Dáıekti zertteýler qajet

«Tar zaman: qýǵyn-súrgin qur­bandary qanshalyqty aqtalyp jatyr?» taqyrybynda ótken alqaly jıynǵa Aqparat jáne qoǵamdyq damý vıse-mınıstri Bolat Tilepov tóra­ǵalyq etti. 31 mamyr – Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúniniń mańyzdylyǵyna toqtalyp ótken vıse-mınıstr ótken jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasymen arnaıy komıssııa qurylyp, qazirgi kezde úlken jumystar atqarylyp jatqandyǵyn jetkizdi. Ári qaraı jıynǵa qatysýshylardy tanystyryp, alǵashqy sózdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Han­geldi Ábjanovqa berdi. 

Akademık qazaq tarıhynda qanmen jazylǵan jyldardyń qurbany bolǵan jandardyń sany búginde júz myńdap sanalady dep atap ótti. «Qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaýdyń ereksheligi – olardy tolyq aqtaýdy júzege asyrýǵa umtylatyndyǵymyzda. Qazir osy aqtaýdyń on baǵyty qolǵa alyndy. Aldymyzda úlken meje tur», degen akademık byltyr bastalǵan bul istiń baıaý júrip jat­qan­dyǵyna qatysty oıyn ortaǵa saldy. Munyń basty sebebin saıa­sı jańa qujattyń qabyldanbaı tur­ǵan­dyǵymen baılanystyrǵan H.Ábjanov 1993 jyly qabyldanǵan zań mindetin atqardy deı otyryp, jańa zań qabyldaý qajettigin aıtty.

– Osy istiń basy-qasynda júrgen azamattar Qazaqstannyń qýǵyn-súrgin tarıhnamasynyń óte baı ekenin eskere bermeıdi. Degenmen de osy ýaqytqa deıin istelgen jumysty joqqa shyǵarmaı, qýǵyn-súrginge baılanys­ty barlyq sharany sheteldikter emes, ózimiz atqarýǵa tıispiz, – dedi akademık.

H.Ábjanovtyń aıtýynsha, qýǵyn-súrgin qujattarynyń kem degende 90 paıyzy elimizde jatyr ári bul máseleni bizden artyq biletin mamandar joq. Ýıt-kroft ta, tipten Sara Kemeron da bizdiń mamandar bilgenniń onnan birin bilmeıdi. Sondyqtan da tarıhshy bul máseleni óz resýrstarymyzben, óz mamandarymyzben, ózindik derektıvpen álemdik deńgeıde sheship, kún tártibine qoıa alamyz dedi. Al naqty nátıjege qol jetkizemiz desek, myna baǵytta qolǵa alynǵan jumysty qorytyndylap tastaýymyz kerek. Birinshiden, bar kinási baı bolǵany, maldy bolǵany úshin kámpeskege ushyraǵandardy aqtaý. Olar myltyq ustaǵan joq, qyryp-joıǵan joq. Sonymen qatar halyq kóterilisine qatysyp jazalanǵandardy da sózbuıdaǵa salmaı-aq aqtap jiberýge bolady. Jazyqsyz japa shekken din ıelerin molda bolǵany, sálde taqqany úshin qýdalady. Ata-anasy «halyq jaýy» bolyp, úıinen aıyrylyp, «Aljır»-ge aıdalǵandardy japa shekkender retinde  aqtap alý da ýaqyt kúttirmeıdi. Búginde olardyń da qatary sırep barady.

Ult-azattyq qozǵalystyń bıik shyńy – Alash qozǵalysynyń már­tebesin saıası túrde tanyp, keńestik saıası totalıtarızmge saıası baǵa berý kerek. Osy máselege oraı «Egemen Qazaqstan» gazetinde de tushymdy pikirin bildirgen tarıhshy Qazaqstan qýǵyn-súrginniń oshaǵy bolǵandyqtan, Qaraǵandyda ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashý týraly másele kótergen edi. «Qaraǵandy – Qarlagtyń otany. Al Ortalyq Qazaqstan – asharshy­lyqtan eń aýyr japa shekken óńir. Olar myńdaǵan shaqyrym túgil, qasyndaǵy Qaraǵandyǵa jete almaı jol boıy ólip ketti. Búginde Qaraǵan­dyda qýǵyn-súrgin, asharshy­lyqpen aınalysqan tamasha ǵalymdar mektebi, ýnıversıtet bar. Ol tez arada jumysyn bas­taýy kerek. Osy jumys­tar qolǵa alynatyn bolsa, tarıh ǵylymynda ádistemelik betburys jasaı alamyz. Metodologııa ózgermeı, ǵyly­mymyz ózgermeıdi. Ony ult­tyq memlekettik múddege jeksek, ǵyly­mymyz da, tarıhı sanamyz da, ádilet­tiligimiz de ornyna kelgen bolar edi», deıdi tarıhshy.

Búginde kommýnıstik dıktatýra jasaǵan qylmystar týraly tolyq emes zertteýler máselesi jaıynda sóz qozǵaǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory Erlan Medeýbaevtyń aıtýynsha, saıası qýǵyn-súrgin tarıhy – el tarıhynyń eń qaıǵyly betteriniń biri. 1930-1950 jyldardaǵy stalındik qýǵyn-súrgin  saıası ozbyrlyq pen zańsyzdyqtyń sımvolyna aınaldy. Saıası qýǵyn-súrgin taqyrybyn qozǵaǵanda, ólim jazasyna kesilgen ult elıtasyn joıý týraly aıtyp otyrmyz. Úlken terrordyń qurbandary Qylmystyq kodekstiń 58-baby bo­ıynsha ǵana emes, eshqandaı bapqa qatysy joq sottalǵan myńdaǵan adam boldy. Sondyqtan da qazaq tarıhynyń aldynda stalındik qýǵyn-súrgin saldaryn tereń zertteýmen baılanysty jumystar kútip tur.

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary jaıly materıaldarǵa UQK arhı­­vindegi qujattar negizinde tereń zert­teý­ler jasap júrgen Abaı atyn­daǵy QazUPÝ Tarıh jáne quqyq ıns­tıtýty «Qazaqstan tarıhy» kafe­d­ra­synyń aǵa oqytýshysy Shámek Ti­leýbaev qazaq qoǵamy úshin ózekti másele qýǵyn-súrginniń keıbir máselelerine ádistemelik durys kózqaras qajet ekenin quptady. Ol repressııanyń  HH ǵasyrdyń basynda bastalǵandyǵyna nazar aýdaryp, Ahmet Baıtursynovtyń 1910  jyly ishki ister mınıstrine jazǵan on betten turatyn hatyna toqtalyp ótti. Onda zııalylardyń maqsaty qoǵamǵa bilim berý, kózin ashý bolatyndyǵy jaıynda aıtylǵan edi. О́kinishke qaraı, jandarmerııa, saıası bılik olardyń sońyna túsip, qamap otyrdy. Tarıhshynyń aıtýynsha, bul pat­shalyq kezeńdegi saıası qýǵyn-súrgin­niń basy bolatyn.

«Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń Taldamalyq jáne ádistemelik qamta­masyz etý basqarmasynyń sarapshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandı­daty Gúlmıra Cultanǵazy atap ótken­deı, birneshe jyldar boıy qýǵyn-súrgin taqyryby ózektiligin joımaı keledi. «О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary arhıvterdiń ashylýymen tarıhshylar men qoǵamdastyq ókilderine negizgi qujattar belgili bola bastady. Saıası repressııaǵa shyǵarmashylyq ıntellıgensııanyń ókilderi ǵana emes, qatardaǵy azamattar da tartyldy. Bul qatarda baılar da, ekonomıkalyq belsendi azamattar, ıaǵnı azamat soǵy­synan, revolıýsııadan keıin halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý mindeti turǵan qatardaǵy qoǵam múshe­leri de boldy. Al qazaq zııalylary sandyq jaǵynan az boldy, degenmen de olar zııatkerlik turǵydan alǵanda Keńes Odaǵyna úlken qaýip tóndirdi.  Bul máseleni tarıhshylar zerttep qana qoımaı, ony jarııalaý jaǵyna mán berý kerek», degen tarıhshy osy oraıda jańa memorıaldyq máde­nıet qalyptasýy kerektigin alǵa tartty.

Al búgingi qoǵam, jastar jaǵynyń Alash arystary jaıyndaǵy bilimi men biligi qandaı? Osy taqyryp tóńireginde oı qozǵaǵan tarıhı taqy­ryptarda maqala jazyp júrgen jýrnalıst, «Aıqyn» gazetiniń jaýapty hat­shysy Amangeldi Qurmetuly óz zert­teýleri negizindegi derekterge súıendi. Jýrnalıstiń aıtýynsha, mektep oqýshylary oqý baǵdarlamasy tóńireginde jaqsy biledi, alaıda úlken ómirge qadam basqandardyń bul taqy­ryp jaıynda tereń biletini kúmán tý­ǵyzady. Osy taqyrypqa júrgizil­gen saýalnama nátıjesinde jastar­dyń tórtten úsh bóliginiń ashar­shylyq taqyrybynan beıhabar eke­ni belgili bolǵan. Bul jaıt­tyń se­bepteri bir jaǵynan alǵan­da, jastar­dyń áleýmettik jelige kóp­tep naza­ry aýyp ketkendigimen de baılanys­ty. Degenmen de áleýmettik jelide qazaq tiline qaraǵanda, orys tilin­degi kontenttiń mazmundyraq ekenin alǵa tartqan A.Qurmetulynyń aıtýyn­sha, Alash qaıratkerleriniń  ómiri men shyǵarmashylyǵynyń zamanaýı jastardyń ómirine qansha­lyqty yqpal etetindigi – áli de zertteýdi qajet etetin taqyryp. Al Alash arystarynyń qazaq jýrna­lıs­tıkasyndaǵy nasıhaty turǵy­synda «Shalqar» radıosynyń dırek­tory, fılosofııa ǵylym­darynyń kandıdaty, «Máńgi jas – Alash ıdeıa­sy» kitabynyń avtory Bolatbek Tólepbergen baıandama jasady.

Bul taqyryp jylda 31 mamyr kezinde buqaralyq aqparat qural­darynda keń kólemde kórinis beredi. Degenmen de Almaty mańyndaǵy Jańa­lyq aýyly, «Aljır» kesheni, ashar­shylyq, saıası qýǵyn-súrgin qur­ban­darynyń urpaqtary sııaqty mazmun­dy taqy­ryptardyń jetispeý­shiligi baıqalady. Taqyrypty tereńi­rek nasıhattaý úshin telear­na­lardaǵy ónim­derge kóbirek kóńil bólý qajet. Jastar arasynda nasıhattaý úshin mektepterdegi oqý materıaldary azdyq etedi. Ol úshin elektrondy materıaldar, saıası repressııa qurbandary jaıyn­da fotoalbomdar shyǵarýdyń mańyzy zor.

Repressııa saldaryn zertteýdiń ózekti máselelerin bir ǵana jıyn tóńire­ginde aıtyp taýysý múmkin emes. Onyń túp-tórkini, saldary, tarıh sah­nasyndaǵy saıası mańyzy ma­mandar atap ótkendeı, ózindik metodo­logııa aıasynda júzege asatyny anyq. Al óskeleń urpaqtyń halqy­myzdyń ótken tarıhyn bilip ósýi – qoǵamdyq-saıası ómirden bólip-jaryp qaraýǵa bolmaıtyn keleli másele.

ALMATY