Biz – qyzyn úkiniń balasyndaı aıalap, qonaq sanap, tórine shyǵarǵan halyqpyz. Ulyn erteńgi otbasynyń tiregi, eliniń qorǵany dep qaısarlyq pen keńdikke baýlyǵan qazaqpyz. Buryn ul-qyzdarymyzdy áke-sheshesi, ata-ájesi, ósken ortasy tárbıeleıtin. Zaman talaby ózgergeni sonshalyq, qyzdarymyzdyń jelidegi joǵary belsendiligin, uldarymyzdyń uıatty qylyqtaryn qalypty nársedeı qabyldaıtyn kúıge jettik. Áleýmettik jeliniń bárinde ónegeli áńgime aıtyla bermeıtini belgili. Qazir HHI ǵasyrdaǵy qazaq jastaryn áleýmettik jeli tárbıelep jatyr. Al jeli olarǵa qandaı tálim berip, qaı baǵytqa qaraı jetektep barady?
Jelidegi jalǵyzdyq
Áleýmettik jelide ásirebelsendi. Kún saıyn qısyny kelsin-kelmesin fotosyn júktep, bir aýyz bolsa da sóz jazyp qaldyrýdy ádetke aınaldyrǵan. Kez kelgen jazbaǵa pikirin «qystyryp» ketetin yntalylyǵy taǵy bar. Jelidegi jurttyń deni ony tanıdy, «jaqsy kóredi», «qurmetteıdi». Keıde tipti kórinbeı qalsa, izdep, «joqtap» jatady.
Áleýmettik jelidegi onyń ómiri tańnan bastalmaıdy, túnmen jalǵasyp ketedi. Keıde erte oıanyp, boıanyp-taranýǵa erinse, «jelige qaı betimmen qaraımyn» degen «jiger» jelkelep turǵyzyp alady. Saǵat saıyn bolmasa da, táýlik boıy túrlenip turatyn Stories-in jańalap turý ol úshin «jaýapty jumyspen» teń. Júrgen-turǵanyn, ishken-jegenin, kıgen-sheshkenin, satyp alǵany men tastaǵan qoqysyna deıin jelige júktep otyrǵannan keıin bolar, onyń búkil ómiri – jelidegi jurttyń kóz aldynda. Bylaı qaraǵanda, jalǵyz emes. Sebebi jelide onyń «dostary», «tileýlesteri» men «janashyrlary» óte kóp. Biraq shynaıy ómirde soqa basy sopıyp júredi...
Jan-jaǵyńyzǵa kóz tastasańyz, mundaı jandar aınalańyzda az emes. Ásirese, názik jandar arasynda. Alaıda áleýmettik jeli jalǵyzdyqtyń jarasyn jaza ala ma? Jeke ómiriniń qupııa-syryn jelide jarııa etý – jalǵyzdyqtyń belgisi me, álde bul qoǵammen til qatysýdyń jańa tásili me? Jalǵyzdyqty jeli arqyly jasyryp-jabýdyń saldary qandaı? Sońǵy kezde osy suraqtar psıholog – mamandardy ǵana emes, urpaǵy vırtýaldy ómir súrýge daǵdylanyp bara jatqan úlkenderdi de mazalap júr.
Áleýmettik jeliniń kózge kórinbeıtin bir sıqyrly kúshi bar. Ishine bir sátke bas suqqan adam, altyn ýaqytynyń qalaı ótip ketkenin sezbeı de qalady. Jelisiz tańy atpaı, bir fotosyn júktep, bir aýyz sóz jazbasa, kúni batpaı qalatyndaı kúı keship júrgen qyzdardyń osy mańdy aınalsoqtap, shyrmaýynan shyǵa almaı júrgeni de osy sıqyrdan bolar. Jelidegi tanymaıtyn tanystarǵa esil ýaqytyn qor qylyp júrgen boıjetkenderge es kirem degenshe qatal ýaqyt pen jalǵyzdyq óz degenin jasap úlgeredi.
Jalǵan, aldamshy belsendilik – jelidegi jalǵyzdyqtyń bir belgisi. Jelide «juldyz» bolǵanymen, shynaıy ómirde jalǵyz jandardyń máselesin psıhologter tehnologııanyń damýymen jáne áleýmettik jelidegi qarym-qatynastyń tym tereńdep ketkenimen tyǵyz baılanystyrady. Al SMM mamandar áleýmettik jeli kommýnıkasııa salasynda ǵana emes, adamdardyń ómir súrý saltynda da revolıýsııa jasady degen pikirlerin jıi aıtyp júr. «Alaıda áleýmettik jeli ózimen birge jańa múmkindiktermen qatar, qaýip-qaterdi de ala keldi. Álemniń kez kelgen jerindegi adammen baılanys ornatý ońaı, jańalyq alý jyldamdaǵanymen, jelige táýeldi bolý qaýpi óte zor. Al bul táýeldilik, ásirese, jastardy, oń-solyn baǵamdap úlgermegen jetkinshekterdi rýhanı kúızeliske ushyratýy ábden múmkin», deıdi SMM maman Jalǵas Ertaı.
Al psıhologter kúızelistiń sońy depressııa men sýısıd ekenin áýel bastan aıtyp, dabyl qaǵyp júr. IIM-niń resmı deregine súıensek, jyl basynan beri 248 jasóspirim ózin ózi óltirmek bolǵan. О́kinishke qaraı, olardyń 84-i kóz jumdy. Sýısıdtiń sebep-saldaryna taldaý jasaǵan mamandar árbir úshinshi jetkinshek ózin jalǵyz sezingennen osyndaı qadamǵa barǵanyn aıtyp, aqtalatynyn málimdegen.
Álem elderiniń ishinde jelidegi jalǵyzdyq máselesi qazir Japonııada óte ótkir. Kúnshyǵys elinde, ásirese, pandemııa kezinde áıelder men jetkinshekter arasynda ózózine qol jumsaý derekteri kóbeıip ketken. Japon polısııasynyń málimetinshe, ótken jyly bul qaraly san 20 myńǵa jetken. Aspanmen talasqan bıik-bıik ǵımarattary men bir-birimen ıin tiresken qalalary kóp memlekette kóbinese názik jandar jalǵyzdyqqa shydamaı, óz-ózderine jıi qol jumsaıtyn kórinedi. Osy eldiń tili men mádenıetin zerttep júrgen ǵalym Aleksandr Raevskıı: «Japonııada kóshede nemese basqa jerde tanysý óte sırek kezdesedi. Halyqtyń basym kóbi úshin mundaı tanystyq yńǵaısyz ári qatty tolqý týdyrady. Negizinen, barlyǵy onlaın rejiminde tanysady», deıdi.
Basqasha aıtqanda, tehnologııanyń keńinen taralýy adamdardy ózgeshe ómir saltyna alyp keldi. Bul ómirde olar shynaıy, tabıǵı áleýmettik baılanystardan tolyǵymen bas tartyp, vırtýaldy álemde tirshilik keship júr.
Jalǵyzdyq ótken jyldyń eń ózekti máseleleriniń biri retinde tanyldy. Al onymen kúres 2021 jyldyń basty baǵyty bolyp otyr. Telekommýnıkasııa sarapshylary tehnologııa damyǵan saıyn álemde jalǵyzbasty adamdardyń sany da artyp kele jatqanyn aıtýda. Psıhologter jalǵyzdyqqa dýshar bolǵan jandardyń psıhologııalyq densaýlyǵy da aqsaıtynyn ashyq málimdeýde.
Tik Tok nege tárbıeleıdi?
Sońǵy ýaqytta jetkinshekterdiń Tik Tok jelisine jıi júginetinin baıqap júrsiz be? Ásirese, 8-14 jastaǵy jasóspirim qyzdar osy áleýmettik jeliniń «qyzyǵyna batyp ketken». Aınalasy 2-3 jyldyń ishinde 150 eldiń bir mıllıardtan astam halqyn «jaýlap alǵan» Tik Tok-tyń qudireti nede? Qytaılyq jeliniń jastarǵa bereri bar ma? Álde bul mánsiz-maǵynasyz beınejazbalar arqyly urpaqty azdyrýdyń taǵy bir tásili me?
Tik Tok-qa tirkelgen qoldanýshylardyń bir bóligi bul qosymshany unatpaı birden óshirip tastaıdy, endi birazy qyzyqty, tartymdy rolıkterdi kórý úshin ǵana qalady, al qalǵandary kontenttiń negizgi generatory bolyp sanalady. Áleýmettik jeli jastardy jelimshe jabystyryp alady, sosyn aqyryndap tereńine tarta bastaıdy. Jetkinshek jaı ǵana qyzyǵýshylyqpen túsirgen alǵashqy rolıgin salady. Bul «týyndysyn» sanaýly ýaqyttyń ishinde shamamen 100 adam kórse, sonyń ishinde bir-ekeýi laık basyp, birnesheýi oıyn jazyp qaldyrýy múmkin. Osydan keıin ol ekinshi, úshinshi beınejazbasyn júkteıdi. Osylaısha, ózi qysqa beınejazba men rolıkterdi kórý men túsirýdiń qyzyǵyna batyp ketedi... Tik Tok-ty, negizinen, mektep oqýshylary qoldanady. Olarǵa qazir ózgeniń beınejazbalaryn kórý de, ózderi túsirý de qyzyq. «Tik Tok túsiremiz» dep kópqabatty úıdiń shatyryna shyǵyp ketken jaıttar da osyndaı kózsiz qyzyǵýshylyqtyń kesirinen tirkelýde. Esterińizde bolsa, ótkende Almaty oblysynda 15-16 jastaǵy eki jetkinshek selfı jasaımyz dep qaza tapty. Qaıǵyly oqıǵa Alakól aýdanynyń Beskól aýylyndaǵy balyq zaýytynyń janynda bolǵan. Eki qabatty ǵımaratta selfı jasamaq bolǵanda, jetkinshekterdiń ústine beton plıta qulap ketken edi...
Búginde álemdegi qysqa rolıkterge arnalǵan biregeı beıneplatforma bolyp sanalatyn Tik Tok-tyń ókildikteri Los-Andjeles, Nıý-Iork, London, Parıj, Berlın, Dýbaı, Mýmbaı, Djakarta, Seýl jáne Tokıo sekildi iri qalalarda bar. Biraq myna bir jaıtty eskergenimiz jón. Osydan eki jyl buryn AQSh áskeri óz sarbazdaryna Tik Tok qosymshasyn paıdalanýǵa tyıym saldy. Qoldanýshylardyń jeke málimetterin urlaıdy dep sheshim shyǵarǵan osy eldiń Qorǵanys mınıstrligi bul áleýmettik jelini qaýipti dep tapqan. Al byltyr jazda Úndistan bul jelini eldiń tutastyǵyna iritki salatyn 58 qytaılyq qosymshanyń qataryna engizip, memleket aýmaǵynda qoldanýǵa shekteý qoıǵan. 2018 jyly AQSh Tik Tok-ty ata-analarynyń ruqsatynsyz 13 jasqa deıingi balalardan aqsha jınady dep aıyp taqqan. Qosymshany ázirlegenderge balalardyń qupııalylyǵyn ınternette qorǵaý týraly zańnama negizinde eń iri kólemde – 5,7 mıllıard dollar aıyppul salý týraly sheshim shyǵarylǵan.
Qazir Tik Tok-ty talqylaıtyndar kóp. Synaıtyndar da, qoldaıtyndar da az emes. Biri jelini kóńil kóterýdiń kózi dep sanasa, endi birazy jastardy rýhanı azdyrýdyń joly deıdi. Bir nárse anyq. Ol – qytaılyq Tık Tok ta ózge áleýmettik jeliler sekildi, búgingi qoǵamnyń bet-beınesi. Aınalamyzda bolyp jatqan ózgerister men san túrli adamnyń san qıly qyzyǵýshylyǵy, suranysy, minez-qulqy, tipti túrli tárbıesi bar. Baı-baǵlany men kedeı-kepshigi, jasy men jasamysy, juldyzy men «juldyz bolsam» dep jelikkeni de osydan tabylady. Bul jeliden túkke turǵysyz, mánsiz, maǵynasyz aqymaqtyń isin de kórýge bolady, bir sát ezý tartqyzar, kóńil kúıińdi kóterer qyzyqty da keziktire alasyń. Qysqa qaıyrylatyn rolıkterden qandaı da bir oı-tujyrym izdeýdiń qajeti shamaly. Sebebi, Tik Tok-tyń basty kózdegeni – sanaǵa sańylaý túsirý emes, aýdıtorııany ózine tartý ǵana. Munda bir qatyp qalǵan qaǵıda joq. Bizdiń qoǵamda balasynyń sanasyna neni sińirip, kimnen qandaı úlgi alyp júrgeninen beıhabar ata-analar, ókinishke qaraı, óte kóp. О́z betimen ósken ul-qyzdyń tálim-tárbıesi de aqsap turady. Tehnologııa damyǵanymen, tárbıemizdiń álsirep bara jatqany ashy da bolsa shyndyq. Sol sebepti urpaqtyń boıyndaǵy jylt etken jaqsy qasıetti óshirip almaı, molaıtýǵa qaraı jumys istegenimiz abzal. Endigi maqsat – jańa óskinge jabysqan jeliniń kesirinen saqtanyp, jetkinshektiń sanasyndaǵy kórseqyzarlyq pen shekten shyqqan qyzyǵýshylyqty aýyzdyqtaý.
Áleýmettik jelini nemen almastyramyz?
«Biz, eresekter, óskeleń urpaqqa shynaıy ómirde qanshalyqty nazar aýdaryp júrmiz? Otbasyndaǵy shynaıy áńgime, jandy qarym-qatynas deńgeıi qandaı? Olardyń qyzyǵýshylyǵyna saı ýaqyt bólip júrmiz be? Áleýmettik jelini almastyratyn balamaly áreketti usyndyq pa? Aldymen osy suraqtar kóterilýi tıis. Sebebi, máseleniń barlyǵy áleýmettik jelide emes», deıdi elordadaǵy Á.Bókeıhan atyndaǵy №76 mektep-lıseıiniń dırektory Safýra Seıdýálıqyzy.
Áleýmettik jeliniń zamanaýı qoǵamnyń ıgilikteriniń biri ekenin alǵa tartqan mektep basshysy jeliden balany ajyratýǵa emes, sol ortany jetkinshekke paıdaly kontentpen toltyrýdy oılaý kerektigin aıtty. «О́ıtkeni eresekterdiń ózi jeliden shyǵa almaı júrgen ýaqytta bala da sol jerden óz «ortasyn» ońaı taýyp alady», deıdi ol.
«Áleýmettik jelige táýeldiliktiń saldary túsinikti. Al sebebin zerttep kórdik pe? О́mirde balanyń oıyn, muń-muqtajyn, qýanyshyn bólisetin adamnyń bolmaýy, senimniń joǵalýy, qatelik úshin ómir boıy «jazalanýy», balanyń kúndelikti ómirine ata-ananyń nemquraıdylyǵy – mine, osynyń barlyǵy ul-qyzymyzdy jeliniń tutqyny bolýǵa ıtermeleıdi. Shyndap kelgende, balasyna tárbıe berýge tıis ata-ananyń ózi de qazir Instagram men Facebook-tiń shyrmaýynan shyǵa almaı júr», degen S.Seıdýálıqyzy áleýmettik jelini balany bilim men shyǵarmashylyqqa tárbıeleýdiń quraly retinde qoldaný joldaryn qarastyrýdy usyndy.
«Ata-ana, muǵalim tarapynan osy sebepterdi boldyrmasaq, oqýshynyń shynaıy jáne vırtýaldy ómirinde úılesimdi teńgerim qurýǵa bolady. Sebebi, ár bala – eresekterdiń aınasy. О́zi kitap betin ashpaıtyn ata-ananyń qyzyna «kitap oqy» degeni, ózi sportpen aınalyspaıtyn áke-shesheniń ulyna «sportpen shuǵyldan» dep aqyl aıtqany qazirgi ýaqytta ótimdi emes. Al muǵalimder HHI ǵasyrdyń daǵdylaryn aldymen óz boıynda qalyptastyrýy kerek, sonda ǵana oqýshyǵa yqpal ete alady. Qazirgi tańda kreatıv, syndarly keri baılanys, emosııalyq ıntellekt, kommýnıkatıvtik quzyrettilik, synı oılaý aldymen muǵalim men ata-anaǵa kerek daǵdylar bolyp otyr. Biz bul daǵdylardy ıgergenshe jasóspirimder kútip otyrmaıdy, ózgerister bola beredi. Sondyqtan balamen jumys isteıtin árbir eresek ózin ózgertýi kerek. Áleýmettik jelilerdi joǵaltyp jiberý múmkin emes. Sol sebepti jeliniń múmkindigin oqytý men tárbıe quraly retinde qoldaný úshin aldymen ózimizdiń ózgergenimiz qajet», dedi ol. Ul-qyzymyzdy úıde tárbıeleı almasaq, ınternet tárbıelep beretinin ashyq aıtqan mektep dırektory «bárine balany kinálaı berýge bolmaıdy» degen oıyn da ortaǵa saldy.
Al «Tik Tok jetkinshekterdi nege tárbıelep júr?» degen suraǵymyzǵa psıhoanalıtık Janar Ospanova: «Syrttaı baqylaǵanda Tik Tok túsirip jatqan jetkinshekterdiń is-qımylyna, bıine súısinip qaraýǵa bolady. Osy arqyly olar ishki sezimderin kórsetip, balalyq bir erkelik, erkindikterin baıqatqysy keledi. Men kóbinese, maman retinde osyny baıqaımyn», dep jaýap berdi. Tik Tok-ty ár jastyń ózin ózi kórsetýge, múmkindigin pash etýge, jylt etken talantyn damytýǵa óte yńǵaıly alań dep baǵalaǵan maman da jelidegi nárseniń barlyǵyn jaman dep jaýyp tastaýǵa bolmaıtynyn ashyq jetkizdi.
«Álemdi jaılaǵan indettiń kesirinen jasóspirimderdiń arasynda ózara aralasý, basqosý men áńgime-dúken qurý birshama azaıyp ketti. Kóptegen jas jetkinshek osyndaı suranystyń ornyn áleýmettik jelimen tolyqtyrýǵa tyrysady. Alaıda bir jaıtty eskergen jón. Kez kelgen nárseni shamadan tys qoldansa, ol paıdasymen qosa kesirin de tıgize bastaıdy. Árbir jasóspirimde jynystyq energııa 12-13 jas kezinde arta túsedi. Iаǵnı bul – gormondar túziletin, ózine senimdi bolǵysy keletin kezeń. Jasóspirim aınaǵa qarap, boı túzep, bireýge unaǵysy kelip, syrttan «sen ádemisiń», «maǵan unaısyń» degen sózder estigisi keletin shaq. Ata-anasynan bólek, «Syrt kóz ne aıtady eken?» degendeı alańdaýǵa toly syn sát. Tomaǵa-tuıyq jasóspirim óziniń áleýetin ashqysy keledi, al kez kelgen ortada aldyńǵy qatarda júretin jas odan ári bıiktegisi keledi. Bul bir jaǵynan balanyń ómirge degen qushtarlyǵyn arttyrý bolyp sanalady. Al eger áleýmettik jelige salǵan beınejazbadan óreskel qylyqtar, ashyq-shashyq kıiný baıqalsa, bul eń birinshi ata-ana tarapynan baqylaýdyń joqtyǵyn ańǵartady. Basqasha aıtqanda, bala men áke-shesheniń arasynda baılanys joq. Jasóspirim kezinde ár balada «men bilemin», «men isteı alamyn» degen bir zor senim bolady. Osy kezeńde ata-ana balasyn synap, ursýdyń ornyna, qoldaý bildirip, túsinistik tanytýy qajet», deıdi sarapshy.
TÚIIN: Tekti urpaq tárbıeleý úshin ózgeniń oılap tapqan oıyny emes, áýeli óz ata-babamyzdyń asyl ónegesin sińirgen abzal-aý. Sebebi, jetkinshek kórgenin qaıtalaıdy. Estigenin sanaǵa sińirip ósedi. Al ata-ananyń deni «Mánsiz-maǵynasyz beınerolıkter álemi» dep baǵalaıtyn Tik Tok, ashyq-shashyq kıinýge kózdi qyzyqtyryp, dóreki qylyqtarǵa daǵdylandyryp júrgen Instagram-men, jónsiz-josyqsyz áńgimege toly áleýmettik jelimen urpaqty ulaǵatty qylyp tárbıeleı alamyz ba? Qapersiz, qamsyz júrgenimizde qazaq jastaryn jeli jutyp qoıyp júrmesin degen qaýip bar kóńilde.