Sıfrly valıýta shyǵarýdyń sátsiz áreketi

Biraq kóp uzamaı Facebook oǵan qyzyǵýshylyǵyn azaıtty. Sodan beri Libra-nyń ataýy Diem bolyp ózgertildi. Ony shyǵaratyn emıtent uıym Shveısarııa­dan AQSh-qa kóshti. Sóıtip AQSh-tyń bank erejelerine sáıkes jeton shyǵarý úshin Silvergate bankimen seriktestik qurdy. Rım valıýtasynyń atyn ıemdenip, Sezar Avgýstyń beınesinde bas­taǵan joba kóp uzamaı La-Djol­ladaǵy korporatıvtik keń­se saıabaǵynda ornalasqan onlaın-qarjylyq qyzmetter plat­for­masynyń bir bóligine aınaldy.

Libra-nyń tez ósip, jedel qul­dyraýy álemdegi alyp kúsh­terge qarsy turý áreketiniń álsiz ári josparsyz júzege asy­ryl­ǵanyn kórsetedi. Budan bólek, valıýtanyń taǵdyry shabýyl­­daýshylarǵa jáne qorǵanys­ta­ǵylarǵa qarsy turýǵa daıyn, qabi­letti koalısııa qurýdyń ma­ńyz­dylyǵyn kórsetedi.

On jylǵa jýyq aıtylyp kele jatqan sıfrly valıýtany Facebook pen Libra oılap tapqan joq. Sondaı-aq olar tólem jú­ıe­lerinde jańa jetistikterge jete almady. PayPal sııaqty kompanııa­lar jıyrma jyldan astam ýa­qyt­tan beri qoldanystaǵy banktik ınfraqurylymnyń tasasynda júrip, balamaly júıeler qu­ryp keledi (ári olardy qoldaný arqyly). Mundaı tásil onyń ar­tyq­shylyǵy da, kemshiligi de edi. Osyndaı qadam arqyly ret­teý­shilerdiń nazaryna túspeı, jańa platformalardyń keńeıýine múmkindik berdi. Sonymen qatar olardy burynǵy ınstıtýttarǵa táýeldi etip, kóshirmesin jasaýdy jeńildetti.

Naryqqa kesh qosylǵan Face­book óziniń salystyrmaly túrde artyqshylyǵyn paıdalanyp, 2,3 mıllıardtan astam qoldanýshysy bar sıfrly platforma retinde sıfrly valıýtany júzege asyrýdan úmittendi. «Turaqty aq­sha» uǵymyna súıengen Libra turaq­ty, ortalyq bankter senim ar­tatyn elder shyǵarǵan valıýta qor­jy­nyna bekitilýi kerek edi. Onyń quny fýnt-sterlıngtiń, AQSh dollarynyń, eýronyń, Sıngapýr dollarynyń jáne japon ıeniniń ortasha baǵasyna saı kelýi tıis-tuǵyn. Tipti atalǵan elderdiń ıýrısdıksııasy júrmeıtin uıym tarapynan shyǵarylsa da.

Retteýshiler jyldam jáne qatań túrde áreket etti. Birne­she aptanyń ishinde AQSh Kongresi­niń eki palatasynda da osyǵan qatysty tyńdaýlar uıym­das­tyrylyp, búkil álemdegi saıasatkerler ózderiniń kelispeı­tin­dikterin bildirdi. Memleketter basshylary tez arada birtutas maıdan quryp, ózderiniń aqsha egemendigine qaýip tóndiretin búkil máseleni muqııat tekserýge ýáde berdi. G20-ǵa múshe mem­leketterdiń bári kiretin Qar­jylyq turaqtylyq keńesi qol­danystaǵy normatıvtik-quqyq­tyq bazany tekserip, Libra jáne basqa da órshil jahandyq qar­jy túrlerine toıtarys berýdi úıles­tire bastady.

Jalpy, dushpan sekildi kóri­netin esh nárse túrli múddedegi tarap­tardy biriktirmeıdi. Libra-nyń ambısııasyna álemdegi je­tekshi ekonomıkalyq derja­valar tózbedi. Facebook-tyń bas dı­rektory Mark Sýkerberg Qytaı­dyń jahandyq sıfrly tólem júıesin damytýǵa degen kúsh-jigeri týraly qaýpin aıtyp, je­ńildik berýdi suraǵanymen, álemdik derjavalar ıilgen joq.

Facebook jobadan bas tartýǵa májbúr boldy. Eń birinshi, Libra qaýymdastyǵy negizgi múshelerin joǵalta bastady. Visa, Mastercard jáne PayPal ketkennen soń, másele túsinikti edi. Tipti múshe­lerdiń jalpy sany kóbeıse de, esh­teńe ózgermedi. Naryq pen saıası máselelerdi jeńildetý úshin Facebook qaýymdastyqtan bas tartýy kerek edi. Odan keıin Libra-nyń ataýy Diem bolyp ózgertildi. Keıingisi avtorlyq quqyq máselelerine tap keldi.

Diem qaýymdastyǵy osy aıda Shveısarııadan AQSh-qa qonys aýdaratynyn jarııalaǵan kezde, IV Genrıdiń 1077 jyly Kanossaǵa jasaǵan áıgili jo­ry­ǵy eske tústi. Genrı Rım ım­pe­rııasynyń ımperatory ekenine qaramastan, qorlyqqa ushyraǵan-dy. Ol qysta Alpiden ótip, Rım Papasy VII Grıgorııden keshirim suraǵan. Oǵan deıin ım­perator Genrı Papanyń jar­lyǵyna qarsy shyǵyp, epıskoptardy ózi taǵaıyndaǵan edi.

Genrıdiń Rım Papasy­men kelisýine nemis patshalyq­­tary­nyń ózara mámile jasaýy áser etken. Esesine, Rım Papasy Gen­rıdi shirkeýden alastap, bas­qa patshalardyń senimine kú­dik keltirip, eger keshirim su­ra­masa, ımperator Genrıdi qol­daý­dan bas tartýǵa shaqyrdy. Odaq­tastary ydyraı bastaǵanda onyń Rım Papasynan tizerlep turyp keshirim suraýdan basqa amaly qalǵan joq.

Facebook-tyń bas tartýy son­sha­lyqty dramaǵa toly bolǵan joq. Isqaǵazdaryn aýysty­ryp, bas­qa retteýshilermen kelis­sóz­­der ótkizip, Ońtústik Kalı­for­­nııaǵa kóshýge qajettiń bári ja­sal­dy. Áıtse de, Genrı men Grı­­gorıı arasyndaǵy zaıyrly jáne dinı bılik arasyndaǵy kú­res tarıhy qazirgi tańda bı­lik­ke umtylatyndarǵa úlken sabaq bolady. Bárinen buryn, mem­­le­kettik egemendiktiń táji sa­na­latyn aqshaǵa qol sozý – qaýipti is. Eger mundaıǵa ba­tyl­­dyq jasasańyz, siz jáne árip­testerińiz qarsy turatyn kúsh­ten táýelsiz ekenińizge kóz jet­kizýińiz kerek. Sondaı-aq bas­tamańyzdy qoldaıtyndar bas tar­týǵa kirisken kezde jobańyz qur­dymǵa ketpeýin qamtamasyz etýge jetetin qarajatyńyz bolýy tıis.

Aqsha  saıasatyn basqaratyndar da Libra oqıǵasynan sabaq ala alady. Jerdegi máseleni sheshýde bılik árqashan daýly, son­dyqtan árqashan ýaqytsha. Báse­kege túsetinder únemi daıyn oty­ra­tyn­dyqtan, ony basqaryp úıren­be­gender sońynda sheginýge májbúr.

Katarına PISTOR,

Kolýmbııa zań mektebiniń salystyrmaly quqyq professory, The Code of Capital: How the Law Creates Wealth and Inequality kitabynyń avtory

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org