«Bul qaıdan kelgen ákim?» degen suraq endi qoıylmaıtyn bolady

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy «Jańa­ jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qı­myl kezeńi» Joldaýynda qoǵam­dyq pikir saýaldamalary aýyl ákimderiniń saılaý arqy­ly qyzmetke kelýine qatysty suranystyń artqanyn kórsetip otyrǵandyǵyn, endi bul máseleni ke­ıinge qaldyrýǵa bolmaıtynyn jáne 2021 jyly aýyl ákimderin tike­leı saılaýdy ótkizýge bola­tyndyǵyn aıtty.        

 Osyǵan baılanysty saılaý týraly zańnamaǵa jýyrda en­gi­zilgen ózgeristerge sáıkes endi aýyl, kent, aýdandyq mańyzy bar qala jáne aýyldyq okrýg ákimderin turǵyndar tikeleı saılaı­tyn boldy. Olardyń sany eli­miz boıynsha – 2 345. Qazaq­standa halyqtyń 40%-dan astamy aýyldyq jerde turatynyn esker­sek, bul saılaýdyń orny erekshe. Bıyl ókilettiligi aıaq­talatyn 836 ákim saılanady. Osy ákimderdi saılaýǵa 1 mln 250 myńnan aastam adam qatysady.

25 shildege josparlanǵan jer­gilikti saılaý naýqanynyń nazar aýdaratyn birneshe qyzyqty jaǵy bar.

Birinshiden, ákimderdi saı­laý­dyń kezeń-kezeńmen ótýi. Birinshi bolyp ókilettiligi aıaqtalatyn ákim­der saılanady. Sodan keıin birtindep ókilettilikteri aıaqta­lýyna baılanysty keler jyl­darda qalǵandaryn halyq tańdaıdy. Belgili bir aýyldarda eks­pe­rıment úshin ótkizilgen saılaý­lardy eseptemegende, bul deńgeıde ótkiziletin alǵashqy tikeleı saılaý bolǵandyqtan, kemshilikter bilinse, olardy aldaǵy kezde rettep otyrýǵa múmkindik týady.

Ekinshiden, aýyl ákimdigine kandıdattardy usynýdyń jańa tártibi. Buryn úmitkerlerdi aýdan ákimi usynatyn. Máslı­hat­tardyń mardymsyz mártebesin eskere otyryp, bul is júzinde taǵaıyndaý bolǵanyn moıyndaýymyz kerek. Al endi kandıdat­tardy usynýdyń birneshe joly bar. Talaptarǵa sáıkes keletin úmitkerler ózin ózi usyna alady nemese olardy partııa usynady. О́zin ózi usynatyndar qoldaýshylar qolyn jınaýy qajet. Al partııalardy aýylǵa jaqyn­datýdyń qadamy – osy aýyl ákimderiniń saılaýy. Aýyl­daǵy ákim saılaýyna partııalar úmitkerdi alystan emes, osy aýyl­dan izdeıtini anyq. Bul partııalar aýyldardaǵy bedeldi tulǵa­larǵa arqa súıeıdi degen sóz. Tir­kelgen partııalar aýylda tura­tyn 40 paıyz elektoratpen qoıan-qoltyq jumys isteý múmkin­digin qoldan shyǵarmaıdy dep oı­laımyn.

Aýdan ákimderiniń jergilikti halyqpen keńese otyryp, úmit­ker usynýynyń bir-aq joly qaldyryldy: ol saılaýda balama bolmaǵan jaǵdaıda.

Úshinshiden, geografııalyq determınızm. Bul – saıası úrdisterge geografııalyq faktorlardyń áseri. Ońtústiktegi turǵyndary kóp jáne tyǵyz ornalasqan aýyl men jartylaı bos soltústiktegi aýyldyń jaǵdaıy ártúrli ekenin bilemiz. Elimizdegi árbir aýyldyń ózindik erekshelikteri bar. Ol – ekonomıkalyq damýdyń túrli deńgeıi, ortalyqqa alys nemese jaqyn ornalasýy, halyq quramy, san túrli mentalıtet jáne t.b. kóptegen faktor. Fran­sýz ǵalymy Monteske aıt­qan geografııalyq determınızm aldymyzda turǵan saılaý naý­qa­- nyna yqpaly bolady dep aıtýǵa bolady.

Tórtinshiden, saılaý bıýl­le­tenine «Barlyǵyna qarsymyn» degen baǵannyń engizilýi. Mem­leket basshysynyń bastamasy­men engizilgen saılaý zańna­ma­syndaǵy bul ózgeris azamat­tardyń saılaý quqyǵyn keńeı­týge baǵyttalǵan. «Barlyǵyna qar­symyn» degen tańdaýdyń bolýy ár qoǵamda kezdesetin narazy pikirdi eskeredi. Eger turǵyn shynymen laıyqty úmitker joq dep tapsa, saılaýdy joqqa shyǵarmaı, óz erkin bildirýge múmkindigi bo­lady. Bul saılaýdyń legıtım­diligin joǵarylatyp, el ishindegi narazy kóńil kúıdi báseńsitýge múmkindik beredi dep oılaımyn.

Besinshiden, jergilikti saılaý­aldy tehnologııalar.  Ákim bolamyn degen úmitker saılaýshynyń nazaryn aýdaratyn baǵdarlama ázirlep, múmkindiginshe PR ja­saýǵa tyrysatyny belgili. Par­tııalar usynǵan kandıdattar keń kólemdegi aqparattyq qol­daýǵa ıek artatyny sózsiz. De­genmen de úmitkerler aqpa- ­rattyq tehnologııalardyń múm­kindikterimen birge, jergi­likti turǵyndarmen tet-a-tet kez­desýlerdiń múmkindikterin keńi­nen qoldanady dep oılaımyn. Halyqtyń tańdaýyna betpe-bet kezdesýlerdiń tikeleı áseri bolmaq. Árıne, karantındik talap­tardy eskere otyryp. Jalpy, aýyl ákimi saılaýynda úmit­kerdi halyq kóp jaǵdaıda jaqsy biletindikten, jeńiske she­shýshi yqpal etetin faktor – saıası jarnama emes, onyń halyq aldyndaǵy bedeli men osyǵan deıin qol jetkizgen tabystary dep boljam jasaýǵa bolady. 

Ákimderdi tikeleı saılaý­dyń artyqshylyqtary qan­daı? Bul úrdistiń birneshe artyq­shy­lyqtaryn atap ótýge bolady:

Birinshiden, saılanatyn ákim­derdiń halyq aldyndaǵy jaýap­kershiligi artatyn bolady. Halyq senim bildirip saılaǵandyqtan, ákim joǵaryda turǵan bılik organdaryna emes, endi jergilikti turǵyndarǵa táýeldi bolady. Iаǵnı halyqtyń jergilikti bı­lik­ti qalyptastyrýǵa yqpaly kúshe­ıedi. Al ákim halyqtyń qoldaýyna ıe bolǵandyqtan, onyń bıligi en­digi kezekte legıtımdi bolady. Halyqtyń kópshiligi daýys berip saılaǵandyqtan, «Bul qaı­dan kelgen ákim?» degen suraq qo­ıylmaıtyn bolady. Ákimniń qyz­metine baǵany saılaý arqyly tur­ǵyndar beretindikten, aldaǵy ýa­­qytta ákimderdiń qyzmeti jan­­da­nyp, munyń ózi aýyldyń jaǵ­da­ıyn jaqsartýǵa septigin tı­gizbek.

Ekinshiden, turǵyndardyń saı­laý mádenıeti odan ári kóte­rile túsedi. Halyq ózi tikeleı daýys beretindikten, jergilikti bas­qarý úderisine qatysý belsen­diligi artatyn bolady dep oılaı­myn. Biz buǵan deıin aýyl ákimin memlekettik bıliktiń atqa­rýshy tarmaǵynyń ókili dep qaras­ty­ryp kelsek, endi jergilikti ózin ózi basqarýdyń ókili, ıaǵnı halyqtyń ókili dep qarastyratyn bolamyz. Qazir Prezıdent tapsyrmasymen ázirlenip jatqan «2030 jylǵa deıingi Jergilikti ózin ózin basqarýdy damytý tujyrymdamasynyń» jobasyna sáıkes 2024 jylǵa qaraı aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń ákimderin saılaý jos­parlanyp otyr. Sol kezde aýyl ákimderin saılaý tájirıbesi óte qajet bolady.

Eldos JUMAǴULOV,

 saıasattanýshy