Fýtbolmen tynystaǵan el

Anglııa ‒ fýtboldyń otany ekeni belgili. Qazirgi tańda Aǵylshyn Premer lıgasy ‒ álemdegi eń tanymal ári kórermeni kóp lıga. Tarıhqa kóz júgirt­seńiz, fýtboldyń shyǵý tarıhy, qazirgi kezi de túrli dramalar men qyzyq­ty oqıǵalarǵa toly ekendigine kýá bolasyz.

«Tumandy Albıondy» aladop­tyń otany sanaýynyń ózindik sebe­bi bar. Aǵylshyn topyraǵynda 9 ǵasyrda doppen oınaǵan adamdar týraly «Brıttar tarıhy» dastanynda aıtylady. Sondaı-aq 1174-1183 jyldary London kóshelerinde fýtbol oınaǵan balalar týraly abyz Ýılıam Fıtsstefan da jazyp ketken eken.

Al biz biletin qazirgi fýtbol oıyny men onyń erejeleri XIX ǵasyrda sol Anglııada qalyptasty. Áýeli Ulybrıtanııada kóptegen klýbtar quryla bastady. Máselen, Gınnestiń rekordtar kitaby 1843 jyly qurylǵan «Gaız Hospıtaldy» eń alǵashqy klýb retinde tanyǵan. «Sheffıld» komandasynyń negizi Shekspırdiń otanyndaǵy tuńǵysh derbes fýtbol klýb retinde 1854 jyly quryldy.

1863 jyly regbı men fýtbol uıymdary birigip, «Anglııa fýtbol uıymy» (The FA) retinde irgetasy qalandy. Bul ‒ sport tarıhyndaǵy tuńǵysh basqarýshy mekeme edi. Kóp uzamaı, 1871 jyly aǵylshyn kýbogy sarapqa salyndy. О́z kezeginde, bul týrnır de tuńǵysh uıymdastyrylǵan saıys retinde tarıh paraqtaryna jazyldy. Bir jyldan keıin «Tumandy Albıonda» alǵash ret ulttyq qurama qurylyp, olardyń ózara kezdesýi ótti. Atalǵan matchta Anglııa men Shot­landııa kúsh synasyp, teń tarqaǵan edi. Sondaı-aq tuńǵysh ulttyq lıga da Uly­brıtanııada 1888 jyly bastaldy. Búgin­de atalǵan lıga ‒ álemdegi eń tanymal týrnır.

Aǵylshyn fýtbol lıgasy júıesi pıramıda retinde uıymdastyrylǵan. Onda 140-tan astam lıga jáne 500-ge jýyq dıvızıon bar. Júıeniń kúrde­liligi sonshalyq, oǵan qatysatyn koman­dalardyń naqty sanyn bilý qıyn. Túrli derekkózder 5300-deı klýb tirkelgenin aıtady. Atalǵan lıga júıesi 11 deńgeıden turady. Sonyń eń joǵarǵysy ‒ Premer lıga. Al Chempıonchıp, Lıga 1, Lıga 2 ‒ odan keıingi deńgeıler. Bularǵa «Aǵylshyn fýtbol lıgasy» (EFL) jaýapty. Qalǵany «Ulttyq lıga júıesine» (NLS) tıesili. Budan bólek, taǵy on shaqty deńgeı bar. Áıtse de olar áýesqoı lıga sanalady. Mundaǵy áýes­qoı klýbtardyń sanyna jetý qıyn.

Aǵylshyn ulttyq lıgasy quryl­ǵan jyly «Preston Nors End» komandasy týrnırdiń tuńǵysh jeńimpazy atandy. Tórt jyldan keıin bul báseke ataýyn ózgertip, «Fýtbol lıgasynyń joǵarǵy dıvızıony» bolyp ózgerdi. Bir ǵasyr ótken soń týrnırdiń ataýy taǵy ózgerdi. Sonyń nátıjesinde qazirgi Premer lıga qurylyp, tele­vızııalyq quqyqtar bekitildi. Bul qadam aǵylshyn klýbtaryna tyń ser­pilis ákeldi. Áýeli komandalardyń tany­maldyǵy men qarjylaı tabysyn arttyrdy.

Anglııa fýtboly jyl ótken saıyn naǵyz bıznes kózine aınalyp kele jatyr. BıBıSı arnasynyń málimetinshe, 2015-2016 jylǵy maýsymda Premer lıganyń tabysy 3,6 mıllıard fýnt-sterlıngten asyp tústi. Al 2010 jyly bul kórsetkish 2,4 mıllıard bolatyn. Iаǵnı aınal­dyrǵan 5-6 jyldyń ishinde Premer lıga 1 mıllıard dollar qosymsha tabys tapty. Budan bólek, álemniń eń baı 30 klýbynyń 12-i Anglııaǵa tıesili. Endeshe aǵylshyn komandalary aqshany kúrep taýyp otyr dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Ári kóptegen ataqty fýtbolshylardyń «Tumandy Albıonda» dop tebýge qumartýynyń negizi de osynda jatyr. Aıtpaqshy, mun­da qarjylyq aqparat eshqashan qupııa saqtalmaıdy. Bári taza bolǵan soń shyǵar, bylaıǵy jurtshylyq klýbtardyń «ishki kýhnıasynan» habardar.

Televızııa quqyǵy da «Tumandy Albıondaǵy» fýtbolǵa kóp qarjy ákelip otyr. Máselen, Sky men BT Sports arnalary 2016-2019 jyldar aralyǵynda Premer lıga match­taryn tikeleı efırden taratý úshin 5,136 mıllıard fýnt-sterlıng tó­ledi.  Osy aralyqta 168 oıyndy kó­rer­menge kórsetý josparlanǵan, ár matchtyń quny 10,2 mıllıon fýnt-sterlıngke teń. BBC arnasy oıyndardyń ma­ńyzdy sátterin kór­setýge ǵana 204 mıl­lıon fýnt-sterlıng tólegen. Son­d­aı-aq alys shetelderde aǵylshyn fýtbolyn kórýge qumarlardyń sany artyp keledi. 2019 jyly Qytaı Premer lıga oıyndaryn kórsetý qu­qyǵy úshin 700 mıllıon dollardy sanap berdi. Amerıkalyq NBC arnasy da 250 mıllıon dollardy aıaǵan joq. Jalpy álem boıynsha 156 eldiń telearnalary Premer lıga oıyndaryn kórsetý quqyǵyna ıe. Sonyń nátıjesinde apta saıyn atalǵan týr­nırdi 4,2 mıllıardqa jýyq adam tamashalaıdy eken. Al ár oıyndy 12 mıllıon kórermen kóredi.

Anglııada kez kelgen dıvızıonda oınaıtyn komanda el birinshiligin utyp alýǵa teorııalyq turǵyda múm­kindigi bar. Máselen, 11 deńgeı­den bas­taǵan klýb 11 jyldan keıin kýbokty bastaryna kóterýi yqtımal. О́kinishke qaraı, qarjylyq jáne basqa da kedergilerge baılanysty mundaı jaǵdaıdyń kezdesýi neǵaıbil.

Áıtse de, tómennen bastap el chempıony atanǵandar fýtbolshylar arasynda jıi kezdesedi. Sonyń biri ‒ «Lester» klýbynyń shabýylshysy Djeıms Vardı. Onyń ómir joly dramaǵa toly. Vardı bala kezinen aladopqa qyzyǵyp ósedi. Arman qýyp, ózi týyp ósken qalanyń «Sheffıld Ýenzdeı» komandasynyń akademııasynan tálim aldy. Alaıda 16 jasynda atalǵan klýb mamandary Djeımsti boıy men qabileti saı kelmeıdi dep, komanda sapynan shyǵaryp jibergen eken. Tórt jyl boıy sendelgen ol 2007 jyly 8-deńgeıli lıgada óner kórsetetin «Stokbrıdj» komandasyna qabyldanypty. Bul jaqta Vardıǵa aptasyna 30 fýnt tólegen.

«Gardıan» gazetine bergen suhba­tynda shabýylshy atalǵan somanyń ózine jetkilikti bolǵanyn, odan buryn fýtbol arqyly aqy almaǵanyn aıtady. Eń qyzyǵy, jergilikti pabtardyń birinde Vardı tóbe­lesip qalyp, keshki 6-dan tań­ǵy 6-ǵa deıin úıden shyqpaýǵa min­dettelipti. Keı kezderi match alys­ta ótse, Djeıms oıynnyń jartysyna ǵana qatysyp, úıine qaıtyp ketip júrgen. О́ıtkeni keshki 6-dan keshikse, polısııa ony ereje buzǵany úshin ustap áketer edi.

Mundaı jaǵdaı 6 aıǵa sozylǵan. Úsh jyl sonda ter tókkennen keıin Vardı «Halıfaks» komandasyna aýys­ty. Taǵy bir jyl tómengi dıvızıonda oınap, keler jyly «Flıtvýd Taýn» quramyna qosyldy. Atalǵan klýb sapynda da Djeıms kóp turaqtaǵan joq. Bir jyl ishinde 31 gol soǵyp, komandasynyń 2 Lıgaǵa shyǵýyna kómektesti. Vardıdiń mun­­daı jetistigi basqa klýbtar naza­ry­nan tys qalǵan joq. 2012 jyly «Lester» Djeımsti 1 mıllıon fýnt­qa satyp aldy. Bul ‒ áýesqoı fýtbol­shyǵa tólengen rekordtyq soma.

Vardı ózine artylǵan senimdi aqtady. «Lester» 2015-2016 jylǵy maý­symda Anglııa chempıony atanyp, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Vardı óz kezeginde 24 gol soǵyp, komandasynyń jeńisine ólsheýsiz úles qosty. Sondaı-aq ulttyq qura­ma sapyna shaqyrtý alyp, 26 oıyn ótkizip, 7 márte qaqpa toryn týlatty. Vardıdiń mysaly kez kelgen jasós­pirimge shyn qalasa, ańsaǵan armanyna jetýge bolatynyn kórsetedi. Ári sondaı armannyń oryndalatyn jeri – Anglııa ekenin de aıǵaqtaıdy.

Osyndaı baı tarıhy bar fýtbol otanynda júrgenimde matchtardy tikeleı tamashalaýdyń sanaýly ǵana múmkindigi boldy. Munyń sebebi ‒ «Tumandy Albıonda» bılet tabý ońaı emes, ári tabylǵandarynyń baǵasy óte qymbat. Anglııa klýbtary arasynda «memberchıp» (múshelik) júıesi qatty damyǵan.

Oıynǵa bılet satyp alý úshin áýeli sol klýbtyń músheligin satyp alý kerek. Onyń ózi arzan emes. Mysaly, «Manchester Iýnaıted» klýbynyń músheligi ‒ 30 fýnt (shamamen 15 myń teńge). Tipti músheligi barlardyń da birden bılet satyp alýǵa múmkindigi joq. Bıletter áýeli «altyn», «platına» músheligi barlar arasynda taratylady. Odan qalǵany qarapaıymdarǵa satylady. Sonyń ózinde eń arzany 50 fýnt­tyń (20 myń teńge) shamasynda. Mundaı bıletter satylymǵa túsken bette ótip ketedi. Sondaı-aq «qonaq­jaılyq» dep atalatyn túri de bar. Onyń baǵasy ‒ 200-500 fýnt ara­lyǵynda (100 myń teńgeden joǵary).

Fýtbol bolatyn kúni qala kóshe­leri, qoǵamdyq kólikter, stadıon ma­ńy eki klýbtyń jankúıerlerine lyq tolady. Bylaısha aıtqanda, fýtbol óte­tin kún ‒ úlken mereke. Bir tusta «Iýnaıted, Iýnaıted» dep aıqaılaǵan «Vest Hem» fanattary júrse, kelesi tusta «Chelsı» jankúıerleri «Blue is the colour» dep urandatyp kele jatady. Keıbir fýtbol qumarlar match bastalýynan 3-4 saǵat erte kelip alady. Stadıon syrtynda tanystarymen qaýqyl­dasyp, bir qolyna qýyrylǵan tamaq­taryn ustap, kelesisimen bir saptaıaq syrasyn simirip turǵandardy kóresiń. Qaı-qaısysy bolsyn óz klýbynyń jeıdelerin kıip, sharftaryn taǵyn­ǵan. Ara-tura biz sekildi shetel­den kelgen týrıster kórinedi. Al qalanyń basqa bóligindegi pabtar fýt­­bol kórýge kelgen jankúıerlerge tolady.

Anglııadaǵy fýtbol álemi muny­men bitpeıdi. Kez kelgen qalanyń ár buryshynan ala doptyń artynan júgirip júrgenderdi kórýge bolady. Onyń ústine, «Tumandy Albıon­nyń» aýa raıy da dop tebýge qolaıly. Jyldyń kóp bóliginde jaýatyn jańbyrdyń paıdasynan kógaldar birqalypty ósedi.

Búginde aǵylshyn elinde fýtbol­dyń keń taraýynyń negizgi sebepteri osylar. Tarıhy tereńge ketýi, qury­lymdyq júıesi kúrdeli bolýy An­glııadaǵy basty sportty tanymal etip, álem nazaryn aýdartady. Sońǵysy óz kezeginde orasan paıda túsirip tur. Eldegi sporttyq keshenderdiń qol­jetim­diligi de fýtboldyń ta­nymaldyǵyn arttyra túsedi. Osy­lardyń nátıjesinde Anglııa ala doppen tynys alyp otyr.