Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi otyrysynda oqýlyqtar máselesin qozǵap, oqýlyqtardyń aprobasııasyn túpkilikti kóterýdi tapsyrǵan edi. Desek te jalpy orta bilim berý salasy ǵana emes, joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyqtardyń da sapasy áli kúnge syn kótermeıdi.
Baǵdarlama durys bolmaı, kemshilik joıylmaıdy
Ásirese, aýdarma baǵdarlamalar men standarttar negizinde jazylǵan oqýlyqtardaǵy shıkilik bilim sapasyna keri áser etýde. Sarapshylar táýelsiz eldiń tól oqýlyǵy bolmaı, saladaǵy túıtkildi máseleler sheshilmeıtinin aıtyp otyr. Al ulttyq qundylyqtar negizinde oqýlyq jazý úshin bilim standarttaryna zamanaýı kózqaras pen ulttyq sıpat qajet.
Qazaq eliniń úzdiksiz bilim berý júıesinde ıntellektýal ult ókilin tárbıeleý men nátıjege baǵyttalǵan bilim berý kózdelgen. Bul máseleler ulttyq sanany qalyptastyratyn, órkenıetti urpaqqa sapaly bilim beretin oqýlyq daıyndaýmen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan oqýlyq jazýda, birinshiden, rýhanı qundylyqtarǵa negizdelgen bilim mazmunyn, ekinshiden, halyqaralyq standarttyń bilim alýǵa qajet ustanymdaryn eskerý qajet. Mundaı pikirdi UǴA korrespondent-múshesi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Faýzııa Orazbaeva keltirdi.
Ǵalymnyń aıtýynsha, aýdarma oqýlyqtar ulttyq sanany damytýǵa, qazaq tiliniń qoldanymdyq qyzmetin júzege asyrýǵa, pán mazmunyn tolyq meńgerýge jaýap bermeıdi. О́ıtkeni aýdarma oqýlyqtarda kásibı leksıka, qazaqtyń sózdik qory, sóz baılyǵy eskerile bermeıdi. Bul oqýlyqtar, kóbinese, pán mazmunyna ǵana nazar aýdarady da, onda jasandy aýdarylǵan sózder, termınder, qate usynylǵan leksıkalyq birlikter jıi kezdesedi.
Jalpy, árbir synyp oqýlyqtary balanyń jasyna, psıhologııalyq jaı-kúıine, izdenisine baılanysty ózine de, ómirge de qajet leksıkalyq, grammatıkalyq mınımýmdy qamtýy tıis. Mysaly, bastaýysh synyp oqýlyqtary pándik leksıkalyq mınımýmmen qatar, kommýnıkatıvtik qarym-qatynasta jıi qoldanylatyn, bala sanasyna laıyq, qajet sózderden jáne olardy baılanystyratyn grammatıkalyq erejelerden turý arqyly pándik maqsatty, oqýshy suranysyn biriktire atqarady. Joǵary synyp oqýlyqtary da, joǵary oqý ornynyń pán tizbegi de sondaı.
«Tól oqýlyqtar da, aýdarma oqýlyqtar da, birinshiden, qazaq tiliniń sózdik qoryn paıdalana otyryp túzilgen. Ekinshiden, oqýshynyń jasyna beıimdelgen. Biz pándi ǵana oqytyp qoımaı, balanyń sanasyn, órkenıetin, bilimin jetildirý úshin oqytamyz. Aqparat tasqyndaǵan, ǵalamtor damyǵan kezeńde nátıjeli bilim berý balanyń jasyna, suranysyna qaraı, onyń erteńgi bolashaǵyn oılaı otyryp, júıeli, paıdaly bilim berýdi maqsat etýi oryndy», deıdi Faýzııa Shamsıqyzy.
Osy oraıda úzdiksiz bilim berý júıesiniń tıimdiligin negizge alǵan ǵalym balabaqshadan bastap, bastaýysh, joǵary synyp, joǵary oqý orny jáne memlekettik qyzmetshilerge deıingi kezeńde nátıjege baǵdarlanǵan bilim berýdiń sapasyna toqtalyp ótti. Iаǵnı jaratylystaný nemese gýmanıtarlyq salanyń qaı-qaısysyn alsaq ta nátıjege baǵdarlanǵan bilim balanyń bolashaǵyna, qoǵamda ósýine paıdaly bolýy kerek. Al oqýlyq jazatyndar men syn aıtýshylar oqýlyqtardyń baǵdarlamaǵa negizdelip jazylatynyn túsine bermeıdi. Ǵalymnyń aıtýynsha, baǵdarlamanyń negizi durys bolmaǵannan keıin oqýlyqtarymyzdyń da kemshiligi kóp. Bul jerde eskeretin jaıt, baǵdarlamada berilgen jáne bekitilgen materıaldardyń mazmuny, qurylymy oqýlyq ázirleýde saqtalmasa, oqýlyq saraptamadan ótpeıdi.
«Oqýlyq sapaly bolý úshin oǵan negizdeme bolatyn memlekettik normatıvtik qujat – tujyrymdama, standart, tıptik baǵdarlama durys bolýy kerek. Bul qujattarda bekitilgen bilim berýdiń maqsaty, mindetteri, basty ustanymdary, bazalyq mazmuny men qurylymy, baǵalaý júıesi oqýlyq sapasyn anyqtaıdy. Mysaly, qazaq mektepteri men orys mektepterine arnalǵan «Qazaq tili» pánderin oqytýdyń maqsaty eki bólek. Qazaqtildi mektepterge arnalǵan qazaq tili páni ulttyq tildiń lıngvıstıkalyq negizin teorııalyq turǵydan (fonetıka, leksıka, grammatıka, t.b.) oqytýdy kózdese, orys mektepterine arnalǵan qazaq tili memlekettik tildi kommýnıkatıvtik turǵydan úıretýdi maqsat etedi. Bul – qazaqsha sóıleı bilý, saýatty jaza bilý, oı-pikirdi ár tarapqa túsinikti etip aıta bilý, qajet leksıka-grammatıkalyq mınımýmdy júıeli meńgerý sııaqty maqsattar. Mundaı baǵdarlamada kórsetilgen maqsat pen sóıleýge negizdelgen kommýnıkatıvtik bilim mazmuny, ádistemelik júıe quramy, nátıjege jetýdiń joldary utymdy, jan-jaqty bolýy shart. Osyndaı baǵyt-baǵdarlar oqýlyq pen onyń quramyndaǵy oqý-ádistemelik keshen arqyly júzege asady. Demek oqýlyq jazý bilim, bilik, daǵdy, tájirıbe, ádisteme, oqytý talaptaryn jetik bilýdi qajet etedi. Sonda ǵana bilim berý mazmuny, mindeti, sapasy, pándik ereksheligi nátıjeli bolady», dedi F.Orazbaeva.
Degenmen sapaly bilim berý maqsatynda ozyq úlgilerdi, jańa tehnologııalardy sabaqtarynda paıdalanyp júrgen muǵalimderdiń jumysyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq júıesiz bilim jınap, sabaq taqyrybyn ınternetten kóshirip alyp, óz jazǵanyn ózi ıgermegen oqýshylar men stýdentter túptiń túbinde bilimi álsiz urpaq bolyp shyǵatyny alańdatady. Osy oraıda ǵalym «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń eki úlken qanaty bar ekenin atap ótti.
«Birinshisi, burynnan kele jatqan tektik, dástúrlik, ulttyq, tarıhı sanamyz. Búkil álem aldynda qazaq degen ultty saqtaý úshin rýhanı tegimizdi saqtaý paryz ekeni aıan. Ekinshi qanaty – adamzat qundylyqtaryna qyzmet etetin álemdik órkenıettiń ozyq úlgileri. Álemdegi bilim berýden halyqaralyq standartynyń ustanymdaryn eskere otyryp, sonyń ishinde keregin alyp, rýhanı qundylyǵymyzǵa baǵyndyrý arqyly ǵana biz jańa tujyrymdama jasaımyz. Osy ekeýiniń toǵysynan baryp táýelsiz eldiń bilim berý tujyrymdamasy, standarty, baǵdarlamasy shyǵady. Sonda oqýlyq júıesi Alash arystary ańsaǵan, ulttyq sana men sapany alǵa aparatyn, ozyq órkenıet úlgilerin meńgergen, bilimdi de bilikti ókil tárbıeleýge yqpal etedi», deıdi ol.
Ulttyq kodqa negizdelgen oqýlyq jazylýy kerek
Bilim sapasyna qatysty máselelerdi kóterip júrgen Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Anar Salqynbaı eń aldymen mektepte aýdarma baǵdarlamalarǵa negizdelgen oqýlyqtardan arylý qajet ekenin alǵa tartty.
«Búginde respýblıkada ádistemelik ǵylym jaqsy damyǵan, osy salada eńbek etip júrgen óz ǵalymdarymyzdyń eńbegine zer salý qajet. Otandyq ǵylymnyń kórigin qyzdyryp júrgen myqty ǵalymdardyń zertteýlerine negizdeı, jaratylystaný men gýmanıtarlyq ǵylymda tól oqýlyqty qaıta jazatyn kez keldi. Osy oraıda mınıstrliktiń «Álippe» oqýlyǵynyń qaıtarý bastamasyn quptaı otyryp, bastaýysh synyptarynan bastap, ár sala boıynsha tól oqýlyqtardy shyǵarýdy damytý kerek. Búgingi órkenıet kóshinen qalmas úshin, álemdegi jańalyqtardan habardar bolyp otyrý da qajet. Osy maqsatta Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aıasynda álemdik keńistikte moıyndalǵan oqýlyqtar, fılosofııa, saıasattaný, sonymen birge lıngvıstıkaǵa qatysty biraz dúnıe aýdaryldy. Álemde moıyndalǵan ǵylymı jańa teorııanyń qazaq ǵylymynyń órkendeýine qosar úlesi bar ekeni anyq. Álemniń aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynda – Oksford, Kembrıdj, t.b. ýnıversıtetterinde bilim alyp jatqan stýdentter úshin sheteldik bilim qoljetimdi, al elimizdegi oqýshylar da sheteldik ǵylym keńistigindegi jańalyqtarmen óz ana tilinde tanysyp jatsa, quba-qup. Bul úderistiń ary qaraı da damyǵanyn qalar edik», dedi Anar Bekmyrzaqyzy.
Ǵylymdaǵy kez kelgen iri jańalyqty óz tiline aýdaryp basý úrdisi barlyq elde bar. Mysaly, Taılandta, Úndistanda, Qytaıda, Japonııada, tipten Reseıdiń ózinde shetelde jańadan shyqqan oqýlyqty nemese monografııany ýaqyt ozdyrmaı óz tiline aýdaryp alady. Alaıda A.Salqynbaı «áıteýir sheteldik bolsa, jaqsy bolady» degen qalyptasyp qalǵan qasań oıdan aýlaq bolatyn ýaqyt jetkenin aıtty.
«Aǵylshyn, fransýz ne orys tilinen aýdarylǵan oqýlyqtarǵa da synı turǵydan qaraı bilýimiz kerek. О́ıtkeni eýrosentrıstik kózqarasqa sýarylǵan ǵylymı zertteýler men sonyń negizinde jazylǵan oqýlyqtar men oqý quraldary joq dep aıta almaımyz. Jaqsy men jamandy aıyryp oqı alatyn, qajetin ǵana sińiretin joǵary oqý ornynyń stýdentine qaraǵanda, mektep oqýshysynyń daıyn aqpardyń bárin birdeı irikteı almaıtyny, synı oılaýmen, synı kózqaraspen qaraýdyń jetilmegeni de túsinikti. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda «Qater jańǵyrýdy árkimniń ulttyq damý úlgisin bárine ortaq, ámbebap úlgige almastyrý retinde qarastyrýda bolyp otyr. Alaıda ómirdiń ózi bul paıymnyń túbirimen qate ekenin kórsetip berdi. Is júzinde árbir óńir men árbir memleket óziniń derbes damý úlgisin qalyptastyrýda. Ulttyq salt-dástúrimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis» dep atap kórsetkenin esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Bilim berý júıesin sheteldik baǵdarǵa salýda, mektep oqýlyqtaryn sheteldik júıege negizdeýde oılaný qajet. Keshegi bilim berý júıesindegi ketken kemshilikter 15-20 jylda óz saldaryn kórseteri daýsyz. Sondyqtan oqýlyq jazý isinde baısaldylyq, ǵylymı negiz kerek», deıdi ǵalym.Oqýlyqtarǵa qatysty pikirin bildirgen Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Orynaı Jubaeva Ahmet Baıtursynuly bastaǵan alash zııalylarynyń oqýlyq aýdarý tájirıbesiniń ozyq úlgilerin negizge aldy.
«Arhıv derekterine zer salsaq, HH ǵasyrdyń basynda Á.Bókeıhan «Geografııa», «Astronomııa», E.Omarov «Algebra», «Geometrııa», «Fızıka», M.Jumabaev «Pedagogıka», J.Aımaýytov «Dıdaktıka», F.Ǵalymjanov «Fızıka»‚ B.Sársenov «Geometrııa», I.Turǵanbaev «Arıfmetıka», Q.Kemeńgeruly «Hımııa», «Jaratylystaný» sııaqty pánder boıynsha oqýlyqtardy qazaq tiline aýdarǵan. Ol kezde bilim júıesi túbegeıli ózgerdi, maman jetispedi. Sol sebepti orys tilindegi oqýlyqtardy qazaq tiline aýdarýǵa májbúr boldy. Sol oqýlyqtarda qazirgi kezde orys tilindegi nusqasy qoldanylyp júrgen kóp sózdiń balamasy berilgen. Mysaly, Eldes Omarovtyń «Fızıka», «Geometrııa» degen oqýlyqtarynda teorema – túıin, bıssektrısa – jarma, radıýs – óre, horda – kerme, parallelogramm – qıyqsha, proporsıonal – qurylymdas, fıgýra – pishin, trapesııa – qostaban túrinde berilse, Qanysh Sátbaev «Algebra» degen oqýlyǵynda ǵalymnyń ustanymdaryn basshylyqqa alyp, formýla – órnek, teorema – túıin, chıslıtel – jarnaq, dıametr – óre, rasıonalnaıa velıchına – ólshemdi shama, ırrasıonalnaıa velıchına – ólshemsiz shama, bıkvadratnoe ýravnenıe – qos sharshyly teńdeý, progressııa – dáýirleý, fýnksııa – berne dep bergen. Iаǵnı 1920-30 jyldary qazaq tilinde sátti balamalar jasaldy, ǵylymı stıl, termınder oqýlyqtar arqyly qalyptasty. Al qazirgi kezde oqýlyq avtorlary keıde termınderdiń birizdiligine, sabaqtastyqqa mán bermeıdi. 5-7-synyptyń oqýshylaryna arnalǵan oqýlyqtarda qazaqsha ataýlar berilse, joǵary synyptarda shet tildegi nusqasy beriledi. Bul – balalardyń teorııany túsinip ketýine, termınder birizdiliginiń saqtalýyna kedergi. Sonymen qatar qazaq tilindegi ǵylymı stıldiń damýyna, termınderdiń turaqtanýyna, qalyptanýyna (kodıfıkasııalanýyna) tosqaýyl bolyp otyr. HH ǵasyrdyń basyndaǵy alash zııalylarynyń oqýlyqtary, termınderiniń kóbi búginde ǵylymı aınalymda joq. Qazirgi oqýlyq avtorlary, zertteýshi, ǵalymdar shet tildik ataýlarǵa balama tabýda sol kezde jaryq kórgen oqýlyqtar men termınder sózdigin paıdalansa, kóp termınniń balamasy tabylar edi», deıdi O.Jubaeva.
Osy oraıda A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda qyzmet etip júrgeninde oqýlyqtardy saraptaý isine qatysqan O.Jubaeva qazirgi kezde «Matematıkadan» bastap «Mýzyka», «Eńbek» pániniń oqýlyqtaryna deıin bári aýdarma ekenin atap ótti.
«Aýdarmalardyń tili jatyq emes, kóp jaǵdaıda asyǵystyq baıqaldy. Qazaqy uǵym, túsinik, qazaqy mentalıtet, dúnıetanym eskerile bermeıdi, túpnusqadan aýytqymaýǵa tyrysady. Sóılem qurylymdarynan-aq oqýlyqtyń aýdarma ekeni sezilip turady. Tapsyrmalardyń sharttary, anyqtamasy men erejeleri bala túgil eresek adamnyń túsinigine qıyn. Termınder ala-qula. Sol salanyń mamany bolmaǵannan keıin ataýlarynda da birizdilik saqtala bermegen. Oqýlyǵy durys bolmasa, bala qalaı sapaly bilim alady?» dep qynjylysyn bildirdi ol.
O.Jubaevanyń aıtýynsha, Álıhan Bókeıhan HH ǵasyrdyń basynda jaryq kórgen oqýlyqtardyń tiline, ulttyq termınologııa, aýdarma máselesine erekshe kóńil bólip, shyqqan kitaptardyń tilin, materıaldyń berilýin, qazaq diline qanshalyq sáıkes keletinin, termınderdiń berilýin taldap otyrǵan. «Orystyń kitabyn qazaqshalaǵanda bilimin, dálel-ádisin bókterip, qanjyǵaǵa baılap, «Qarańǵy qazaqqa aparyp berem» dep, kitapshanyń basyna tymaqty kıgizip, kisenin beline býyndyryp, qazaqtyń qylysh qulan jalyna mingizip áketken oń bolady. Qazaqshalaǵan kitaptardy synǵa alǵanda men osy jolmen synaımyn», deıdi Á.Bókeıhannyń ózi. Bul oraıda synshy aýdarmashylarǵa Ahmet Baıtursynulyn úlgi etip «Orystyń kitabyn qazaqqa dep ózgertkende Krylovtyń basyna tymaq kıgizgen Ahmetti umytpaý kerek», deıdi.
Qazirgi oqýlyqtarda qazaq tiliniń ózindik ereksheligi eskerilmeı, sóılem qurylymdary orys tiliniń úlgisimen berilip, kóptik qosymshasy jalǵanbaıtyn jerlerge orys tiliniń úlgisimen jalǵanǵan tustar jıi kezdesedi. Árıne, oqýlyqta qate jazylyp tursa, oqýshy ony durys dep qabyldaıdy, solaı daǵdylanady. О́zge tildegi dúnıeni sol qalpynda qazaq tiline telı berýge bolmaıdy. Ár ulttyń ózindik ereksheligi, dúnıetanymy, mentalıteti bolady. Oqýlyqtardy aýdarǵan kezde soǵan mán berý kerek.
«Qazir grammatıkaǵa mán berilmegenniń kesirinen kóbisi, bireýsi, ekeýsi, aıtý kerekpiz, bilý kereksińder, barlyq oqýshylar, barlyqtaryńyz dep qate sóıleýshiler kóbeıdi. Buǵan beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Til – ulttyq kod, rýhanı kod. Ulttyq kodymyzdy saqtaý úshin aldymen oıymyzdy, sózimizdi túzeýimiz kerek. Ol úshin grammatıkany erejeler jıyntyǵy retinde emes, tilimizdiń ózegi retinde túsindirýimiz kerek ári ol qoldanystaǵy tilimizben sáıkes kelýi kerek. Tarıh, geografııa, qazaq tili – barlyq sabaq bir leksıkalyq taqyrypqa baılaýly bolýy durys emes. «Qazaq tili» men «Qazaq ádebıeti» pánderin biriktirý de túbegeıli qate. Árıne, pánaralyq baılanys bolýy qajet. Biraq ár pánniń ózindik maqsat-mindeti bar. Materıal soǵan sáıkes berilýi kerek. Shet tildegi ádis-tásildi qoldanǵan kezde qazaq oqýshylary úshin, qazaq mentalıteti, dúnıetanymy úshin qaısysy durys bolatynyn eskerý qajet», deıdi O.Jubaeva.
Ǵalymdardyń sózinen ańdaǵanymyz, oqýlyq ázirleýdegi olqylyqtar kóbine ulttyq dúnıetanymymyzdy eskermeýden týyndaıdy. Bul ana tilimizde bilim berýdi aqsatyp qana qoımaı, tilimizdiń de buzylýyna yqpal etedi. Sondyqtan atalǵan máselege atústi qaraýǵa bolmaıdy.
ALMATY