Elimizde sany bar, sapasy joq oqý oryndaryna qatysty sońǵy jyldary kóp syn aıtylyp kelgeni belgili. Al pandemııa kezinde bilim júıesine túsken salmaq bul kemshilikti barynsha asha túskendeı.
Osy oraıda Prezıdenttiń joǵary oqý oryndaryna talapty kúsheıtý boıynsha bergen tapsyrmasy qolǵa alynyp, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi joǵary oqý oryndaryn kezeń-kezeńimen salalandyrý, biliktilikti, sapany arttyrý maqsatynda beıindeý baǵytyndaǵy jumystardy jalǵastyryp keledi.
Tıisti mınıstrlik tarapynan byltyrdan beri respýblıkada 38 joǵary oqý orny beıindi emes baǵyttar boıynsha 150-den astam lısenzııa qosymshasynan aıyrylyp, bıylǵy oqý jylynyń aıaǵynda 14 baǵyt boıynsha lısenzııalaryn qaıtaratyny málim bolǵan-dy. Bul oqý oryndarynyń ákimshiligine de, bilim alyp jatqan stýdentterge de tosyn jaǵdaı boldy. Al joǵary oqý oryndarynyń lısenzııalaryna monıtorıng júrgizýdiń sebepterin túsindirgen mınıstrlik bul isti suranysqa ıe emes mamandyqtarǵa qatysty dep túsindirgen bolatyn. Mysaly, Bilim jáne ǵylym salasynda sapany qamtamasyz etý komıtetiniń derekterine súıensek, keıbir ýnıversıtetterde 1-4-kýrstarda barlyǵy 10-15 stýdent nemese ár kýrsta 3-4 adamnan oqıtyn baǵyttar anyqtalǵan.
Al mınıstr A.Aımaǵambetov elimizde pedagogter daıarlaıtyn 86 joǵary oqý ornynyń 60-qa qysqarǵanyn atap ótken bolatyn. Osy atalǵan 86 oqý ornynyń barlyǵynda derlik sapaly mamandar daıarlaýǵa múmkindik joq. Sonymen birge IT jáne medısına salasynda da osy kórinis oryn alǵan. Mınıstrdiń aıtýynsha, osydan 5-7 jyl buryn tekserýden keıin lısenzııasynan aıyrý qajet bolsa, qazirgi kezde bul másele túbegeıli reglamenttelgen. Anyqtalǵan kemshilikterdi túzetýge múmkindik berilip, biraz ýaqyttan keıin tekserý qaıta júrgizilýde. Bul uzaq ýaqyt alatyn úderis bolǵanymen, óz qyzmetine adaldyq tanytatyn joǵary oqý oryndary budan qorytyndy shyǵarýy tıis bolatyn.
Akademık, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Kárimbek Qurmanálıev tıisti mınıstrlik memlekettik mańyzy zor máselede baıyptylyq tanytyp, birden ýnıversıtetterdi bas lısenzııasynan aıyrý emes, sapasyz mamandyqtar lısenzııasynyń kúshin joıýdan bastaǵanyn quptaıdy. Prezıdent aıtqandaı, qashanǵy sapasyz joǵary oqý oryndary biliksiz maman, sapasyz dıplom berýdi jalǵastyra beredi. Sarapshy atap ótkendeı, árbir ýnıversıtet mamandyqtarymen, bilikti mamandarymen maqtanýy kerek. Búginde 50-60, keminde 10-15 mamandyq boıynsha mamandar daıarlaıtyn oqý oryndary kóbeıdi. Kezinde ekonomıst mamandaryn «Narhoz», zańgerler men jýrnalıst mamandyqtaryn – ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, shet tili mamandaryn Almaty shet tilder ınstıtýty, muǵalimderin «KazPI» maqtan etetin edi. Bul oqý oryndary kásibı mamandardyń ustahanasy retinde tanyldy. Al zamanaýı keńistikte sapaly bilimmen tanylý úshin mamandandyrylǵan ýnıversıtetter quratyn kez keldi.
Bilim salasyndaǵy túıtkilderdi tilge tıek etip júrgen elimizdegi alǵashqy jekemenshik oqý orny Almaty menedjment ýnıversıtetiniń prezıdenti Asylbek Qojahmetovtiń deregine súıensek, bilim júıesin reformalaýda kedergi bolatyn birqatar másele bar. Birinshiden, Qazaqstanda stýdentter sany kóp. Stýdentterdiń sany respýblıka turǵyndarynyń shamamen 3 paıyzyn quraıdy. Mysaly, 2018-2019 oqý jylynda 1 mln adamǵa shaqqanda 7 joǵary oqý ornynan keledi. Bul kórsetkish Malaızııadan eki esege kóp. Osyǵan qarap elimizdiń ekonomıkalyq damýyna joǵary oqý oryndarynyń yqpalyn kórýge bolady. Sarapshynyń aıtýynsha, bilim júıesindegi básekege qabiletin arttyrý úshin oqytý paradıgmasyn ózgertý qajet. Iаǵnı joǵary oqý oryndary arasyndaǵy básekelestikti, ınternasıonalızasııa deńgeıin arttyrýdy usynǵan sarapshy ýnıversıtet bilim berip qana qoımaı, jeke tulǵaǵa baǵyttalǵan ádisti paıdalana otyryp, stýdentti ómirlik qundylyqtardy, álemdi taný daǵdylaryna baýlý qajetin aıtady. Al memlekettik joǵary oqý oryndarynda jyl saıyn qarastyrylyp, jańartylyp otyratyn ońtaılandyrýdyń tıimdi ári ashyq quraldaryn engizgen kezde ǵana básekege qabiletti bolady.
Al tekserý jaǵy, baqylaý júıesiniń, sonymen birge talaptary men standarttarynyń normatıvtik-quqyqtyq salmaǵy shamadan tys ekendigine qatysty oılaryn buqaralyq aqparat quraldarynda ashyq aıtyp júrgen bıznesmen Nurken Halyqbergen de respýblıkada stýdentter sanynyń kóptigimen kelisedi. Sarapshynyń dereginshe, elimizde bir joǵary oqý ornyna 300 myń adamnan kelse, bul kórsetkish Amerıkada 60 myńnyń aınalasynda. Kókeıkesti kóp máseleniń qatarynda joǵary oqý oryndary sanynyń azaıýy birinshiden, oqý baǵasynyń ósýine áser etetinin alǵa tartqan bıznesmen mundaı jaǵdaıda aýyl balalary úshin oqý baǵasy qoljetimsiz bolýy múmkin ekenin aıtady.
Qalaı degende de elimizdegi bilim sapasyn arttyrý joǵary oqý oryndarynyń sanyn azaıtýmen ǵana shektelmeıtinin ańǵaramyz. Birqatar sarapshylar elimizde áli de keńestik basqarý júıesiniń tetikteri saqtalyp otyrǵanyn tilge tıek etse, endi biri qolǵa alynǵan tekserýler men esep berý formalary tártip buzýshylyqty anyqtap, jazalaý men maman aýystyrý máselesimen sheshilmeýi kerek degen ýájin aıtady. Iаǵnı joǵary oqý oryndaryn basqarýdy ýaqyt talabyna saı jańasha júıeleı otyryp, joǵary bilimniń ınternasıonaldanýyn kúsheıtý, elimizden ketetin bilimdiler sanyn teńestirý, bıýrokratııalyq kedergilerdi joıý, qarjylandyrý, qandastarǵa kvota bólý, taǵy da basqa túıtkildi máseleler taıaý jyldarda sheshimin tabýy qajet.