Jańa ulttyq sana

Alaıda bul kúrdeli úderis osyǵan deıingi keńestik dáýirde aza­mattar arasynda qalyptasyp qal­­ǵan ómirlik kózqarastyń kel­­mes­ke ketip, onyń ornynda bos keńistiktiń paıda bolǵan kezinde júrdi. Ol ultaralyq qatynastar men ekonomıkalyq baı­lanystardyń kúıreýi sııaqty ártúrli keleńsiz jaǵdaılarǵa áke­lip soqty. Sonyń saldarynan týyn­daǵan qarama-qaıshylyqtar ulttyń rýhanı-zııatkerlik áleýetin álsiretti.

Jahandaný úderisi barysynda ulttyq sananyń jańǵyrýy eli­mizde azamattyq qoǵamnyń qa­lyptasýymen qatar órbidi. Ege­men­dik pen jahandaný arasynda qazaq halqyna jan-jaǵyna kóz salyp, týyndaǵan jańa jaǵdaıdy durystap túısinýge sańylaý da qalmady. Batystyń kommýnızm ıdeologııasyn joıýǵa baǵyttalǵan josparynyń sheńberinen aýytqýǵa da postkeńestik respýblıkalardyń eshqaısysynyń murshasy kelmeı qaldy. Sondyqtan ekonomıkalyq, saıası jáne rýhanı daǵdarysty eńserý naryqtyq qatynastarǵa kóshý, mádenıetti ıdeologııasyzdandyrý nátıjesinde múmkin boldy. О́kinishke qaraı, bul qoǵamdaǵy mádenı nıgılızmge ákelip soqty. Sonyń negizinde sol qoǵamǵa tán ózin­dik sana men sana-sezim qa­lyp­tasa bastady. Zaqymdanyp, ábden búlingen sana sáıkesinshe ózi tárizdes mádenıetti týdyryp otyrdy. Sóıtip jalǵan mádenıet sana-sezimdi odan ári burmalap, ony ýlandyra tústi. Onyń ult­yq táýelsizdikti tolyqqandy se­zinip, ana sútine jarymaı jatyp jahandaný muhıtynyń tuń­ǵıyǵyna súńgýine týra keldi. Osylaısha, ulttyq damý modelinen onyń ústemdik alyp kele jatqan áldebir biryńǵaı, ámbebap túri­ne ótý aqıqatqa aınaldy. Nátı­jesinde, mádenı jahandaný ár eldiń óz modeliniń barlyǵyn esker­mesten, barsha adamzat ómirin biriz­dendirip, ıaǵnı «demokratııalan­dy­ryp», ony álemdik úrdiske aınaldyryp jiberdi.

Osyǵan oraı, Qazaqstan ulttyq sanany jańartýdy qolǵa ala bastady. Munda birinshi kezekte ulttyń, ulttyq sananyń azamattyq bastaýy retindegi mańyzdy bir belgisi bolǵan ulttyq sana-sezimge basa nazar aýdaryldy. О́ıtkeni ol kópetnosty memlekette árbir etnos ókilderiniń óziniń shyǵý tegin, mádenı jáne ulttyq tamyrlaryn túsiný, óz mádenıetin, tilin, ulttyq erekshelikterin, bolmysy men jalpyulttyq yntymaqtastyqty moıyndaǵanda ǵana kópetnosty jáne kópkonfessııaly elde ulttyq sana ornyǵa alatyn edi. Demek, ulttyq sananyń negizi ulttyq sana-sezim ekendigin durys túsiný qajet boldy. О́ıtkeni ulttyq sana, ádette, ult deńgeıinde kórinis tabady. Demek, ulttyq sana-sezimniń sýbek­tisine jeke tulǵa jáne ulttyq qaýymdastyq jatsa, al ulttyq sananyń sýbektisi – ult. Ulttyq sana-sezimniń qalyp­tasýyna etnostyq orta, etno­mádenı dástúrler, etnostyń dinı nanym-senimderi, basqa kóp­tegen faktor óz áserin tıgizeri anyq.

Ulttyq sana-sezimsiz tolyq­qandy halyq bolmaıdy, ondaı jerde birtutas ulttyń qalyp­tas­paıtyny da anyq. Sondyqtan ulttyń árbir ókili ózin onyń tolyqqandy bóligi dep sezinip, týa salysymen ulttyq mádenıetti óz boıyna sińirip, ony tasymaldaýshy bolady. Osyny seziný ár adamǵa onyń saıası jáne qoǵamdyq baılanys júıesine qosylýyna negiz bolady. Ol sóıtip tek óz ortaqtyǵyn ǵana emes, sonymen birge basqa da ortaqtyqtardy qa­lyptastyra bastaıdy, jalpy­ult­tyq qazaqstandyq biregeılikti túı­sinedi. Bul úderisti úrdiske aınaldyrý úshin tarıhtyń tál­kegine túsip, ábden qansyraǵan ulttyq sanany totalıtarlyq qul­dyq­tyń qursaýynan birjolata bosatý qajet. Mundaı qoǵamda postkommýnıstik, naryqtyq-lı­be­raldyq jáne konservatıvti-ult­tyq sııaqty sanadaǵy úsh tol­qynnyń saıysy kezinde qazaq hal­qynyń boıyndaǵy ulttyq rýh­ty nyǵaıtyp, onyń ulttyq sa­na­syn ózgertý basymdyqqa ıe bolýy shart. Sondyqtan Elbasy Nursultan Nazarbaev ulttyq kodty saqtap qalýdyń mańyzdylyǵyn kórsetip berdi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýǵa erekshe mán berip otyr. Ol qazir sananyń isten ozyp, odan buryn jańǵyryp otyrýyn qamtamasyz etýdiń ózektiligine toqtap, tanym men taǵylym, qoǵam men qundylyq, ulaǵat pen ustanym máselelerin kóterýde. «Biz qýatty táýelsiz memle­ketimizben ǵana ult retinde jer betinde saqtalamyz» degen kúmán keltirmeıtin aqıqatty aıta kele, Prezıdentimiz otanshyldyq pen jańa ulttyq sana máselesin jahandaný zamanynda jutylyp ketpeýdiń, ulttyq bolmysymyzdan, tól mádenıetimiz ben salt-dástúrimizden ajyrap qalmaýdyń birden-bir kepili retinde qaras­tyrady. О́ıtkeni ulttyq bol­mystyń ózegine negizdelgen shyn otansúıgishtik qana jańa ult­tyq jáne qoǵamdyq sanany qalyp­tas­tyra alady.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri, saıasattanýshy