Qystan shyǵý qıyn bolǵaly tur

Shóp te azyq, qamys ta azyq

Bıyl malshy qaýymnyń kóńili kúpti. Mamyr-maýsym aılarynda aspannan nár tambady. Onyń ústine kúnniń kózi de shyjǵyryp turyp aldy. О́tken qysta qar jyldaǵydan mol túskendikten jurt­tyń jaǵasy jaılaýda bolatyn. Úmit aqtalmady. Qar sýy kóktem shyǵysymen lezde keýip ketti. Jyldaǵydaı ózender de tasyǵan joq. Kóktemgi qar sýy jınalatyn ózeksheler men qara sýlar mamyr aıynyń sońynda keýip qaldy. Aýyl turǵyndary mal sýaratyn sý kózin tappaı qınalýda. Erterekte bitelip qalǵan, keıin eshkim eskermegen bulaq kózderin izdep qareket etýde. Jaıylymǵa qudyq qazyp alýǵa qarajat joq. Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı, óńirdiń dalaly aımaqtarynda shóp múlde kóterilmeı qaldy. Ormandy óńir birshama táýir. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, shóptiń bıiktigi ortasha eseppen 15 sm-ge jeter-jetpes. Sonyń saldarynan ónim de kóńil toǵaıtpaı tur. Máselen, shóp shaýyp jatqandardyń búgingi málimetinshe, gektar berekesi shamamen 2,5-3 sentnerden aınalýda. Kúnimen bos aınalǵandyqtan az shóptiń ózindik quny da sharyqtap tur. Túsinikti bolý úshin mysal keltire ketelik, aýa raıy qolaıly bolmaǵan 2019 jyldyń ózinde ár gektardan 6,2 sentnerden shóp jınalǵan. Byltyr birshama táýir boldy. Shabyndyqtyń ár gektarynan 7,8 sentnerden shóp jınady.

«Qazgıdromettiń» málimdeýinshe, óńirde mamyr-maýsym aılarynda 13,1 jáne 19,1 mm ylǵal túsken. Jylda bul ýaqytta shamamen 33-35 mm jańbyr ja­ýatyn. Qurǵaqshylyq jyly ylǵal kólemi eki eseden astam az bolyp tur. Osy­ǵan oraı shabyndyqtaǵy shóp shyǵymy da árqıly. Máselen, óńirdegi barlyq shabyndyqtyń 1,8 mln gektary nemese 40 paıyzy táýir dep esepteıtin bolsaq, 2,5 mln gektary sáıkesinshe 55 paıyzy qanaǵattanar­lyq deńgeıde. Al 228,1 myń gektary neme­se 5 paıyzy múlde nashar.

Bıyl óńirde 1,5 myń shóp daıyndaıtyn brıgada qaýyrt jumys isteýde. Shóp naýqanyna 8 myńǵa jýyq traktor, 2,5 myń dana tirkemeli shalǵy, 2 myńǵa taıaý shópti jınap býatyn qu­rylǵy paıdalanylýda. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń máli­metine qaraǵanda, jemshóp daıyn­­daýǵa qajetti janar-jaǵar maı jetkilikti. Bul tarapta jemshóp daıyn­daýǵa arnaıy sýbsıdııanyń joq­ty­ǵyn ekpin túsirip aıta ketýge tıistimiz. О́ńirde qazir dızel oty­­nynyń quny sharyqtap ketken. Sýbsıdııa kúzgi jıyn-teringe bir-aq beriledi. Sharýaǵa kómek jergilikti ákimderdiń tarapynan jasalýy tıisti. Biraq olardyń qolynda munshalyqty kólemde dızel otyny joq.

Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy?! Oblystyq aýyl sharýashylyǵy bas­qarmasy basshysynyń orynbasary Erkesh Álenovtiń aıtýyna qaraǵanda, aýyl sharýashylyǵy qurylymdarymen jumys júrgizilýde. Aıtalyq, sheteldik astyq kombaındary sabandy týrap tas­taıtyn. Qurǵaqshylyqqa baılanysty endigi arada sabandy týramaı, atjalǵa túsirip, halyqqa taratý týraly tapsyrma berilýde. Az da bolsa sep. Biraq ylǵaldyń joqtyǵynan dándi-daqyldar da boı salyp óspeı qaldy. Sol sebepti talpynys bolǵanymen, sabannan da qaıyr bolmaýy ábden múmkin.

– Qolda bar maldy qaharly qystan aman alyp shyǵý úshin tehnıka bara almaıtyn, egistik jerge jaramsyz saı-sala men ózen-kólderdiń jaǵalaýlaryn shaýyp, amaldaý qajet. Qamysty da, quraqty da jınap alǵan jón. Qazir óńirdegi ormandy alqaptardyń shyǵymy birshama táýir. Jerde óngendi jerde qaldyrmaı, qara kúzge deıin qımyldasaq, mal azyǵyn qamdaýǵa ábden bolady, – deıdi E.Álenov.

Odan qaldy kóptegen seriktestiktiń kádege aspaı jatqan shabyndyqtary men jaıylym jerleri paıdalanylýda. Jergilikti ákimdikter qazir osyndaı talap qoıyp otyr. Jasyratyny joq, biraz seriktestik egistik jerdi ǵana paıdalanady. Bul másele buǵan deıin de talaı ret kóterilip, aıtylǵan bolatyn. Jerden aıyrylmaý úshin qýlyqqa kóshken seriktestikter ózderi menshigine alǵan jaıylymdyq jerdiń shamamen 20 paıyzyn ǵana paıdalanyp mal baǵady. Qoldanystaǵy zańǵa sáıkes mal ustaǵannan keıin olardyń jerin memleket menshigine qaıtaryp alý óte qıyn. О́ıtkeni mal baǵyp otyr ǵoı. Al jer tolyq paıdalanylmaıdy. Bıylǵydaı qysyltaıań kezde toqymdaı jer bolsa da tolyq kádege asyrylsa jón. Tıisti oryndar óńirde 1 mln gektarǵa jýyq jerdiń bos jatqanyn aıtyp dabyl qaqqan. El ıgiligi úshin, qolda bar maldan aıyrylyp qalmaý úshin qalaıda osy bos jatqan jerlerdi shabyndyqqa, jaıylymǵa paıdalansaq qana tórt túlik mal jutqa ushyramas edi. Ári uzaq jyl boıy shalǵy tımeı, adam aıaǵy baspaı týsyrap jatqan jerde bıylǵy shóp suıyq bolsa da, byltyrǵy óliqaýdyń bary anyq. Tym quryǵanda jylqynyń qysqy tebinine ábden jarap jatyr. Jylqy ósirýmen aınalysatyn sharýashylyqtardyń osy bos jatqan jerdi qysta tebinge paıdalanýyna ábden bolady emes pe? Áıtpese, eldi mekenniń tóńiregindegi alaqandaı jaıylymdyq jer tuıaqkesti bolyp tozyp bitkeni eshkimge jasyryn emes. Ol jerde qoı-eshki de, sıyr da, jylqy da baǵylady. Malmen kózin ashqan kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, jylqy jaıylǵan jerge qara maldy shyǵarý beri qoıǵanda ábestik. Jylqynyń tisi qysqysh tárizdi ornalasqan, ol shópti tamyryna deıin tisteı alady. Al qara mal tilimen orap jeıdi. Jylqydan keıin sıyrdyń sybaǵasy suıylyp ketedi.

– Jeri qunarly Birjan sal aýdanynda da shóp shyǵymy ala-qula. Jaz boıy jaýyn jaýmaǵandyqtan tamyryna deıin kúıip ketti. Jylda mal azyǵyn molynan daıyndap alatyn shabyndyqtaǵy shóp shalǵynyń tisine ilikpeıdi. Sondyqtan qolat-qoınaýdaǵy, saı-saladaǵy, ózekshedegi shóptiń bárin jınap alýǵa tyrysý kerek. Qamys shapsaq ta qarap otyrmaıyq. Bizdiń sharýashylyq tórt túliktiń tóresi – jylqy ósi­rýmen aınalysady. Baǵymymyzda 200-diń tóńireginde jylqy bar. О́z tóli esebinen kóbeıtýge múmkindik bolǵanymen, jaıylymdyq, shabyndyq jerdiń tarlyǵy qolbaılaý bolyp otyr. Soǵan qaramastan jylqy basyn myńǵa jetkizgen sharýa­shylyqtardy da bilemiz. Meniń kóz­qarasymda bul durys emes. Mal azy­ǵyn qamdap almaıynsha, maldyń basyn kóbeıtkennen paıda joq. Árkim kórpesine qaraı kósilip, shamasyna qaraı shaqtaýy kerek. Qazir aýyldyq jerlerde jylqyshy taýyp alýdyń ózi muń. Atqa minip, quryq ustap jylqy baǵatyn jylqyshy joq. Avtokólikpen áıtpese, motosıklmen baǵady. Aýyldaǵy aǵaıyn jylqyny egin oraǵy aıaqtalǵansha qamap baǵyp otyr. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta kúnuzaq sharbaqtyń ishinde qamaýly turǵan mal óse me?! Al egin oraǵy qońyr kúzge deıin sozy­lady. Arǵy jaǵy qarly jańbyr. Jili­gine maı bitpegen jylqynyń tebinge shydaýy múmkin emes. Mal ishinde ólim-jitimniń kóbeıýi osyndaı qyrsyzdyqtan bolyp tur, – deıdi «Sharıpov» sharýa qojalyǵynyń basshysy Áset Sharıpov.

Shyntýaıtynda malsaq qaýym úshin aýa raıy jyl saıyn qolaısyz bolyp turǵandyqtan, tabıǵı shóptiń shyǵymyna ıek artý, soǵan sený qıyndaı beretin túri bar. Demek bos jatqan jerlerge ekpe shóp ekken lázim. Sonda ǵana mal azyǵyn molaıtýǵa múmkindik týady. Bul oraıda óńirde azdaǵan umtylys bar. Máselen, ótken jyly 186 myń gektar alqapqa ártúrli mal azyǵyndyq daqyldar egilse, bıyl bul kólem 4 myń gektar alqapqa molaıtylypty. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, tabıǵı shópten góri ekpe shóp alqaptarynyń shyǵymy táýir.

Qýańshylyq Atbasar óńirin de qýsyryp tur

Qýańshylyq tabıǵaty jaqsy, topyraǵy qunarly Atbasar óńirin de qýsyryp tur. Bıyl qar sýymen nárlengen oıpańdar men ózekshelerde bolmasa, shabyndyqtaǵy jaǵdaı maq­tanarlyq emes. Oblystyń aýyl sharýashylyǵynda úlesi basym aýdanda 232 sharýashylyq bar. Bú­ginde tórt túliktiń basy ósken baqýat­ty aýdannyń malsaq qaýymy tegis alań­daýly. Iri sharýashylyqtyń sanatyna enetin 70 seriktestiktiń jaǵdaıy táýir bolýy múmkin. О́ıtkeni olar jalǵyz tabıǵı shópke ıek artpaı, mal azyǵy daqyldaryn mol egip otyr. Qurǵaqshylyqtyń kátepti qara narǵa júk bolatyn zilmaýyr salmaǵy usaq sharýa qojalyqtar men aýylda mal súmesimen kún kórip otyrǵan adamdardyń ıyǵyna túspek.

Erte kóktemde óz isine muqııat dıqandar agrotehnıkalyq sharalardy buljytpaı oryndady. Barlyq egistik alqabynda ylǵal jabý jumystary tyńǵylyqty júrgizildi. Aspan qabaǵyn baǵyp, sekemdenip otyratyn seriktestik basshylary dala jumystaryn merziminde aıaqtady. Bul tarapta olqylyq oryn almaǵanymen, kóktem shyqqaly bult baýyrynyń ımeýi sharýany shatqaıaqtatyp tur. Naqtyraq aıtsaq, ótken jylmen salystyrǵanda qurǵaqshylyq álde­qaıda basym. Máselen, byltyrǵy sáıkes merzimmen salystyrǵanda ylǵal aıtarlyqtaı az tústi. Eger ótken jyly osy ýaqytta 43 mm ylǵal tússe, bıylǵy kórsetkish 11,5 mm ǵana.

Aýdandaǵy shabyndyq jerdiń aýqymy 100 myń gektarǵa taıaý. Onyń 33 myń gektary – tabıǵı shóp alqaptary. 22 myń gektar jerge kóp jyldyq shóp egilgen. 16 myń gektar jerge bir jyldyq shóptiń tuqymy sińirilgen. Bylaı qaraǵanda, aýdandaǵy tórt túlik maldyń azyǵyn erkin jınap alatyn keń kósilgen alqap. Biraq shóp shyǵymy suıyq bolǵannan keıin túsimi de tómen. Kún uzaq shabyndyqta shalǵysyn bosqa siltep júrgen shóp daıyndaýshylardyń kóńilin kúpti etetin jaı da osy. Jospar boıynsha aýdan sharýashylyqtary 82 myń tonna shóp jınaýy kerek. О́tken jyly shóp shyǵymy jaqsy bolǵannan keıin jospardan asyra mal azyǵyn maıalap alǵandary kóńilge demeý.

Shóp daıyndaıtyn brıgadalar tirnektep júrip osy ýaqytqa deıin 31 myń tonna shóp jınap, qystaqtarǵa tasyp aldy. Shyntýaıtynda bul – negizgi shabyndyq jerlerden shabylǵan shóptiń kólemi. Bar bolǵany jospardyń 38 paıyzy ǵana. Endi mundaı shóp shabatyn alqap ta az. Amalsyzdan tabıǵat jomarttyq tanytqan jyldary tabanyn basýǵa batpaıtyn ózekshege túsip, kól jaǵasyndaǵy quraq pen juǵymy az jýsandy da jyǵyp jatyr. Jabaı ózenin jaǵalap, kóktemgi qar sýy lyqsyp kelip oıpańǵa sý jınalǵan jerler áldeqashan keýip qalǵan. Qar sýy meıirin qandyrǵan osyndaı jaǵalaýlarda ǵana shalǵynyń tisine iligetin shóp bar.

Qazir aýdan basshylary, aýyl­dyq okrýgterdiń ákimderi el ishinde jatpaı-turmaı jemshóp jınap alý máselesimen shuǵyldanýda. Iri seriktestikter basshylarymen kelisimge kelýde. Árkim óz kórpesin ózine tartpaı, jalpaq jurttyń jaıyn oılaý qatań tapsyrylýda. Aıtalyq, qolynda tehnıkasy joq, biraq azyn-aýlaq mal baǵyp otyrǵan aýyl turǵyndarynyń ishindegi zeınetkerler men áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan adamdar qamqorlyqtan qaǵys qalmaýy qajet. Endigi bir amal – bul kúni umyt bolǵan qol shalǵyny qolǵa alyp, tehnıka túse almaıtyn oıpatta ósken shópti rásýa qylmaı jınap alý. Tirnektep qımyldasa, jol jıeginen de birer kópene shóp shaýyp alýǵa ábden bolady.

El jaǵdaıyn eskergen iri sharýa­shylyqtyń basshylary shóptiń ár tonnasyn 10 myń teńgeden satýǵa kelisim berip otyr. Bıylǵy jaǵdaıda sýtegin baǵa desek te artyq emes. Kúzgi egin oraǵy kezinde sabandy atjalǵa túsirý de myqtap tapsyrylýda. Túsinikti bolý úshin aıta ketelik, sheteldik alymdylyǵy joǵary astyq kombaındary buryn sabandy týrap tastaıtyn, bıyl kombaınnyń qurylǵysyn ózgertip, mal azyǵyn sabannyń esebinen molaıtý qajet bolyp-aq tur.

Aýdannyń ońtústik óńirinde qur­ǵaqshylyq aıqyn baıqalýda. Ásirese, Sepe aýyldyq okrýgi shópsiz qalatyn túri bar. Okrýgtegi shabyndyq jerdiń aýqymy mol bolǵanymen, jańbyr jaýmaǵan soń shóp kúıip ketti. Sol­tústikten ortalyqta eńbektengen adamǵa mal azyǵyn jınap alatyn múm­kindik bar. Mysal keltire kete­lik, «Poltavka-2» seriktestigi shóp shabý naýqanyn tolyq aıaqtady. Sharýa­shylyqtyń agronomy Valerıı Pomıl­konyń aıtýyna qaraǵanda, 600 tonna shóp shabylǵan.

– Jınalǵan shóptiń jartysyn serik­testiktiń zeınetkerlerine jeńil­dik­pen satpaqshymyz. Tonnasy – nebári 10 myń teńge. Jaýynnyń az bolatyny baıqalysymen egistik naýqany aıaqtala bere arpa tuqymyn ádettegiden tereńirek egip tastaǵanbyz. Nátıjesi jaqsy boldy. Bul da bolsa bıylǵydaı qýańshylyq jyly táp-táýir sep bolatyn túri bar, – deıdi V.Pomılko.

El ishindegi qýaty mol seriktestikter basshylary jurt jaıyn osylaı eskerse, eshkim de jem-shópten taryǵyp, jutamas edi.

«Qazgıdromet» mekemesiniń máli­metine qaraǵanda, shilde-tamyz aılarynda jaýyn jaýady dep bolja­nyp otyr. Shóp býyny qatyp, ishinara qýrap ketkenimen, kók óskinniń shyǵýy ábden múmkin. Degenmen, bar múmkindikti tegis paıdalanǵan abzal. Sonda ǵana qamdanǵannyń qapy qalmasy anyq.

Aqmola oblysy