Jańa jyl jańa bastaldy. Sodan da ótken jylǵy basty oqıǵalar oıǵa orala beredi. Sondaı oqıǵanyń biri, amerıkalyq asa bedeldi «Time» jýrnalynyń jýrnalısteri men sarapshylarynyń pikirinshe, Rım papasy Fransısktiń jyl adamy bolyp tańdalýy bolyp tabylady.
Dúbirge toly dúnıe
Jańa jyl jańa bastaldy. Sodan da ótken jylǵy basty oqıǵalar oıǵa orala beredi. Sondaı oqıǵanyń biri, amerıkalyq asa bedeldi «Time» jýrnalynyń jýrnalısteri men sarapshylarynyń pikirinshe, Rım papasy Fransısktiń jyl adamy bolyp tańdalýy bolyp tabylady.
«Time» jýrnalynyń jyl adamyn tańdaýy ótken ǵasyrdyń basynan beri sozylyp kele jatqan dástúr. Ony álemdik saıası orta moıyndaǵan. Onyń qaǵıdaty: «ótip bara jatqan jyldaǵy oqıǵalarǵa barynsha yqpal etken tulǵany aıqyndaý». Jýrnal jýrnalısteri men sarapshylarynyń bıylǵy tańdaýy – papa Fransısk.
Bul tańdaýdy kóp jurt tańdana qabyldady. Biraq orynsyz degen eshkim joq. Tańdaýdyń basty sebebi: Býenos-Aırestiń arhıepıskopy kardınal-ıezýıt Horhe Marıo Bergoldiń Rım papasy qyzmetine saılanǵanyna áli jyl da tolmaǵan, toǵyz aıdyń ishinde álem tanyǵan qaıratkerge aınalýy. Katolık shirkeýiniń tabynýshylaryn ǵana emes, basqa da konfessııa ókilderin, tipti, qudaısyzdardy da moıyndatty.
Nesimen? Adamı qasıetterimen. Eń aldymen, qarapaıymdylyǵymen. Ol Rım papasyna kórsetiletin qymbat saltanattan bas tartty. Erekshe jabdyqtalǵan «papamobıl» dep atalyp ketken qymbat kóliktiń ornyna kópshiliktiń qoly jetimdi Ford Focus kóligin minýdi jón kórdi. Apostol saraıyndaǵy ózine arnalǵan appartamentke de barmaı, qonaqtarǵa arnalǵan Santa Martha úıinen jaı orynǵa jaıǵasty.
Ol birden halyqtyń arasyna bardy. Eshkimdi bólgen joq. Tipti, onyń ústi-basy jaradan kórinbeıtin adamnan jıirkenbeı, ony qushaǵyna qysqany mıllıondardyń júregin tebirentti. Pontıfık álemdik problemalarǵa baılanysty da óz pikirin aıtyp qana qoımaı, kópshiliktiń kókeıindegi oılardy da qozǵady. Onyń túrli oı-talastarǵa qatysyp, ádildik, zańdylyq, baılyq pen joqshylyq, teńdik, áıel orny, ashyqtyq, jahandaný, bılikqumarlyq týraly aıtqan pikirleri kóptiń kóńilinen shyqty.
«Timeniń» jyl adamyn tańdaýyna árqashan aıryqsha mańyz berildi. Ol álemdik moıyndaý dep qabyldandy. Kezinde bul jýrnal Gıtlerdi de (1938), Stalındi de (1939, 1942), Rım papasy Ioann Paveldi de (1994), bertinde prezıdentter Vladımır Pýtın (2007) men Barak Obamany da (2008, 2012) jyl adamy dep jarııalaǵany bar. Bıylǵy tańdaýǵa usynylǵan 42 adamnyń qatarynda Barak Obama men Vladımır Pýtın bolsa da, alǵashqysy bestikke, ekinshisi ondyqqa kire almaı qaldy. Osydan-aq papa Fransısktiń búgingi saıasattaǵy ornyn paıymdaýǵa bolǵandaı.
Papa Fransıskteı sózin el tyńdaıtyn, áreketterin jurt qoldaıtyndaı qaıratkerler kóp bolsa, mynaý búgingi alasapyran zamannyń aıqaı-shýy azaıar edi ǵoı deısiń. Biz onyń katolıktik ýaǵyzyna uıyp otyrǵanymyz joq, álem jurtshylyǵyn, el basshylaryn tynyshtyqqa, túsinistikke shaqyrǵan onyń sózi men isi adamzattyń ıgiligine qyzmet etip otyr. Osyndaı sózin qaýym tyńdaıtyn tulǵalar ıslam, býddızm, pravoslavıe álemderinen de shyǵyp, jurtty ıgilikke uıyta alar bolsa, qazir jer-jerde beleń alyp bara jatqan daý-janjaldar órti saıabyrsyr edi ǵoı dep armandaısyń.
Janjal jalǵasatyn syńaıly
Qyrǵyz parlamenti ótken jyldaǵy sońǵy májilisin tóbelespen aıaqtady. Ony telearnalardan jurttyń kóbi kórdi. Jekpe-jekte parlamenttiń burynǵy spıkeri, «Atameken» partııasynyń kósemi О́mirbek Tekebaevtyń qarsylasy, depýtat Muradil Mademınovty jyǵyp, ústine mingeni anyq, biraq ony jeńis deý qıyn.
Bizdiń bul sózimizdi bireýler kekesin dep te qabyldar. Sóıtse de, bul eldegi biraz árekettiń ne oıyn, ne shyn ekenin keıde ajyrata almaı qalasyń. Kópten beri daý-damaıǵa arqaý bolyp kele jatqan «Qumtór» altyn óndiretin kásiporny týraly máseleniń saıası oıynǵa aınalǵany da belgili. Sol másele halyqaralyq kelisimshart negizinde parasattylyqpen sheshilý ornyna birshama saıası kúshterdiń upaı jınaý oıyny bolyp otyr. Syrttaı qaraǵanda, kanadalyq kompanııalarmen birikken kásiporyndy memleketke qaıtarý urany halyq múddesine saı keletindeı kóringenmen, onyń aldaǵy ýaqytta halyqaralyq ekonomıkalyq úlken zardaby bolatynyn olardyń kópshiligi jaqsy biledi. Bile turyp, olar ańqaý halyqty jalǵan uranmen bılikke qarsy qoıýdy oılaıdy.
О́tken jyly bul elde «Qumtór» jóninde shý kóp boldy. Onyń saıası da, ekonomıkalyq ta zardaby shash etekten. Saıası degende, halyq jalǵan urandardyń jeligine erdi. Onyń saıası saldary bar. Ekonomıkalyq degende, sol el úshin aıryqsha orny bar kásiporynnyń jumysyna úlken zııany kelgeni óz aldyna, qanshama jurt saıası oıyndarǵa qosylyp, óziniń turmysyna qajet ónim óndirýden shettetildi, bul elde qarsylyq kórsetýdiń bir sıpatyna aınalǵan sharýashylyq mańyzy bar jol, trassalardy jaýyp tastaýdyń da zııany az bolmaǵan.
«Qumtór» daýynyń jańa jylda jalǵasy bolatyny daýsyz. Bul máseleni parlamentke talqylaý kezinde taǵy da tóbeles bolatynyna kepildik bermegenmen, saıası partııalar ókilderiniń biraz jerge barysatyny kúmánsizdeı kórinedi.
El prezıdenti Almazbek Atambaev ótken jyldyń sońyna taman keń kólemdi baspasóz máslıhatyn ótkizip, eldegi qalyptasqan saıası ahýalǵa taldaý jasady. Onyń sózinen biraz kúrdeli máselelerdiń sheshimin kútip turǵanyn ańǵarasyń. Sóıtse de, prezıdent ózine senimdi. «Kóp adam Atambaevtyń bolmaǵanyn, Bakıevtiń qaıtyp kelgenin qalaıdy. Oǵan emeshekteri úzilmesin», dep nyq sóıledi prezıdent. «Eger bireýler jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyrǵysy kelse, olarǵa SIZO-da oryn barlyǵyn» eskertti. Prezıdent árkez óziniń ókilettiginiń bitýine qansha qalǵanyn aıtyp otyratyny bar. Sirá, bul nyq otyrmyn degeni de shyǵar.
Biraq oǵan bireýler kúmán keltiretindeı. Aıtalyq, burynǵy ishki ister mınıstri, general-maıor О́mirbek Sýbanalıev sol prezıdenttik orynǵa óziniń jaqyn arada otyrǵysy barlyǵyn málimdep te jiberdi. Bul úshin «Qarsylyq» deıtin partııa quryp, belsendi nasıhat jumysyna kirisip te ketipti. Ol óz tóńiregine «qýylǵandardy» jınamaq. Osy maqsatpen «Aqıqat» partııasynyń kósemi burynǵy syrtqy ister mınıstri Jeksenqulovpen til tabyssa, «Atajurt» partııasynyń kósemi K.Táshıev oǵan yqylas bildirmepti. О́ıtkeni, onyń ózi de prezıdent bolǵysy keledi eken.
Jańa jyl qyrǵyz aǵaıyndarǵa tynyshtyq ákelse degen tilekte júremiz ǵoı. Bireýler sol tynyshtyqty bul elge qımaıtyndaı.
Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».