Búginde elimizde otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý baǵytyndaǵy jumystar júıeli túrde júzege asyp keledi. Degenmen jalpyulttyq is-sharalar jospary aıasynda kópbalaly, az qamtylǵan jáne ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasylarǵa kómektesetin ortalyqtar men keńseler qyzmetine qaramastan, turmystyq zorlyq-zombylyq máselesi ózekti bolyp otyr.
Otbasy kúni jáne Balalarǵa arnalǵan senim telefonynyń halyqaralyq kúnine oraı ótken «Turmystyq zorlyq-zombylyq: búgingi kúnniń qateri men shyndyǵy» taqyrybyn qozǵaǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa barysynda álemniń kóptegen elin tolǵandyryp otyrǵan otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqpen kúres, onyń aldyn alý máseleleri talqylandy.
Qazaqstandaǵy Frıdrıh Ebert atyndaǵy qor jáne Soros-Qazaqstan qorynyń qoldaýymen «Daǵdarys ortalyqtarynyń odaǵy» ZTB jáne Almaty qalasy Áleýmettik ál-aýqat basqarmasynyń «Jan-Saıa» Daǵdarys ortalyǵy» KMM atsalysýymen ótken konferensııada Germanııa, Fransııa, Chehııa, Taıland jáne Ortalyq Azııa elderiniń sarapshylary, ǵylymı mekemelerdiń, ÚEU jáne memlekettik organdardyń ókilderi baıandama jasady.
«Qazaqstannyń daǵdarys ortalyqtary odaǵy» ZTB basqarma tóraǵasy, «Jan-Saıa» daǵdarys ortalyǵy» KMM dırektory Zýlfııa Baısaqova áıelder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi qozǵalysty damytý men qoǵamda zorlyq-zombylyqsyz qatynastar qundylyqtaryna negizdelgen mádenıetti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan daǵdarys ortalyqtarynyń kásibı jelisiniń jumysyna toqtaldy. Búginde respýblıkanyń 12 óńirinde jumysyn jalǵastyryp otyrǵan «Daǵdarys ortalyqtary odaǵy» ZTB úkimettik emes uıym retinde álemniń jıyrma jýyq elimen áriptestikte jumys isteıdi. Odaqtyń belsendi júzege asyryp otyrǵan jobalarynyń biri – №150 balalar men jastarǵa arnalǵan ulttyq senim telefon jelisi. Senim telefon júıesi 2005 jyldan bastap Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti men Ishki ister mınıstrliginiń qoldaýymen jumys istep keledi. Stasıonarlyq telefonnan jáne «Ksell» jáne «Veeline» mobıldi baılanysy arqyly este ońaı saqtaýǵa yńǵaıly úsh tańbaly nómirge qońyraý shalý tegin jáne qupııa túrde balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha psıhologııalyq kómek alýǵa bolady. «Daǵdarys ortalyqtary odaǵynyń» derekterine súıensek, ótken jyly «Balalar men jasóspirimderge arnalǵan ulttyq senim telefonyna» turmystyq zorlyq-zombylyq boıynsha 3 377 qońyraý kelip tússe, kórsetkish 2019 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 654-ke kóbeıgen. Jalpy tirkelgen 226 455 qońyraýdyń 7 184-i 18 jasqa deıingi balalardan túsken.
Jıynda F.Ebert atyndaǵy qordyń Qazaqstandaǵy ókildiginiń aımaqtyq dırektory Krıstof Mor, «Soros Qazaqstan» qory basqama tóraıymy Aıda Aıdarqulova pandemııa kezinde turmystyq zorlyq-zombylyq álemniń kóptegen elinde beleń alǵanyna toqtaldy.
– Osy oraıda BUU málimetterine súıene otyryp, ekonomıkalyq, áleýmettik saldardan týyndaǵan úreı, ásirese úı jaǵdaıyndaǵy zorlyq málelesi alańdatady, – dep atap ótti A.Aıdarqulova. Mundaı jaǵdaıda áıelder kóp zardap shekken. Al jedel jelige kelip túsken qońyraýlar eki esege artyp, dárigerler men polısııada kadr jetispeýshiligi baıqalǵan. Tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan kezde Nur-Sultan, Almaty qalalarynda aldyńǵy jylmen salystyrǵanda mundaı jaǵdaı 25 paıyzǵa artqan. Sarapshylardyń dereginshe, turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkender men kýágerlerdiń shamamen 30 paıyzyn áıelder men balalar quraıdy.
«Dúnıe júziniń kóptegen elin alańdatyp otyrǵan áleýmettik jaǵdaımen kúreste arnaıy qyzmetter qurylǵan. Mundaı kezde kásibı mamandar ǵana zardap shegýshige kómektese alady», dep atap ótken Childline Thailand Foundation (Bangkok, Taıland) atqarýshy dırektory Ilıa Smırnovtyń aıtýynsha, derekter birden kásibı ortaǵa jetpeı jatady. Olardyń kópshiligi basynan ótken aýyr jaǵdaıdy jasyryp qalady, tipten qoǵam bolyp únsizdik tanytý jaǵdaıdyń ýshyǵýyna soqtyrýda. «Al mundaı jaǵdaıda ne isteý kerek?» degen suraqqa jaýap izdeı otyryp, kóptegen zertteý nátıjesi qoǵam dertin toqtatýǵa bolatynyn kórsetip otyr. Iаǵnı turmystyq zorlyq-zombylyq qoǵamǵa ortaq másele bolǵandyqtan, zardap shekkenderge qoǵam bolyp qoldaý kórsetý qajet.
«Taldyqorǵan áıelderdi qoldaý óńirlik ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Janar Nurmuhanova turmystyq zorlyq-zombylyq, agressorlarmen kúres jaǵdaıynda jańa bastamalardy kóterý, zańnamalyq turǵydan jetildirý máselesi turǵysyndaǵy oılarymen bólise kelip, shetel tájirıbesin negizge aldy. О́ıtkeni qoǵamdy alańdatyp otyrǵan túıtkildi jaıttyń máselesi ortaq ári barlyq elge tán.
«Turmystyq zorlyq-zombylyqpen pandemııa kezinde betpe-bet keldik. Bul qoǵamǵa úlken synaq boldy. Mundaı jaǵdaı jekelegen adamdardyń kóńil kúıine áser etti. Áıelder, balalar, muqtaj jandar men qarttar qataldyqtan zardap shekti», dedi Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasary Saltanat Tursynbekova.
Qoǵam bolyp kúres júrip jatqanyna qaramastan, turmystyq zorlyq-zombylyq álem elderin alańdatyp otyr ári bul másele aıaq asty paıda bola qoıǵan joq. Osy oraıda 1993 jyly BUU Bas Assambleıasy áıelderge qarsy zorlyq-zombylyqty joıý týraly deklarasııany qabyldasa, 2014 jyly áıelder men qyzdarǵa qarsy zormbylyqtyń aldyn alýda Ystanbul konvensııasy qabyldandy. Al 2015 jyly BUU múshe elder 2030 jylǵa deıingi turaqty damýǵa baılanysty kún tártibin bekitti. Qazaqstan zorlyq-zobylyqtyń barlyq túrimen kúres mehanızmderin jolǵa qoıǵanyna qaramastan, sońǵy bes jyldaǵy sany artqan. Bul kórsetkesh 2015 jyly 8,6 paıyzdy qurasa, 2020 jyly 20 paıyzǵa jetken, al ortasha deńgeıdegi qasaqana áreketter 2015 jyly 2, al 2019 13 paıyzdy quraǵan. Zorlyq-zombylyqtyń saldarynan pandemııa kezinde áıelder men balalar, qart adamdar men muqtaj jandar kóp zardap shekti. Onyń sebebi jumyssyzdyq, aqparattyń azdyǵy, bilim deńgeıiniń tómen bolýy sııaqty taǵy da basqa áleýmettik saldarmen baılanysty bolýy múmkin. Al onymen kúreste aldyn alý men paıda bolýy sebepteri anyqtalýy qajet.
Respýblıkada turmystyq zorlyq-zombylyq jaǵdaılarynyń kópshiliginde eskertý, aıyppul nemese 15 kúnge deıin bas bostandyǵyn shekteý túrinde ákimshilik jaza qoldanylady. Buǵan agressorlar tarapynan nemquraıdylyq baıqalady. Olar quqyq buzý áreketteri úshin aýyr jaza bolmaıtynyna kózi jete otyryp, psıhologııalyq qysym kórsetedi, jaqyndaryna kúsh qoldanyp, zorlyq-zombylyq jasaýyn jalǵastyra beredi. Osy oraıda qoǵam nazaryn turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa jáne joıýǵa, agressorlarmen kúres, balalarǵa qatysty qatygezdikti anyqtaý júıelerin qalyptastyrý máselelerine aýdarýdy maqsat etken jıyn barysynda mamandar aldaǵy ýaqytta ony túpkilikti sheshýdiń joldaryn jetildire túsý qajettigine nazar aýdardy.
ALMATY