Sáýkele jáne baskıimniń bıik bolý máni

Solardyń ishinde osy ýaqytqa deıin nazar aýdarylmaı kele jatqan jáıt qazaq bas kıimderiniń bıik bolý ereksheligi. Qazaq bas kıimniń túp negizi ejelgi saq zamanynan, Shyńǵys han dáýirindegi Bodok atalyp júrgen áıel bas kıimi de, odan bergi qazaq sáýkeleleriniń bıik bolýy eshkimdi beı-jaı qaldyrmaýy kerek.

Máseleniń bári Esikten tabyl­ǵan altyn kıimdi saq jaýyngeriniń bas kıiminen shyǵady. «Altyn adam­ǵa» tikeleı ǵylymı zertteý júr­gizgen K.Aqyshev pen máskeýlik antro­pologtardyń zertteýi boıynsha ol – er adam. Belgili antropolog-ǵa­lym O.Smaǵulovtyń zertteýinde de jerlengen jaýyngerdiń jas shamasy 18-19 jastaǵy er adam.

Alaıda elimiz táýelsizdik alyp saq jaýyngeri ultymyzdyń bas rá­mi­zine aınalǵannan bastap, ol áıel adam­nyń kıimi degen pikirtalas ór­bip, tolastamaı tur. Alǵash fılolog ǵalym M.Barmanqulov, ol – áıel adam degen qarapaıym jýrnalıstik boljam jasady. «Altyn adam» áıel degen gıpotezany jaqtaýshylardyń dolbary boıynsha súıekter jaqsy saqtalmaǵan, al bas kıimi uzyn sáýkele sııaqty. Bul pikirdi qoldaýshylar­dyń qatarynda Bek Ybraev sekildi bel­gili mádenıettanýshylar da boldy.

«Shoshaq bórikti kıimdi barlyq saq taıpasy jáne Eýropanyń kóp bóligindegi skıf taıpalary da kıgen», dep K.Aqyshevtiń topshylaýy boıynsha uzyn bas kıimdi er adamdar da kıgen. Behıstýn jartasyndaǵy saq Skýnhanyń bas kıiminiń (70 santımetr) bıiktigimen Esik qorǵanyndaǵy bas kıimmen sáıkes (65 santımetr). Sondyqtan bas kıimniń Persopol satysyndaǵy releftik sýrettegideı bıik bolýy zańdy.

«Behýstın jazbalary» Qazaqstan tarıhy úshin asa mańyzdy ejelgi parsy derekteriniń biri de, biregeıi bolyp tabylady. Eńbekte bizge qajetti tusy tutqynǵa túsken, sońynda kele jatqan saq patshasynyń basyndaǵy shoshaq bórik jáne shoshaq bas kıim kıgen saq jaýyngerleri. Sonymen qatar barlyq qazbadan tabylǵan saq qorǵandaryndaǵy erlerdiń kıi­mi­niń báriniń qasynan qarýlary, qan­jarlary tabylǵan.

Al 1959 jyly Dondaǵy Elızaveta qorǵanynan skıf jaýyngeri qarýy­men birge tabylǵanda, qasynan pat­shaıymnyń da qabiri tabylǵan. Pat­shaıymnyń bas kıimi shoshaq, áshekeıi gúl beıneli. Bas kıimniń tóbesinen beline deıin jamylǵy mata túsken. Bul kádimgi sáýkeleni eske túsiredi. Biraq semseri, qarý-jaraǵy joq.

Al 1999 jyly Atyraý aımaǵyn­daǵy Araltóbe qorǵanyndaǵy saq jaýyngeriniń qasynan qarý ta­bylǵan bolatyn. Sondaı-aq Shyǵys Qazaq­stan oblysy aımaǵynda 2003 jyly tabylǵan Shilikti qorǵa­nyn­daǵy patsha qabirinen de qarý-ja­raq shyqqan. Al 2012 jyly Batys Qa­zaqstannyń Taqsaı qorǵanynan erte saq kezeńine jatatyn áıel adam tabyldy. Bul qorǵannan da ár­túrli áshekeıler men buıymdar qa­zylyp alynǵan. Osynyń ózi-aq erler qorǵanynda qarý bolatyny, Esik qor­ǵanynyń jaýyngeri er kisi ekenin dáleldeıdi.

Al qazaq bas kıimderiniń eń áde­misi de baǵalysy da – sáýkele. Sáý­kele tek bir adamǵa ǵana arnalyp tigi­ledi. Ejelgi túrki áleminiń ataqty zert­­teýshisi Amantaı Aızahmetov «Roj­­denıe tıýrkskogo mıra» kita­byn­da, osy zertteýimizge oraı, túr­­ki áleminiń bastaýyn sonaý Krıt Mıken mádenıetine tartatyn pikir­ler kel­tiredi. Sol kitapta Djorj Tomson «Is­sledovanııa po ıstorıı drevne­grecheskogo obshestva» (do­ısto­rıcheskıı Egeıskıı mır) at­ty zertteý kitaptan «Ke­leı» degen óte keń taralǵan túr­ge jatatyn aýyl­dyń ataýy aıty­lady. Fes­tımder, Alakomenam, Elev­te­rııam, Potnııam, Alesııam sııaq­ty aýylda­rmen qa­tar, bul aýyl­dyń ataýy jergilikti áıel­­derge taby­ný­dy bildiredi já­ne «Keleı» sóz­be-sóz «aıqaı­la­ǵan áıelder» degen­di bildiredi (kaleo, kelomai). «Aıy­na bir ret bul aýyl­­­dyń áıelderi qıy­lystarǵa shy­ǵyp, aıǵa qarap aıqaı­laıdy», degen ta­­masha derek keltirgen.

Gomerge deıingi ýaqyttaǵy Krıt Mı­ken araldarymen Grekııanyń túr­kilik kezeń ekenin dáleldeıtin til­dik turǵydan baıqaýǵa bolatyn my­sal­dardyń biri. Qazaqsha «kel omaı». Qazaq grammatıkasynda sýffıks «aı» meıirimmen, erkeletip aıtý maǵynasynda qoldanylady. Apaı, aǵaı degen sııaqty. «Kel Um» qazirgi kúnde kelin bolyp ózgergen. «Umaı ana» dep júrgenimiz de – osy sóz.

Al Sáýkele sózin Bek Ybraev, Das­tan Eldes, Serik Erǵalı t.b má­de­­nıettanýshylar «Saý kelýshi» de­gen sózden shyqqan dep pikir aıtady. Iаǵnı jas kelin o dúnıeden bu dúnıe­ge qaıta kelýshi retinde sıpattalady. Biraq jas kelinniń ólip-tiriltý rásimine ǵylymı derek joq jáne negizsiz.

Sáýkele sózin túsindirsek onyń ǵylymı aýqymy óte keń. Eń túsinikti sóz sáýegeı – aldaǵyny, bolashaqty kórýshi. Sáýe – bolashaq degen sóz. Sáý áýe – bolashaq jaryq joly, Sáýle degen – nur. Sáýlem – degen boıjetken qyz, bolashaqtan nur shashýshy. Túbir sóz Sáý – ǵaryshtan nur shyǵarýshy. Sáýkele sonda bolashaqtan, ǵaryshtan kelýshi Um. Meıirimmen aıtqanda «Umaı». Iаǵnı bolashaqtan keletin «kel Um», «kelin». О́ıtkeni adam urpaǵyn bolashaqqa jetkizýshi kelin ǵoı. Jas kelin – urpaqty bolashaqqa ósirip, órbitip jetkizýshi. Adam urpa­ǵymen myń jasaıdy deımiz. Áıelge bundaı qurmetti álem dinderinen de, dástúrlerden de taba almaısyz. Qan­daı tereń fılosofııa.

Al Sáýkele dızaıynynda – nur beınesindegi salpynshaqtar tógilip turatynyn baıqaýǵa bolady. Qyz uza­týda uzatýshy jaq sáýkelege erekshe mán bergen jáne ol óte qymbat baǵaǵa jasalǵan. Onyń túp negizinde bolashaqqa degen erekshe qurmet jatyr. Sáýkele áshekeıleri tóbeden nur tógilgendeı áserge bóleıdi. Turmysqa shyǵatyn qyzǵa arnaıy tigilip, erekshe asyl tastarmen bezendiriletin óte baǵaly bas kıim. Jas kelin ur­paqty bolashaqqa jetkizýshi. О́zi sol bolashaq jaryq álemnen kelýshi. Betashar aıtyp kelindi bul dúnıege engizedi.

Endi osy Sáýkele men Saqtardyń, onyń urpaqtary – qazaqtardyń bas kıimi nege bıik degen suraq týady.

Osy kúnge deıin qazaqtarda saq­talǵan shoshaq bas kıimniń túp negizi kóne saq dúnıetanymy ekenin jáne ne úshin bıik bolatynyna zertteýshi­ler nazar aýdarmaı keledi. Qazaqtar­da sheńber – eń qasıetti ólshem. Ol – kemel tutastyq, jınaqylyq. Otaý kıiz úıdiń ózi de sheńberden turady. Qozǵalystyń negizi arba dóńgelegi de sheńber.

V.Radlovtyń jazbalarynda otaý kıiz úıdiń ishinde sheńber, son­daı-aq ishinde pentagramaly adam beı­nesin shańyraqqa ilip qoıǵany, táńir­diń beınesi beınelengeni týraly jazyl­ǵan. Ol beınede bas kıimsiz ba­sy sheńberge jetken (2-shi sýret). Sol arqyly tutastyqqa ıe bol­­ǵan. Bas kıimniń bıiktigi qol so­zym sheń­ber­ge turýy neǵurlym Tá­ńir­­ge ja­qyn­dyqty kórsetedi. Má­­denıet­taný­shy U.Nurǵalym óz maqa­lasyn­­da shańy­raqtyń sheńber aǵashyn «arys» dep aıtatynyn jazǵan. «Arys» qa­zaq­tar úshin eń dárejeli uǵym. Sýret­ti rámiz boıynsha taldasaq tóbesi kók­ke ­jetken adam. Kemel adam maǵyna­syn beredi.

Proporsııa zańdylyǵy boıynsha qol-aıaǵy jetip turǵan jerge basynyń jetpeýin shoshaq bas kıim arqyly kórsetken (2-shi sýret). Bas kıimniń bıik bolýy – dáreje.

Al adamdar bas kıimimen ǵana sheń­berge jetip óziniń qalaýly adam eke­nin kórsetken. Budan basqa sheńber ishindegi pentagramma Shiliktiden ta­byl­ǵan b.z.b. VII ǵasyrlardaǵy saq pat­shasynyń qabirinen de tabylǵan (3-shi sýret).

Bul alǵashqy nagradtaýdyń túp negizi. Patsha qudaı qalaýlysy re­tinde juldyz alǵan. Jalpy túrki má­denıetinde oń men sol, aldy jáne arty sııaqty jup sandar jazyqtyq keńistikti kórsetedi. Eki, tórt, alty, segiz sııaqty buryshtarmen keńistikti belgileý oryn alǵan. Al tylsym ǵa­rysh álemi bólinbeıtin álem bolǵan­dyqtan bes, jeti sııaqty taq sandarmen belgilenedi.

Arǵytekten úzilmeı kele jatqan shoshaq bas kıim keıin qazaqtarda úlken mártebe boldy.

Iаǵnı bas kıimniń bıik bolýy tá­ńirge jaqyndyqty, kemel tutas­tyq­ty, mártebeni, tańdaýly adam degen rámiz belgini bildiredi.

Bul jerde saqtardyń bas kıimin jasaýshylar proporsııa zańdyly­ǵyn jaqsy bilgen. Qoldy tóbege tı­giz­gende tutas sheńber bolatynyn Qaıta órleý dáýirinde Leonardo da Vınchı de dáleldegen. Biraq olar bas kıimge arnap fılosofııalyq mán ústemegen.

Qazaq sáýkelesi etnomádenı, rýhanı, dúnıetanymdyq alǵysharttardyń tutas júıesi bar ulttyq óner kod­tarymyzdyń biri. Sáýkele – ulttyq brendterimizdiń úlken bólshegi. О́ıt­­keni onyń qalyptasýy ejelgi dúnıe­den bastap qazaq ultynyń paıda bo­lýy dáýirin túgel qamtıdy. Bas kıim yqylym zamannan beri qoǵamda ma­ńyzdy ról atqarǵan. Qazaq bas kıimi­niń ereksheligi adam men álemniń baı­lanysy týraly kosmogonııalyq dú­nıe­tanymmen de tyǵyz baılanysty.

Janarbek BERISTEN,

professor,

fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty