«Dandaı Ysqaquly jetpis bes jasqa kelipti» degen habardy estip, qaıran qalmasyma bolmady. Tabany jerge tımeı, zýyldap ótip jatqan zaman. Ádebıettaný ǵylymyna ótken ǵasyrdyń sonaý jetpisinshi jyldary kelip aralasqan izdenýshi jas ǵalymnyń á degennen-aq qazaq ádebıettaný ǵylymyndaǵy óz taqyrybyn, óz ornyn shapshań ıelenip úlgergeni keshe ǵana sııaqty edi. Jyldar jyljı kele, ǵalym osy salanyń sarabdal, salıqaly mamany bolyp qalyptasty. Oǵan D.Ysqaqulynyń ǵylymı ómirbaıany kýá. Onyń ǵylymı shyǵarmashylyq jolyna kóz júgirtken kúnniń ózinde eriksiz qurǵaq tizimdi keltirip, sholý jasaýǵa týra keledi.
«Otyzynshy jyldardaǵy qazaq ádebı syny» taqyrybynda kandıdattyq (1975), «Qazaq ádebı synynyń ǵylymı negizderi» boıynsha doktorlyq (1994) dıssertasııalar qorǵaǵan ǵalym ádebıettaný ǵylymyndaǵy keıingi býyn ókilderine ustazdyq etip keledi.
Búgingi tańda D.Ysqaquly – qazaq ádebıeti men óneriniń túrli máselelerine arnalǵan jeti júzden asa maqalanyń, úlkendi-kishili otyzǵa jýyq kitaptyń avtory. Keńes dáýirinde on eki tomdyq «Qazaq Sovet Ensıklopedııasy» (II-XII tomdar) men tórt tomdyq «Qazaq SSR. Qysqasha Ensıklopedııa» (IV tom), «Qazaqstan. Ulttyq ensıklopedııa» (I-VI tomdar) irgeli eńbekteriniń belsendi avtorlarynyń biri boldy.
Ǵalymnyń eńbekterin tizip aıta beretin bolsaq, birneshe aq paraqqa júk bolatyn túri bar. Sondyqtan qysqa qaıyrǵan kúnniń ózinde Máskeýde shyqqan toǵyz tomdyq «Qysqasha ádebı ensıklopedııa» (orys tilinde, IX tom), «Túrkistan», «Qazaq ádebıeti», «Abaı», «Máshhúr Júsip Kópeıuly», «Sultanmahmut Toraıǵyrov» ensıklopedııalary, akademııalyq «Stıl syry» (1977), «Dástúr jáne jańashyldyq» (1980), «Kókeıkesti ádebıettaný» (2001, 2002, 2004), «Qazaq ádebıeti tarıhynyń qysqasha kýrsy» (2002), «Ádebıet teorııasy» (2003), kóptomdyq «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» (VII tom, 2004; XI tom, 2007 ) eki tomdyq «Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń tarıhy» (2008), «Qazaqtyń júz romany», t.b. sııaqty irgeli eńbekterin ǵana tizip ótýden basqa amal bolmas.
Qazaq ádebı synyna qatysty jazylǵan kitaptarynyń ózi D.Ysqaqulynyń taqyrybyn zerttep júrgen ǵalym ekendigin aıqyn kórsetedi. «Ádebı kórkem syn» (1987), «Syn shyn bolsyn» (1993), «Syn janrlary»(1999), «Syn óneri» (2001) sııaqty eńbekterde ádebı synnyń teorııalyq máseleleri qazaq ádebıettanýynda alǵash ret arnaıy zerttelinip, jeke ǵylym salasy retinde negizi salyndy. «Synsonar» (1993), «Syn symbaty» (2000), «Syntalqy» (2005), «Qazaq ádebı synynyń tarıhy» (eki tomdyq, 2011), «Ádebı synnyń tarıhy» (2012) atty irgeli zertteý eńbekterinde qazaq ádebı synynyń san ǵasyrlyq júrip ótken joldary, damý problemalary ǵylymı turǵydan saralanady.
«Ádebıet aıdyny» (2009), «Ádebıet órnekteri» (1996), «Ádebıet alyptary» (2004) sekildi eńbekterinde qazaq ádebıetine, onyń syny men ǵylymyna eleýli úles qosqan Názir Tórequlov, Maǵjan Jumabaev, Qajym Jumalıev, Temirbek Qojekeev, Rahmanqul Berdibaı, Zeınolla Qabdolov, Zákı Ahmetovterdiń ulttyq rýhanııatqa sińirgen eńbekteri jan-jaqty saralanady; osy kezderde ómir súrip, ádebıet áleminde ózindik erekshelikterimen jarqyraı kóringen alyptarymyzdyń ómiri men shyǵarmashylyq joldaryna jańasha kózqaraspen sholý jasalynady; Shortanbaı jyrlaryndaǵy áleýmettik sarynǵa, Abaıdyń aýdarmalaryna, Sultanmahmuttyń ádebı oı-tolǵamdaryna, Maǵjan júrip ótken joldarǵa, Júsipbektiń jazýshylyq sheberligine, Muhtardyń orys ádebıetimen baılanysyna, til týraly tolǵanystaryna, Ǵabıttiń ana tili jaıly pikirlerine nazar aýdarylǵan.
D.Ysqaquly jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy qazaq ádebıetiniń asa kórnekti ókilderi M.Jumabaev ( «Qazaq eli, bir aýyz sózim saǵan», 2004), M.Áýezov («M. Áýezov. Talant pen taǵdyr», 1997), S.Muqanov («Parasat paıymdary», 2000), Ǵ.Músirepov («Syrbaz sýretker», 2002), M.J.Kópeev («Máshhúr Júsiptiń oı órimi», 2010. B.Ysqaqpen birge) jaıly jeke eńbekter jazdy.
«Maǵjan – poezııa padıshasy» (2020) atty monografııasynda qazaq ádebıetin, onyń ishinde ulttyq poezııany túrkilik, álemdik deńgeıge kótergen uly aqyn M.Jumabaevtyń aqyndyq-shyǵarmashylyq taǵdyry ol ómir súrgen keńestik kezeńniń shyndyǵy aıasynda jan-jaqty qarastyrylady.
2014 jyly ǵalymnyń «Máńgilik maıdan, nemese tilder toǵysyndaǵy túrki álemi» jáne «Túrkilik ortaq termın negizderi» atalǵan qos birdeı monografııasy jaryq kórdi. Bularda jahandaný dáýirindegi álemniń tildik beınesi, túrki álemi, qazaq tiliniń jaı-kúıi, túrkilik ortaq álipbı, ortaq til, ortaq rýhanı qundylyqtar sııaqty búgingi túrkitanýdyń asa mańyzdy máseleleri jan-jaqty qarastyrylǵan.
Ortalyǵy Berlın qalasynda ornalasqan eýropalyq «Lambert» baspasynan «Tilder toǵysyndaǵy túrki álemi» (2017) atty eńbegi jaryq kórdi. Kólemi 622 bettik kitapta qazirgi jahandaný dáýiriniń mádenı ómirindegi ǵalamdyq aýqymda júrip jatqan tildik, ádebı qubylystar áleýmettik, fılologııalyq turǵydan sholynyp, álemniń tildik beınesi, túrki tilderiniń, onyń ishindegi qazaq tiliniń taǵdyr-talaıy, júrip ótken joldary men búgingi jaı-kúıi, bolashaǵy, túrkilik ortaq rýhanı qundylyqtary ǵylymı turǵydan jan-jaqty saralanady. Túrki halyqtarynyń ortaq álipbıi, tili, termınderi, ortaq rýhanı qundylyqtary sııaqty búgingi túrkitanýdyń asa mańyzdy máseleleri jan-jaqty qarastyrylǵan.
«Til epopeıasy nemese rýhanı jańǵyrýdaǵy qazaq tiliniń tarıhı mıssııasy» (2020) atty kólemdi (51 b. t.) eńbeginde bul taqyryp odan ári jalǵasyn taýyp, qazaq tiliniń, ulttyń rýhanı damýyndaǵy tarıhı qyzmeti jan-jaqty zerdelendi; qazaq qoǵamynyń ulttyq damý jolyndaǵy tildiń sheshýshi róline nazar aýdaryldy.
«Qazaq ádebıettanýshylary» (2014) atty ensıklopedııalyq anyqtamalyqta ulttyq ádebıetimizdi zerttegen eki júzden astam ǵalymnyń shyǵarmashylyq joldary, zertteýleri haqynda sıpattamalar berilgen.
Shyntýaıtyna kelsek, qazaq ádebı synynyń tarıhy D.Ysqaqulyna deıin de azdy-kópti jazylyp keldi. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basyndaǵy alǵashqy kásibı synshylardyń eńbekterin hronologııalyq turǵydan zerdeleı otyryp, ósip-jetilgen búgingi ádebıettaný ǵylymynyń bıiginen kóz salýǵa tyrysqany da ǵalym oıynyń obektıvtiliginen habar beredi.
Keıde adamnyń kózine badyraıyp kórinbese de, ǵylym úshin mańyzdy bolyp tabylatyn eńbekter bolady. D.Ysqaqulynyń syn tarıhyna baılanysty jasaǵan qyrýar jumystaryn osyndaı sıpattaǵy mańyzdy dúnıelerdiń biri dep tanyǵanymyz abzal.
Dandaı Ysqaquly ıelengen ataqtar men marapattardyń ózi kishigirim bir anyqtamalyqqa júk bolatyndaı. Tizip aıtatyn bolsaq, ol kisi – Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Halyqaralyq Aıtmatov akademııasynyń akademıgi, Halyqaralyq qazaq tili qoǵamynyń alqa múshesi.
D.Ysqaquly – «Qurmet» ordeniniń ıegeri (2017); elimizdiń joǵary bilim berý júıesiniń damýyna qosqan zor úlesi jáne oqý ádebıetterin jazýdaǵy kóp jyldyq nátıjeli eńbegi úshin A.Baıtursynov atyndaǵy altyn medalmen (2016), «Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisimen (2016), túrki álemin zertteýge sińirgen eńbegi úshin TÚRKSOI-dyń Maqtymquly medalimen (2016), ádebıettaný ǵylymyndaǵy jetistikteri úshin Máshhúr Júsip atyndaǵy jáne Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy altyn medaldarmen, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń damýyna qosqan úlesi úshin «Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine 80 jyl» (2014) merekelik medalimen marapattalǵan, túrkologııa salasyndaǵy asa zor jetistikteri úshin Kúltegin atyndaǵy syılyǵyn alǵan (2019), Ile pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń qurmetti professory (Qytaı, 2016), Túrkistan oblysy Otyrar aýdanynyń qurmetti azamaty.
Biz osyndaı mereıtoı ústinde ulaǵatty ustaz, ǵalym Dandaı Ysqaqulyna uzaq ǵumyr tileı otyryp, aldaǵy ýaqytta shyǵar bıikterińiz alasarmasa eken deımiz.
Nurdáýlet Aqysh,
jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory