaǵanda, 2021 jyly 7 trln 204 mlrd teńge kóleminde baǵalanady. Ulttyq qordan kepildendirlgen transfert ózgermeıdi jáne 2 trln 700 mlrd teńge mólsherinde saqtalady. Ulttyq qordan nysanaly transfert 1 trln teńgeden 1 trln 850 mlrd teńgege deıin ulǵaıady. Respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 15 trln 334 mlrd teńge kóleminde boljanyp otyr. Bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimge qatysty 3,5 paıyz deńgeıinde boljanyp otyr», dedi mınıstr.

Budan keıin Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev baıandama jasap, respýb­lı­kalyq bıýdjetti naqtylaý qaı sala­lardy qamtıtynyn túsindirip ótti. Vedomstvo basshysynyń sózine súıensek, osy máse­le­ge 1,3 trln teńge somasynda qosym­sha shyǵys qarastyrylǵan.

«Sonyń ishinde Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrýǵa – 884 mlrd teńge, koronavırýs ınfeksııasymen kúres boıynsha epıdemııaǵa qarsy is-sharalardy qarjylandyrýǵa – 265 mlrd teńge, Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn jáne buryn qabyldanǵan mindettemelerdi oryndaýǵa 154 mlrd teńge bólinedi.

Bıýdjetti naqtylaý nátıjesinde onyń áleýmettik basymdyǵy saqtalǵan. Al naqty sektor men óńirlerdi qoldaý kúsheı­tiledi. Bul týraly bıýdjet shyǵys­ta­rynyń qurylymy kórsetip otyr. Osy­laısha, onyń 723 mlrd teńge somasynda edáýir úlken bóligi ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaýǵa baǵyttalǵan», dedi E.Jamaýbaev.

Mınıstrdiń sózine súıensek, mundaı qadam orta merzimde eldiń damýyna oń mýltıplıkatıvtik áser etedi. Nátı­jesinde, osy salanyń shyǵystary 2,4 trln teńgeni nemese jalpy shyǵystar kóleminiń shamamen 16 paıyzyn quramaq.

«Bıýdjettiń áleýmettik salasy jalpy alǵanda 374 mlrd teńgege ulǵaıyp, 7,5 trln teńgeni nemese jalpy shyǵystardyń 48,7 paıyzyn quraıdy. Kúsh qurylymy shyǵystary 211 mlrd teńgege ósip, 1,6 trln teńge somasynda josparlanǵan.

Jalpy, memlekettik shyǵystar 80 mlrd teńgege qysqartylyp, 3,3 trln teńgeni quraıdy. Bul shyǵystardyń azaıýy Prezıdenttiń bastamalaryna arnalǵan rezervti qaıta bólýmen baılanysty.

Qosymsha shyǵystardyń aıtarlyqtaı úlesi nysanaly transferttermen óńir­lerge beriletinin atap ótý qajet. Olardyń jalpy somasy 539 mlrd teńge bolsa, onyń ishinde damýǵa arnalǵan transfertter – 335 mlrd teńge.

Nátıjesinde, respýblıkalyq bıýd­jet­tiń parametrleri kelesideı qalyptasty. Respýblıkalyq bıýdjet túsimderi 1,1 trln teńgege ulǵaıyp, 12,6 trln teńgeni quraıdy. Bıýdjet tapshylyǵy ishki  jalpy ónimniń 3,5 paıyzy deńgeıinde boljanyp otyr, ıaǵnı 149 mlrd teńgege ósken. Respýblıkalyq bıýdjet shyǵystarynyń kólemi 1,3 trln teńgege artyp, 15,3 trln teńgeni quraıdy», dedi vedomstvo basshysy.

Osylaısha, aldaǵy úsh jyldyń bıýd­jeti naqtylandy. Bul medısına jáne ishki ister organdary qyzmetkerleriniń jalaqylaryn kóbeıtýge, eńbekaqy tóleý­degi teńgerimsizdikti joıýǵa, stýdentterdiń stıpendııasy men talapkerlerge arnalǵan bilim granttarynyń sanyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Infraqurylymdyq jo­balarǵa da tyń serpin beriledi. Onyń ishinde 3500-den astam aýyldy jań­ǵyrtý, joldar salý jáne jóndeý, qazaq­standyqtardy taza aýyz sýmen qamtamasyz etý sııaqty birqatar aýqymdy jumys atqa­rylady.

«Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrý úshin bólingen qarajat kóbeıtilip, 106 mıllıard teńgege jetti. Osy qarjynyń esebinen myńdaǵan jumys ornyn ashý kózdelip otyr. Odan bólek, bir myńnan astam áleýmettik jáne ınjenerlik ınfra­qurylym nysandaryn salý jáne jóndeý jumystary júrgiziledi. Jumys­pen qamtýdyń jol kartasyn qosym­sha qarjylandyrý arqyly 127 ınfraqu­rylymdyq joba iske asyrylady. Sondaı-aq 5 myńnan astam bıznes-jobaǵa nesıe berilip, sonyń nátıjesinde 15 myńǵa jýyq jumys orny ashylady. Naqtylanǵan bıýdjet elimizdiń ekonomıkalyq damýyna jáne halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa oń áserin tıgizedi dep senemiz», dedi Máýlen Áshimbaev.

Sonymen qatar Senat Spıkeri bólinip jatqan qarajattyń tıimdi jumsalýyn qamtamasyz etý asa mańyzdy ekenin atap ótti. Ol barlyq bıýdjettik shyǵyn naqty nátıje berýi kerektigine nazar aýdaryp, bıýdjet qarajatynyń ár tıynyna deıin ornymen jumsalýy tıis ekenin aıtty. Bıýdjet tapshylyǵyn qysqartý da mańyzdy mindet bolyp qala beredi. Bıýdjettiń eleýli bóligi Ulttyq qordan transfertteý arqyly quralady.

«Biz Ulttyq qorǵa sene bermeı, bıýdjet shyǵyndary qandaı kiristerdiń esebinen qamtamasyz etiletinin naqty bilýimiz kerek. 2022 jyly Ulttyq qordan 550 mıllıard teńge kóleminde maqsatty transfert qarastyrylyp otyr. Sony eskersek, kelesi jyly da salyq túsimderin bıýdjettik mindettemelerdi oryndaýǵa jetkilikti deńgeıge jetkizý josparlanyp otyrmaǵanyn baıqaımyz. Áleýmettik bas­tamalardy iske asyrý úshin biz taǵy da Ulttyq qordaǵy qarajatty paıdalanýǵa májbúrmiz. Bul joǵary bilimdi kadrlarmen qamtamasyz etý, ishki ister organdary men medısına qyzmetkerleriniń jalaqylaryn ósirý, joǵary oqý oryndary stýdentteriniń stıpendııasyn kóbeıtý jáne taǵy basqa jumystarǵa qajetti qarajat. Onyń bári turaqty sıpatqa ıe shyǵyndar. Sol sebepti ol Ulttyq qordan bólinetin maqsatty transfert esebinen qarjylandyrylmaýy kerek», dedi zań jobasyna qatysty pikir bildirgen Senat depýtaty Olga Perepechına.

Senatorlar aldaǵy ýaqytta jaýapty memlekettik organdar ekonomıkany ártaraptandyrý máselesine basa mán berip, pandemııa saldaryn azaıtýǵa jáne bólingen qarajatty, onyń ishinde Ulttyq qor transfertin tıimdi paıdalanýǵa erekshe kóńil bólý qajettigin tilge tıek etti.

Aıta keteıik, bıýdjetke túzetýler Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrýdy qarjylandyrý aıasynda engizilip otyr. Sondaı-aq 2021 jyldyń 10 qańtarynda ótken Májilis saılaýynda qazaqstandyqtardyń basym bóligi qoldaǵan Nur Otan partııasynyń «О́zgerister joly: Ár azamatqa laıyqty ómir!» atty 2025 jylǵa deıingi saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý úshin de qarjy qarastyryldy. Odan bólek, túzetýler koronavırýs indetimen kúresti kúsheıtip, memlekettiń áleýmettik mindettemelerin iske asyrýǵa da yqpal etedi.

Sonymen qatar saı­laý týraly zań jobalary qaraldy. Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýb­lı­ka­syn­daǵy saılaý týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Kon­stıtýsııalyq zańyna óz­gerister men tolyqtyrýlar engizý tý­raly» Kons­tıtýsııalyq zań jobasy qabyl­dandy.

25-ke tolǵan azamat ákimdikten úmitker bola alady

Endi aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldardyń, kentterdiń jáne aýyldyq okrýgterdiń ákimderi tikeleı saılaýda saılanady. Ákimdikke jasy 25-ke tolǵan azamattar úmitker bola alady. Naýqanǵa qarjy jergilikti bıýdjetten bólinedi.

«Memleket basshysynyń ótken jyl­ǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýynda bergen tapsyrmasyn iske asyrý barysynda elimizdegi aýdandyq mańyzy bar qala­lardyń, aýyldardyń, kentterdiń, aýyldyq okrýgterdiń ákimderin tikeleı saılaýyn engizý máseleleri boıynsha zań jobasy ázirlendi. Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmet týraly zańnamasyna sáıkes biliktilik talaptaryna saı kelgen jáne 25 jasqa tolǵan elimizdiń kez kelgen azamaty saılana alady. Saıası partııalar músheleri jáne saılaýshylardyń jalpy sanynyń keminde 1 paıyzyn jınaǵan kandıdattar saılaýǵa túse alady. Saılaý 40 kún buryn jarııalanady. Al saılaýdyń ózi qazirgi ákimniń ókilettik merzimi aıaq­tal­ǵanǵa deıin 10 kún buryn ótedi. Saılaý ótkizilgennen keıin úsh kún ishinde qory­tyn­dy shyǵarylady», dedi Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev.

Saılaý ótkizilgennen keıin jeti kún ishinde aýmaqtyq saılaý komıssııasy saılanǵan ákimdi tirkeıdi, sodan keıin ol óz qyzmetine kirisedi. Saılaý ákimderdiń ókilettik merziminiń aıaqtalýyna qaraı jergilikti bıýdjet esebinen ótkiziledi.

«Bıýdjet zańnamasynyń normalaryn eskere otyryp, 2021-2022 jyldary qarjylandyrý respýblıkalyq bıýdjetten nysanaly transferttermen, al keıinnen 2023 jyldan bastap jergilikti bıýdjet esebinen jalpy sıpattaǵy transfert arqyly júzege asyrylady. Bıylǵy ekinshi jartyjyldyqta tikeleı saılaýdy engizýge 4,8 mlrd teńge qajet», dedi mınıstr.

 Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń 2021 jylǵy 15 qańtarda VII shaqy­ry­lymdaǵy Parlamenttiń birinshi sessııa­synyń ashylýynda bergen tapsyrmasyna sáıkes Parlament Májilisi men máslıhat saılaýy kezinde saıası par­tııalardyń ótý shegi 7 paıyzdan 5 paıyzǵa de­ıin tómendeıdi, sondaı-aq barlyq deń­geı­degi saılaý bıýlletenderine «barly­ǵyna qarsymyn degen» baǵan qosylady.

«Saıası partııalardyń Májilis pen máslıhattarǵa ótý shegin 7-den 5 paıyzǵa deıin tómendetý kózdelip otyr. Sonymen qatar daýys berý bıýlletenderine «bárine qarsymyn» degen baǵan qosylady. Bul – elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi asa mańyzdy oqıǵa. Memleket basshysynyń osy bastamasy elimizdiń saıası júıesin odan ári damytýǵa jáne saıası básekelestikti kúsheı­týge aıtarlyqtaı úles qosatyny sózsiz. Sondaı-aq jergilikti ákimderdiń saı­laýyn ótkizý basqarý júıesiniń tıim­di­ligin arttyrady dep senemiz», dedi M.Áshim­baev.

Qosymsha baıandama jasaǵan senator Lázzat Súleımen saı­laý týraly zań jobasy aıasynda 4 zań­ǵa túzetýler engiziletinin aıtty. Olar – «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy jergi­likti mem­le­kettik basqarý jáne ózin ózi bas­qarý týraly», «Saıası partııalar týraly», «Áskerı qyz­met jáne áskerı qyzmetshilerdiń már­­te­besi týraly» «Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń memlekettik qyzmeti týraly» zańdar.

«Zań jobasynyń negizgi ózgeristerine toqtalsaq. Birinshiden, aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldardyń, kentterdiń, aýyldyq okrýgterdiń ákimderin saılaý engiziledi. Ekinshiden, saıası partııalardyń Májilis pen máslıhattar saılaýy kezinde depýtattyq mandatqa ıe bolýy úshin alýy tıis saılaýshylardyń 7 paıyz daýsyn 5 paıyzǵa deıin tómendetý eskerilgen. Úshinshiden, saılaý bıýlletenderine «Bárine qarsymyn» degen baǵandy engizý qamtylǵan», dedi depýtat.

Senatordyń aıtýynsha, tujy­rym­da­malyq ózgerister engizý barysynda sarap­shylar, saıasattanýshylar, saılaý­shylar, halyqaralyq uıymdardyń piki­ri eskerilgen. Bul – túzetýler elimizde jer­gilikti ózin ózi basqarý ınstıtýtyn ny­ǵaı­týdyń kelesi kezeńin qamtamasyz etý úshin jasalyp otyrǵan naqty qadam. Son­daı-aq depýtat Ortalyq Azııa memle­ket­­teri arasynda elimiz birinshi bolyp jer­­gilikti ákimder saılaýyn engizip otyr­ǵanyn atap ótti.

«Naqty aıtsaq, 2 myń 345 birlik ákimshilik-aýmaqtyq ákimin saılaý engi­zile­di. Ol 2021-2025 jyldar araly­ǵyn­da is basyndaǵy aýyl ákimderiniń ókilettik mer­zimderiniń aıaqtalýyna oraı, kezeń-kezeń­men ótkiziledi. Osy jyldyń ekinshi jartysynda 836 aýyl ákimi úshin halyq tikeleı daýys beredi», dedi L.Súleımen.

Aýyl ákimdigine saıası partııalar ár okrýgten bir úmitkerden, sondaı-aq azamattar ózin ózi usyna alady. Budan bólek, kandıdatty usyný merzimi bitkenge deıin bir-aq úmitker qalsa, onda aýdan ákimi jergilikti halyqpen kelisip, óz usynysyn jasaıdy.

«Saı­laý­­dyń barlyq kezeńderi ashyq, jarııa­ly ótýi, baıqaýshylardyń qatysýy da zań­ǵa engizilip otyr. Saılaý júıesi – majo­rı­­tarlyq. Iаǵnı kópshilik daýys alǵan aza­mat aýyl ákim bolyp saılanady jáne aý­maqtyq saılaý komıssııasy ony tir­ke­gen­nen keıin birden qyzmetine kirisedi», dedi senator.

Sondaı-aq zań jobasynda aýyl ákimine senimsizdik bildirilgen jaǵdaıda, ony máslıhattyń qaraýyna engizý máselesi de qarastyrylǵan. Bul rette jergilikti qo­ǵamdastyq jınalysy zańdy bolýy úshin aýyl turǵyndarynyń 50 pa­ıyzy qa­tys­ýy tıis. Aýyl ákimderi bolyp básekege qabi­let­ti adamdar kelýi osy úrdistiń durys qa­lyp­tasýy úshin de, jer­gilikti halyq úshin de aıtarlyqtaı ma­ńyzǵa ıe.

Tájirıbesi joq ákim biliktiligin arttyrady

«Engizilip otyrǵan jańashyldyqtar azamattarǵa ózderiniń konstıtýsııalyq quqyqtaryn tolyqqandy iske asyrýda belsendilikti arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Aýyl ákimderiniń jergilikti jerde qordalanǵan problemalardy sheshýine, «Halyq únine qulaq asatyn» memleket tujyrymdamasyn tolyq kólemde iske asyrýǵa múmkindik beredi.

Jalpyulttyq is-sharalar josparyn oryndaý sheńberinde Ulttyq ekonomıka mınıstrligi aýyldyq bıliktiń derbestigin, jaýapkershiligin keńeıtý jónindegi zań jobasyn ázirlep jatyr. Bul qujatta aýyldarda kiris bazasyn keńeıtý úshin bıýdjettiń  tórtinshi deńgeıine qosymsha salyqtar men tólemderdiń 4 túrin berý qaras­tyrylǵan. Saılanǵan tájirıbesi joq aýyl ákimderine biliktilikti arttyrý kýrs­tary ótkiziledi. О́kiletti organdar tıisti baǵ­dar­lama da­­ıyndap jatyr», dedi L.Súleımen.

Budan basqa, otyrys barysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine saılaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qaralyp, qa­byl­dandy. Depýtattardyń aıtýynsha, qa­byldanǵan zań jobasy saıası báse­ke­les­tikti kúsheıtip, qoǵamnyń azamat­tyq bel­sendiligin arttyrady jáne «Ha­lyq úni­ne qulaq asatyn memleket» tujy­rym­da­ma­syn tolyǵymen iske asyrýǵa yqpal etedi.

«Búgin qabyldanǵan zańdar azamat­tardyń aýyl ákimin saılaýyna qatysýǵa múmkindik beredi. Bul óz kezeginde tur­ǵyndardyń jergilikti basqarý qurylymyn nyǵaıtý isine aralasýyn qamtamasyz etedi. Qazirgi tańda elimizde 2 345 aýyl ákimi jumys isteıdi. Zań kúshine engennen keıin osy jyldyń ekinshi jarty jyldyǵynda 836 ákimdi tikeleı daýys berý arqyly saılaý múmkindigi týady.

Bul – elimizde jergilikti ózin ózi basqarý qurylymyn nyǵaıtyp, jergilikti jerde halyqtyq orta qalyptastyratyn naqty sheshim. Zań jobasynda ákimderdi saılaýmen qatar, olardyń memlekettik bas­qarý deńgeıindegi quzyrettiligi aıqyn­dalǵan. Ákimderdiń tóte saılanýy jer­gilik­ti memlekettik basqarý organda­rynyń ha­lyq­tyń qajettilikteri men problemala­ryn seziný múmkindigin arttyrýǵa yqpal etedi», dedi senator Sultanbek Mákejanov.

Depýtattyń sózine súıensek, qujattaǵy basa kóńil bóletin birden-bir mańyzdy jańashyldyq – aýdandyq mańyzy bar qalanyń, aýyldyń, kenttiń, aýyldyq okrýgtiń ákimdigine úmitkerlerdiń ózin ózi usynýy kózdelgen.

«О́zin ózi usyný – saılaý prosesin ótkizýdiń demokratııalylyǵyn, báseke­lestigin jáne balamalylyǵyn qamtamasyz etýdiń óte mańyzdy sharttarynyń biri. Zań jobalaryndaǵy saılaý kezinde saıası partııalardyń ótý shegi 7 paıyzdan 5 paıyzǵa deıin tómendeýi, sondaı-aq bar­lyq deńgeıdegi saılaý bıýlletenderine «Bar­lyǵyna qarsymyn» degen baǵan qo­­sylǵany – óte eleýli másele. Sebebi ol saılaý prosesinde barlyq tirkelgen saıa­­sı partııalardy saılaýǵa qatysýǵa ynta­landyryp, saılaýshylardyń tańdaý er­kindigin qamtamasyz etedi», dedi depýtat.