Murat JURYNOV: Túrkistannan ýnıversıtet ashý Elbasynyń ıdeıasy bolatyn

Osydan otyz jyl buryn Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen qazyǵy qaǵylyp, Túrkistan memlekettik ýnıversıteti retinde bilim keńistigine qanat qaqqan  joǵary oqý orny egemendiktiń eńselenýi jolynda eseli eńbek etip júrgen qanshama shákirtter shoǵyryn tárbıelep shyǵardy. Osynaý oqý ordasynyń irgetasyn qalap, alǵashqy on jyldyqta rektorlyq qyzmet atqarǵan Qazaq Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık Murat JURYNOVPEN órbigen áńgime barysynda ýnıversıtettiń qurylý tarıhyna qatysty áserli estelikter aıtyldy.

 – Murat Jurynuly, áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti alǵashynda A.Iаsaýı atyndaǵy Túrkistan mem­lekettik ýnıversıteti bolyp quryl­ǵanyn bilemiz. Keıinnen halyqaralyq dáreje alyp órisin keńeıtkeni málim. Bári qalaı bastalyp edi?

– Álbette, bilim oshaǵynyń tarıhyn halyqaralyq dáreje alyp keńeıgen kezinen emes, alǵash irgetasy qalanǵan tustan bastap qarastyrǵanymyz jón. Sebebi Túrkistannan ýnıversıtet ashý Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıasy bolatyn. Biz ol kisiniń túbi bir túrki jurtynyń yntymaqtastyǵyn arttyryp, birligin bekemdeýge aıbyndy úles qosqanyn erekshe aıtamyz. Bul qadam da osy sózimizdiń dáleli. Tutas túrki dúnıesi Qazaqstandy atajurt dep esepteıdi. Onyń sebebi – kóptegen ǵasyr boıy birinshi Túrik qaǵanaty, ekinshi Túrik qaǵanaty, odan keıin Altyn Orda, odan soń Aq Orda – bári túrki dúnıesiniń memleketteri bolyp esepteledi. Sol qurylǵan memleketterdiń negizin quraı­tyn rý-taıpalar keıin Qazaqııa degen memleketti qurdy. Tarıhtan tereń taǵy­lym alǵan Nursultan Nazarbaev baýyrlas halyqtardyń birligin bıik satyǵa qoıa otyryp, 1991 jyly Túrkistan qa­lasyn ári qaraı damytý, jandandyrý úshin sol jerde A.Iаsaýı atyndaǵy Túrkistan memlekettik ýnıversıtetin ashý týraly pármen berdi. Ol kúnderdiń barlyǵy qazir estelikke aınalyp barady. Keńes Odaǵynan bólingen memleketter táýelsizdiktiń arqasynda ulttyq qundylyqtaryn túgendeı bastady. Islam Karımov Túrkistan ýnıversıtetin Tashkentte qurmaqshy boldy. Eger ol joba júzege asyp, Túrkistan ýnıversıteti О́zbekstannyń aýmaǵynda salynsa, onda bul tarıh aldyndaǵy úlken ádiletsizdik bolar edi. Túrkistan ýnıversıteti túrki halqynyń dińgegi, qarashańyraǵy bolǵan Qazaqstanda, onyń ishinde Túrkistanda ashylýy kerek. Elbasy bul saıasatty óte jaqsy túsindi. Men sol ýnıversıtettiń alǵashqy rektory boldym.

– Tarıhı mańyzy zor ýnıver­sıtettiń alǵashqy basshysy bolý, negi­zin qalaı otyryp, tutas qurylymyn qa­lyp­tastyrý ońaı sharýa emes ekeni belgili. Bul qyzmetke qalaı keldińiz?

– Bul usynysty qabyldar aldynda men Qaraǵandy qalasyndaǵy Ǵylym akademııasynyń «Organıkalyq sıntez jáne hımııasy» ınstıtýtynyń dırektory, ǴA múshe-korrespondenti, hımııa ǵylymynyń doktory, professor edim. Oblystyq keńestiń depýtaty retinde oǵan qosa qalalyq Qazaq tili qoǵamynyń tóraǵasy qyzmetin de atqaryp júrdim. Negizgi mamandyǵym hımııa ǵylymyna qatysty bolsa da meni bul mindetke taǵaıyndaǵandar buǵan deıingi atqarǵan qyzmetterimde qazaq tiliniń janashyry bolyp, qazaq azamattaryn qoldap júretinimdi eskerse kerek. Kúnderdiń kúni Shymkent oblystyq atqarý komıtetiniń birinshi hatshysy Sergeı Tereshenko telefon soǵyp, Shymkentten ýnıversıtet ashýdy kózdep otyrǵanyn, Prezıdent qoldar bolsa Almaty men Qaraǵandydaǵy sekildi alyp oqý oshaǵynyń ózi basqaryp otyrǵan ólkede boı túzeıtinin qýana jetkizdi. Bul shamamen 1991 jyldyń bas kezi bolatyn. Tereshenko maǵan osy bolashaq oqý ornynyń tizginin ustaýdy senip tapsyrǵysy keletinin aıtty. Ýnıversıtetti qalaı qurmaqsyzdar degen saýalyma, «Shymkenttegi kezinde óziń jumys istegen hımııa-tehnologııalyq ınstıtýt pen pedagogıkalyq ınstıtýtty qosyp ýnıversıtetke aınaldyrmaqpyz» dep jaýap qatty. Men atalǵan usynysty qabyldaı otyryp, kindik qanym tam­ǵan jerde jumys isteýge kelisim bere­tinimdi bildirdim. Araǵa bir aı salyp Tereshenko qaıta telefon soqty. Tash­kentke Shymkent arqyly resmı saparmen barǵan Memleket basshysy qaı­tarda Tereshenkoǵa ýnıversıtet ashý isin kesheýildetpeýdi jáne ony Shym­kentten emes Túrkistannan salý kerek­tigin tapsyrypty. Aımaq basshysy osy máselege basy qatyp otyrǵanyn, Túrkistannan ýnıversıtet ashý qalaı bolar eken degen qorqynyshyn jasyrmady. Men de óz kezegimde shynymen Túrkistannan ýnıversıtet ashý qazirgi jaǵdaıda ońaıǵa soqpaıtynyn aıttym. О́ıtkeni ońtústiktiń týmasy retinde Túrkistannyń jaǵdaıy maǵan jiti tanys. Ol tusta Túrkistan shańy aspanǵa burqyrap eleýsiz jatqan jaı ǵana aýdan­ ortalyǵy edi. Jumsartyp aıtqanda qoǵamdyq kólikterdiń ózi birde bar, birde joq qıyn kezeń bolatyn. Al mundaı qý-medıen daladan úlken ýnıversıtet ashý, bilikti oqytýshylar quramyn tartý ońaı sharýa emestigi túsinikti. Ekeýara osy máselelerdi ortaǵa salǵannan keıin Prezıdenttiń kesimdi buıryǵy shyq­qansha eleńdep júrdik. Bir kúni Máskeýde bilim alyp ǵylym kandıdaty atanǵan, sol tusta Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kómekshisi bolyp qyzmet atqaratyn dosym Haırolla Qabjanovqa habarlasyp, Prezıdenttiń Túrkistannan ýnıversıtet ashý týraly ıdeıasy týraly naqty bilip berýin ótindim. Araǵa 3-4 kún sa­lyp maǵan qaıyra telefon shalǵan Haırolla Túrkistan ýnıversıtetin ashý N.Nazarbaev tikeleı nysanǵa alyp otyr­ǵan ıdeıa ekenin, meniń bul usynys­tan bas tartpaýym kerektigin aıtyp keńes berdi jáne bul ıdeıanyń Tashkent saparynan keıin týyndaǵanyn jetkizdi. Al ýnıversıtetti nólden bastap qurý óz aldyna úlken sharýa edi. Onyń qyzy­ǵy men qıyndyǵy týraly sótkelep áńgime­leýge bolady.

– Suhbatymyzǵa osy taqyryp ar­qaý bolyp otyrǵannan keıin bul týraly aıtyp ótkenimiz artyq bolmas deı oılaımyn.

– S.A.Tereshenkoǵa telefon shalyp, kelisim beretinimdi jetkizdim. Ol da qýana qabyldady. Kóp uzamaı Bilim mınıstri Shaısultan Shaıahmetov habar­­lasyp, mınıstrlikte ýnıversıtet qurý isin jetik biletin mamandar tapshy ekenin aıta kele, osy istiń basy-qasynda bastan-aıaq ózińiz júrgenińiz jón degen tilegin jetkizdi. Bul usynysty qoldaǵan men de eńbek demalysyn alyp, Almatyǵa tartyp otyrdym. Vedomstva basshylyǵy aldynda óz oıymdy alǵa tartyp, Túr­kis­tanǵa stýdent tartý úshin eń bir sura­nysqa ıe mamandyqtardan fakýltet jasaqtaýymyz qajettigin jetkizdim. Zań­ger, ekonomıst, qarjyger, ekologog, emdeýshi dáriger syndy mamandyqtardy iriktep alyp árbirine jekeleı joba jasaýyma týra keldi. Kóldeneńdep shyq­qan kedergiler de az bolǵan joq. Sóz­diń ashyǵy kerek, ol kezde Máskeýge ba­ǵynyshty boldyq. Máskeýdiń kelisi­minsiz oıǵa alǵan isti ońaı júzege asy­rý múmkin emes edi. Mınıstrlik Más­keýge hat jazsa, Gennadıı Iаgodın degen KSRO orta jáne joǵary oqý mınıstri qarsy bolyp, Shaıahmetovke: «qaıdaǵy bir aýdan ortalyǵynan ýnıversıtet asham deısińder» dep dúrse qoıa beripti. Atalǵan jaıǵa qanyq bolǵasyn G.A.Iаgo­dınniń aldyna barýǵa bel baıladym. Mundaı qadamǵa barýyma ol kisiniń Máskeýdegi D.Mendeleev atyn­daǵy hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynda bilim alyp júrgende dekanym bolǵandyǵy, meni jaqsy tanyǵandyǵy túrtki boldy. Máskeýge ushyp kelip Iаgodınge kirdim. Sózge óte shapshań, bir­den kesip aıtatyn adam edi. Men esikten ene bere «qazaqtaryń qatyrady, men Reseıdiń Saratov, Kýıbyshev, Omsk sekildi iri aımaqtarynan ýnıversıtet qurýǵa ruqsat bermeı júrgende, olaryń qaıdaǵy bir aýdan ortalyǵynan ýnıversıtet ashamyz deıdi» dep óz oıyn jaýdyra jóneldi. Jaıǵasqan soń men oǵan naq osy másele boıynsha kelgenimdi, Túrkistan qazaq halqy úshin ǵana emes, búkil túrki álemi úshin rýhanı astana ekenin, Reseıge Lenıngrad, Sýzdal, Vladımır qalaı qadirli bolsa, bizge Túrkistan sondaı ystyq ekenin maıdalap jetkizdim. Jáne ashylatyn ýnıversıtettiń basshylyǵyna ózimniń bara jatqanymdy aıtyp, senim bildirýin suradym. Sál únsizdikten soń Gennadıı Iаgodın qolymdy qysyp kelisimin berdi de, meniń kózimshe qa­ramaǵyndaǵylarǵa telefon soǵyp kelisim qujatyn daıyndaý qajettigin tapsyrdy. Osylaısha, maýsymnyń 6-sy kúni Jarlyqqa Prezıdent N.Nazarbaev qol qoıyp, 7-si kúni men rektor bolyp ta­ǵaıyndaldym. Al 8 maýsym kúni Túr­kistanda boldyq. Oblystyń birinshi hat­shysy aımaqqa qarasty 15 aýdannyń birinshi hatshylaryn jınap, Prezıdent Jarlyǵyn tanystyrdy. Álgi jıynda ol jańa ýnıversıtet ǵımaratynyń tez arada boı túzeýi úshin qurylys ju­mystaryn jandandyrý qajettigin aıtty. Bilikti professorlardy qyzmetke tartý úshin olarǵa jaıly turǵynjaı salý kerektigine basa toqtalyp, tipti eki qabatty kottedj úılerdiń tastaı etip syzylǵan jobasymen tanystyrdy. Oblys basshysynyń ókimimen ár aýdan eki úıden jáne Shymkent qalasy on úı salady dep kelisildi. Bul bastama júzege asar bolsa ýnıversıtet oqytýshylaryna arnalǵan jeke 10 sotyq jeri bar 40 úı boı túzemek. Dese de, tapsyrma beril­genimen sońy sıyrquıymshaqtanyp sozylyp ketti. Aýdandar úı salýǵa asy­ǵar emes. Tereshenkoǵa qaıta kirip, jaıly jaǵdaı bolmasa bilikti kadrlardy ákele almaıtynymyzdy aıttym. Ol qurylysqa jaýapty aımaqtardy yntalandyrý maqsatynda úıdi alǵash bitirgen aýdanǵa «volga», ekinshi bitirgen aýdanǵa «jıgýlı», úshinshi bolyp tapsyrmany tap-tuınaqtaı oryndaǵan óńirge «moskvıch» avtokóligin syılaıtynyn jetkizdi. Osydan keıin qurylys qyza tústi. Qazan aıynda alǵashqy 25 qyzmettik úı daıyn boldy. Osy tusta taǵy bir aıta keter jaıt, Tashkent ýnıversıteti jappaı ózbekshege kóship, orys tilinde dáris beretin kadr­lardy qysqartyp jiberdi. Olardyń basym bóligi bizdiń qaragóz qazaqtar edi. Osyny paıdalanyp tashkenttik professorlardy jumysqa shaqyrdym, yntalandyrý maqsatynda 2 qabatty záýlim úı men 10 sotyq jer beriletinin aıttym. Qajet bolsa ár úıge bir-birden sıyr alyp beretinimizdi habarladyq. Osylaısha, Túrkistan ýnıversıtetine myqty professorlar legi kele bastady. Araǵa bir jyl salyp Elbasy Nursultan Nazarbaev ýnıversıtetke arnaıy kelip, ujymmen kezdesý ótkizdi. Ol kisi jıylǵan shákirtterge qarap turyp: «Sender ýaqyt­sha qıyndyqqa moıymańdar. Bar­lyǵy sender úshin. Túrkistan bizdiń rýhanı astanamyz. Bolashaqta Túrkistan eń bir shuraıly qalaǵa aınalady» dep sóz sóıledi. Keıinnen oılap qarasam, Túr­kistandy túletý ıdeıasy Elbasyn sol kezden-aq tolǵandyrǵan arman ekenin sezingendeı bolam. Nursultan Ábishulyn Almatyǵa shyǵaryp salar sátte oblystyń birinshi hatshysynyń kózinshe ótinish aıttym. «Nursultan Ábishuly, qıyndyqty birte-birte eńserip kelemiz. Túrkistanda tórt, Kentaýda eki fakýltetimiz bar. Amerıkadan arnaıy alty professor­dy shaqyrdym. Olar stýdentterdi aǵyl­shyn tiline baýlyp júr. Olardan Kalıfornııa ınstıtýtynyń shemasyn aldym. Baıqasam, olardyń korpýstary iri-iri alty qalada ornalasqan eken. Endigi ótinish, Shymkenttegi pedagogıkalyq ınstıtýtty bizdiń quramymyzǵa qosyp berseńiz. Bul óz kezeginde oqý-ádistemelik jumystardyń jaqsy órbýine serpin beredi» dedim. Prezıdent oıymdy quptap, Shymkenttegi pedagogıkalyq ınstıtýt bizge qosyldy.

Túrkistanǵa kezekti saparmen kelgen Nursultan Nazarbaev taǵy birde menen ýnıversıtetke qandaı kómek kerek dep surady. Men 300 gektar jer qajet ekenin jetkizdim. Sózimizdi estip turǵan Tereshenko (ol kezde Premer-mınıstr qyzmetine taǵaıyndalǵan) ań-tań qalyp, «Murat-aý, 300 gektar jerdi ne qylmaqsyńdar, KazGý 80 gektar jerin áli ıgere almaı jatyr emes pe?» dep suraýly júzben súzip ótti. Men bolsam: «KazGý – Almatyda, bizdiń ýnıversıtet – Túrkistanda. Bul ólkeniń aýa raıyn bilesizder, shańdy jel uıytqyǵanda aldyńyzdaǵy on metr jer kórinbeı qalady. Osyny eskerip, ýnıversıtet aınalasyn jasyl jelekpen kómkersek, ǵımarattaryn orta tusyna salyp úlken kampýsqa, qalashyqqa aınaldyrsaq» dep tilegimdi alǵa tarttym. Bul oıymdy quptaı ketken Nursultan Ábishuly, «Sergeı, ýnıversıtet 20-30 jyldyq dúnıe emes, zaman tursa 200-300 jyl urpaqqa mura bolatyn qasterli oryn. Myna jatqan baıtaq atyraptan 300 gektardy qımaı tursyń ba?» dep qolymen keń dalany meńzedi. Artynsha: «Jumys isteımin dep turǵan adamǵa múmkindik jasa» dep sózin túıindedi. Tereshenko únsiz bas ızedi. Búginde on myńdaǵan shákirtterge saıa bolǵan ýnıversıtettiń alyp aýmaǵy osylaı berilip edi. Aıta bersek, mundaı tarıhı oqıǵalar óte kóp.

– Bul oqý ordasynyń Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti bolyp aýqy­myn keńeıtken kezi ǵoı. Osy ózgeris týra­ly aıtyp ótseńiz?

– Túrkistan ýnıversıteti ashylǵan­nan keıin araǵa jarty jyl salyp Keńes ókimeti ydyrady. Ekonomıkadaǵy tu­raq­syzdyq qaı salaǵa bolsa da sal­qynyn tıgizbeı qoımady. Bul qıyn­dyqtar bizdi de aınalyp ótken joq. Qyzmetkerlerimizge aılyq tóleıtin aqsha qalmady. Almatyǵa baryp, Amerıkanyń elshisi Bıll Kortnıdy Túrkistanǵa shaqyrdym. Tarıhı ólkeni tanystyryp otyryp, «Kindik Azııa qazir bosady. Amerıka arab álemine óz mádenıetin nasıhattaý úshin Aleksandrııadan ýnıversıtet saldy. Sizderde osyndaı jos­par bar ma?» dep suradym. Ol bolsa mundaı oılary baryn, tek álgi ýnıversıtetti Tashkentte ne Almatyda salarlaryn bilmeı, tańdaý jasaı almaı júrgenderin jetkizdi. Osy sózdi kútip turǵandaı men: «Sizder tańdap otyrǵan eki sheshim de durys emes. Almaty men Tashkentte 20-30 shaqty ýnıversıtet bar. Olardyń arasynan alǵa ozý ońaı bolmaıdy. Tashkent Almatyny, Almaty Tashkentti moıyndamaıdy. О́ıtkeni olar ózara básekedegi qalalar. Al Túrkistan bárine ortaq rýhanı astana. Oıymdy qup alsańyzdar, Túrkistandaǵy bizdiń ýnıversıtetti Qazaq-Amerıka ýnıversıteti jasaıyq» degen pikirimdi bildirdim. Bir aıdan keıin sol tustaǵy AQSh prezıdenti úlken Býshtyń TMD elderi boıynsha keńesshisi Vılıams Máskeýge keldi degendi estip Kortnımen birge kezdesý ótkizdik. Jyly qabyldaǵanymen, AQSh prezıdentiniń keńesshisi bizdiń usynysymyzdy quptaı qoıǵan joq. Qalaı da ýnıversıtetti qıyn kezeńnen aman alyp shyǵý kerek boldy. Bar úmitimiz túbi bir tú­rik aǵaıyndarda edi. Qazaqstannyń Túrkııa Respýblıkasyndaǵy sol kezdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Qanat Saýdabaevqa máseleniń mán-jaıyn túsindirdim. Qanat Bekmyrzauly bul iske qol ushyn sozatynyn, Premer-mınıstrmen jolyqtyratynyn jetkizdi. Túrkııa tarapy bizge qoldaý bildirip, qushaq ashty. Premer-mınıstr Súleımen Demırel qatarly azamattar «Túrkistan – bizdiń atajurtymyz» degen aq tilegin jetkizdi. Keıinnen Túrkııa Úkimetiniń basshysy Nursultan Nazarbaevpen birge Túrkistanǵa keldi. Tarıhı ólkege táý etip, Qazaq-Túrik ýnıversıteti eki elge ǵana emes, tutas túrki jurtyna ortaq bilim shańyraǵy ekenin maqtanyshpen aıtty. Turǵyt Ozal sekildi tuǵyrly tulǵalardyń da tabany Túrkistanǵa tıip ýnıversıtet memleketter dostasty­ǵynyń temirqazyǵyna aınalyp keledi. Qoryta aıtqanda, búgingi túrlengen Túrkistan osy joǵary oqý ornynyń saltanat qurýymen bastalyp edi. Meniń mańdaıyma atalǵan ýnıversıtettiń irgetasyn qalap, baýyrlas Túrkııa 100 mln dollar jumsap salyp bergen ýnıversıtet qalashyǵyn, onyń ishin­de kampýstardy qorshap turǵan tamasha botanıkalyq baqshany, professorlar úshin salynǵan kottedjder, shaǵyn aýdanyn on jyl ishinde iske qosý buıyrypty. Sol kezeńde ýnıversıtette 20 myńǵa jýyq stýdent (5 qalada), 80 professor boldy. Eń bastysy, bizdiń stýdentterimiz oqýda, ónerde, sportta aldyna jan salmaı birinshi oryndarda júrdi. Olarǵa meniń shyn júregimnen aıtar alǵysym sheksiz. Sonaý bederli jyldar belesinde atqarylǵan sharýalar san-alýan. Sarapshylardyń boljamy boıynsha dúnıede 240 mln-nan astam túrki bar. Olardyń basyn qosý úshin árbir memleketke – qazaq-túrik ýnıversıtetine emtıhansyz, tegin kelip oqýyna kvota berdik. Saha Respýblıkasy, Tatarstan, Chývash, Altaı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Túrkııadan stýdentter keldi. Ondaǵy maqsatymyz – Elbasymyzdyń usynysymen túrki jastarynyń basyn qosý boldy. Túgel túrki balasyn biriktirýdi maqsat tutqan Mustafa Kemal Atatúrk, Mustafa Shoqaı sekildi zańǵarlardyń armanyn jal­ǵaǵan qara shańyraqtyń bolashaǵy jar­qyn bolǵaı!

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Arman OKTIаBR,

«Egemen Qazaqstan»