El men eldi jaqyndastyryp, ózara jyly shyraıly qarym-qatynastardyń ornyǵýynda dıplomatııalyq qyzmettiń atqarar róli zor. Dana halqymyz ony «Eldestirmek – elshiden» degen bir aýyz sózben túıindep bergen. Qandaı kezde de shıyrshyq atqan oqıǵalardyń bel ortasynda júretin elshilik qyzmetkerleri tarıhqa yqpalyn tıgize alady degen sóz de tekten-tek aıtylmasa kerek. Bul olardyń is-qımylyna berilgen bıik baǵa ekeni belgili. Mine, osyndaı dıplomatııalyq qyzmettiń jilik maıyn shaǵyp ishken halqymyzdyń maqtan tutar uldarynyń biri – búginde seksenniń seńgirine sharshamaı-shaldyqpaı kóterilip otyrǵan tuǵyrly tulǵa Karl Sársenov.
Keńestik kezeńde Qazaqstan – KSRO-nyń quramyndaǵy odaqtas respýblıkanyń biri bolǵandyqtan, derbes syrtqy ister qyzmetin júrgizýge ókilettilik ala almady. Qazaq KSR-iniń Syrtqy ister mınıstrligi dep atalatyn mınıstrlik qur ásheıin aty bar da zaty joq qurylym bolǵany jasyryn emes. Árıne, bul jaıt qazaq topyraǵynda dıplomatııalyq qyzmetke tóselgen onyń astary men qatpary mol tereń ıirimderin meńgergen tulǵalar bolmady degendi bildirmeıdi. Áıtse de, olar sol kezde qalyptasqan sosıalıstik júıe talaptaryna sáıkes KSRO Syrtqy ister mınıstrliginiń quramynda qyzmet etti. Karl Sársenov te ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń bas kezinde Máskeýdegi Joǵary dıplomatııalyq mektepti bitirgen elshilik qyzmetiniń mamany retinde alǵashqyda biraz ýaqyt boıy KSRO Syrtqy ister mınıstrliginiń Qıyr Shyǵys bóliminde ekinshi hatshy mindetin atqarady. Odan keıin KSRO-nyń Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy elshiligine jiberiledi. Bul jyldarda KSRO men Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynastar shıelenisip turǵan edi. Onyń ústine, sol kezde Qytaıda oryn alǵan qarama-qaıshylyǵy mol ishki saıası oqıǵalar da jaǵdaıdy kúrdelendire túsken. Mundaı syn kezeńde alǵa qoıylǵan mindetterdi abyroımen atqarý ońaıǵa túspeıtini aıtpasa da túsinikti edi. Sekseninshi jyldardyń basynda KSRO-nyń QHR-daǵy elshiliginiń birinshi hatshysy qyzmetin atqarǵan Karl Sársenovtiń ıyǵyna túsken salmaq aýyr edi. Ol osylaı shyńdalyp, qyzmettik daǵdylary men mashyǵyn tereńdete tústi.
Elder arasyndaǵy qarym-qatynastarǵa udaıy ózgerip otyrý sıpaty tán. Bul úrdisti KSRO men Qytaıǵa qatysty aıtýǵa da bolady. Osylaısha, eki jaqtyń qyrǵıqabaq kózqarasy birtindep túzele bastady. Mundaı óreli ózgeris, eń aldymen, Qytaıdyń Den Sıaopın bastaǵan jańa basshylyǵynyń paıymdy pragmatızmi men syndarly syrtqy saıasatynyń arqasynda ornyqty dep sanaıdy Karl Esimuly.
Solaı bola tursa da jergilikti turǵyndardyń «Keńestik timiskileýshilerge» degen kúdigi joıylmaı turǵan jaǵdaıda jumysty keńirek aýqymda ári belsendirek júrgizýge týra keldi. Ár qadamy esepteýli, ár aıtqan sózi tyńdaýly jaǵdaıda elshilik ókilderi, sonyń ishinde birinshi hatshy Karl Sársenov te beınebir qylpyldap turǵan ustaranyń júzinde júrgendeı kúı keshken edi. Olardyń Keńes-qytaı qatynastaryn jaqsartý úshin barlyq baǵyt boıynsha jan-jaqty jumys júrgize bilýi, ásirese KSRO-nyń Qytaıdaǵy elshiliginiń ǵylymı-tehnıkalyq blokqa qatysty jumysynyń súbeli bóligi qandasymyzdyń enshisine tıdi. Buǵan qosa, ol sol kezeńdegi Qytaıdyń raketalyq-ıadrolyq múmkindigi men áleýeti jóninde tigisin bildirmeı, mol maǵlumat jınaqtaýǵa tıisti edi. Bul baǵytta Karl Esimuly birinshi kezekte jergilikti jerdiń jaı-kúıin zerdeleýge tyrysty. Dál osy jyldarda Qytaıdaǵy aıryqsha qorǵalatyn strategııalyq mańyzy eń joǵary aımaq – Shyńjan Uıǵyr avtonomııalyq respýblıkasy bolǵan. Sol ýaqytta onda bir mıllıonnan astam qazaq turǵany tıisti derekterden málim. Ashyǵyn aıtqanda, mundaı jabyq aımaqtyń qyr-syryn ashyp, búge-shigesine deıin bilip alý KSRO-nyń dıplomatııalyq qyzmetkerleri úshin aspandaǵy aıdy áperýmen para-par qıyn is edi. Solaı bola tursa da 1983 jyly mundaı qıyn aımaqqa birinshi ret bas suǵyp, KSRO-ǵa qajetti málimetter jınaqtaǵan tuńǵysh sheteldik dıplomat Karl Sársenov edi.
Sekseninshi jyldardyń ekinshi jartysy men toqsanynshy jyldardyń bas kezinde ol KSRO-nyń Ǵylym men tehnıka jónindegi memlekettik komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine shaqyrylady. Bul dáýirde atalǵan komıtet Odaqtaǵy elıtalyq vedomstvolardyń biri bolatyn. Atalǵan laýazymdy atqarǵan kezinde ózine júktelgen basty mindettermen qatar, Qytaı máselesi de onyń qyzmetiniń basty baǵytynyń biri bolyp qala berdi.
Bul qyzmetinde oǵan syrtqy ekonomıkalyq jáne saıası qyzmetterdi joǵary deńgeıde júrgizýge múmkindik beriledi. О́zgesin aıtpaǵanda, KOKP ortalyq komıtetiniń ózinen, KSRO Josparlaý komıtetinen Karl Sársenovtiń aqyl-keńesine júginýdi qajet dep tapqandar az emes-ti. Sóıtip, tanymal bola bastaǵan tulǵa qaıda bet bursa da konsýltant qyzmetin atqaryp júrgendeı kúı keshti. Sondaı-aq ár jyldary Qytaıdyń astanasy Pekınde ótken kelissózderge KSRO-nyń Talızın, Maslıýkov, Pelshe, Loverov sekildi joǵary dárejedegi jetekshilerin ózi bastap bardy. Bul ýaqytta Qytaıdyń ekonomıkalyq damý modeli josparly ekonomıka jáne naryqtyq retteý degen qaǵıdaǵa negizdeldi. О́kinishke qaraı, mundaı reformalyq baǵytty KOKP jetekshileri qabyldaı almady.
Soǵan qaramastan, ekonomıkany jáne ǵylym men tehnıkany jańǵyrtýdaǵy Qytaı tájirıbesi eldiń orta býyn jetekshileri arasynda ájeptáýir qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Ásirese erkin ekonomıkalyq aımaqtar men ǵylymı-tehnıkalyq parkter qurý jónindegi KHR-dyń oń tájirıbesin odaqtyq komıtet basshysynyń orynbasary Karl Sársenov eshkimnen qaımyqpaı qoldaı bildi. Aıtalyq, onyń tikeleı uıymdastyrýymen Memlekettik josparlaý komıteti men KSRO Mınıstrler Keńesiniń mamandary KHR-dyń ońtústik bóliginde EEA qurý tájirıbesinen úırenip sabaq alǵany sonyń aıǵaǵy. Olardyń ishinde odaqtas respýblıkalardyń ókilderi de bar edi.
Ǵylym men tehnıka salasyndaǵy halyqaralyq bloktyń qyzmetin jańa satyǵa kóterip, tıisti uıymdastyrý jumystaryn kásibı ári bıik sapalyq deńgeıde júrgize bilgeni úshin K.Sársenov KSRO Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń alǵysyna ıe bolǵan. «Osy aralyqta alyp ımperııa alqynyp demin ázer alyp jatty. Kóp keshikpeı, Keńes Odaǵy tarap, biz qyzmet istegen komıtet Reseıdiń Ǵylym mınıstrligi bolyp qaıta quryldy, – deıdi búgingi áńgimemizdiń keıipkeri. – Men Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan keıin, ıaǵnı 1992 jyly eńbek demalysym kezinde otbasymmen birge Máskeýden Almatyǵa keldim. Maǵan óz elimniń táýelsizdik talaptaryna qalaı ıkemdelip jatqanyna kýá bolý úlken áser etti. Sonyń ishinde derbes memleket jaǵdaıynda respýblıkanyń syrtqy ister qyzmeti qalaı qurylyp jatqany úlken qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Sol kezde egemen eldiń syrtqy ister vedomstvosynyń negizgi bóligi KSRO Syrtqy ister mınıstrliginiń burynǵy qyzmetkerlerinen quralǵanyna kóz jetkizdim. Mınıstr bolyp buǵan deıingi áriptesim Tóleýtaı Súleımenov taǵaıyndalypty. Ol meni egemen eldiń múddesi úshin birge qyzmettes bolýǵa shaqyrdy. Bul usynysqa qarsy emes ekenimdi jetkizdim».
Osylaısha, 1992 jyldyń aıaǵynda K.Sársenov Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń qaraýyna qyzmetke kelip, kóp keshikpeı elimizdiń AQSh-taǵy elshiliginiń keńesshisi qyzmetine ornalasady. Osy oraıda AQSh Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyndaǵan álemdegi alǵashqy memleketterdiń biri bolǵanyn aıtýǵa tıispiz. Álemdik qoǵamdastyqqa óz yqpalyn tıgizip kele jatqan qýatty derjava respýblıkamyzdyń syrtqy saıasaty salasyndaǵy basym baǵyttarynyń biri bolyp sanalady. Mundaı múmkindigi mol memleketpen Qazaqstan sekildi egemendiginiń tańsári tusynda turǵan jas eldiń tepe-teń strategııalyq áriptes retinde qarym-qatynas ornatýy úshin kóp kúsh-jiger jumsalýy tıis edi. Solaı boldy da.
Ashyǵyn aıtqanda, respýblıkanyń joǵary basshylyǵy tarapynan AQSh ákimshiliginiń ishki jáne syrtqy saıasattaǵy ózekti máseleleri jónindegi aıqyn da senimdi aqparatqa degen suranys pen talap ótkir kúıinde turdy. Osyǵan oraı, óte qysqa ýaqyttyń ishinde AQSh-tyń saıası jáne iskerlik toptary boıynsha qajetti arnalar qurýdyń sáti tústi. 1993 jyldyń basynda jańadan taǵaıyndalǵan keńesshi Vashıngtonǵa kelgen kezde mundaǵy respýblıka elshiliginiń jaı-kúıi jańa ǵana aıaǵyn táı-táı basqan sábıge uqsaıtyn. Áıtse de, bul jaǵdaı óz isiniń kásibı sheberiniń jigerin jasytyp, tosylta almady. Ol elshilik qyzmetkerlerin dıplomatııalyq qyzmettiń qyr-syryna qanyqtyrýǵa bel sheshe kirisip ketti. Tájirıbeli maman bul isti kádimgi qarapaıym hattamany jáne habar almasýlardy qalaı júrgize bilý kerektiginen bastady. Ári Qazaqstan – Amerıka qarym-qatynastarynda birinshi kezekte ulttyq múddege basymdyq bere bilý jaǵy uǵyndyryldy.
Arada bir jyl ótken soń Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev AQSh-qa tuńǵysh ret resmı saparmen keldi. Onyń barysynda eki memlekettiń jańa sapalyq deńgeıde qarym-qatynas ornatýyna negiz qalaıtyn memleketaralyq qabyrǵaly qujattarǵa qol qoıyldy. Ári olardyń beriktigi men baıandylyǵyna kepildik berildi. Osy saparda, sheteldik BAQ ókilderiniń baǵalaýynsha, Qazaqstan álemdik qoǵamdastyq músheleri arasyndaǵy óz ornyn myzǵymastaı etip belgileı bildi. Elbasynyń AQSh-qa jasaǵan alǵashqy resmı saparynyń sátti de nátıjeli bolýynda sol eldegi Qazaqstannyń elshiliginiń keńesshisi Karl Sársenovtiń de laıyqty úlesi men aıryqsha qoltańbasy bar ekeni anyq.
– Amerıka baǵyttary jáne AQSh elshiligi sheńberinde egemen elimizdiń Qaıram Omarov, Erlan Ydyrysov, Erjan Qazyhanov jáne Almas Hamzaev sekildi qarym-qabileti men biliktiligi joǵary jas dıplomattary ósip shyqty. Al Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstri bolǵan Qasym-Jomart Toqaev sonaý sekseninshi jyldary Beıjińde ózin qaıtalanbas dıplomat retinde kórsete bildi. Olardyń árqaısysyna áriptestik jáne aǵalyq turǵydan rızashylyǵym sheksiz, – deıdi dıplomatııalyq qyzmettiń maıtalmany.
1996 jyldyń kúzinde Karl Sársenov elordaǵa shaqyrylyp, oǵan Úndistandaǵy Qazaqstan ókildiginiń qyzmetin shıratý jáne belsendiligin kóterý mindeti júkteldi. Oǵan bul jaýapty dıplomatııalyq qyzmet Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Úndistanǵa tuńǵysh resmı sapary aldynda tapsyryldy. Karl Esimuly bul senimniń de údesinen shyǵa bilgeni – taǵy bir mereı. Sondyqtan da shyǵar, búgingi kúni de Qazaqstan-Úndistan qarym-qatynastary barlyq baǵyttar boıynsha baıypty túrde júrgizilip keledi.
Zaıyby Sanııa Islamqyzymen birge Leılá jáne Indıra esimdi qyzǵaldaqtaı qos qyzdy tárbıelep ósirgen erli-zaıypty Sársenovter – búginde baqytty ata men áje. Olar qazir Reseıdiń astanasy Máskeý qalasynda turady. Degenmen Karl aǵa telefon arqyly tildesý kezinde tarıhı Otanynan qaı kezde de baılanysyn úzbegenin jetkizdi. Qazaqstandaǵy óreli ózgerister onyń jan saraıyn jyly nurǵa bóleıtinin baıqadyq. Ony óz eliniń bolashaqqa aıqyn baǵdar belgilep, ósip-órkendep kele jatqany súısindiredi.
Naryn qumynda dúnıege kelgen nar ul týyp-ósken jeri – Ordaǵa kelip qaıtýdy budan eki jyl buryn oılastyrǵan eken. Áıtse de, ótken jyly bastalǵan álemdik indettiń tyıylmaı otyrǵany bul oıynyń iske asýyna kedergi keltirgen syńaıly. «Taǵdyr bılep ár tusta, О́tedi ómir tartysta», dep aqyn jyrlaǵandaı, Karl Sársenovtyń taǵdyry men ómir joly da ekiniń birine uqsaı bermeıdi. Osy baǵytta qoıǵan saýalymyzdyń túp-tórkinin birden ańǵara qoıǵan aqsaqal buǵan bylaısha jaýap qaıtardy. «Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda tarıhı Otanymnyń bir qajetine jaraı alǵanym úshin ózimdi baqytty sanaımyn. О́z elińe bir paıdaly is qylǵanyńdy sezinýdiń ózi baqyt emes pe?! Taǵdyr maǵan osyndaı múmkindik týǵyzdy», dep aǵynan jaryldy jany jaısań jan.
Temir QUSAIYN,
jýrnalıst